O‘zbekiston respublikasi oliy ta’limi, fan va innovatsiyalar vazirligi


I BOB VINT CHIZIQLAR VA VINT SIRTLAR



Yüklə 0,66 Mb.
səhifə3/5
tarix21.06.2023
ölçüsü0,66 Mb.
#133425
1   2   3   4   5
ASHIRMATOVA GULCHINOR

I BOB VINT CHIZIQLAR VA VINT SIRTLAR

1.1Vint chiziqlar haqida umumiy ma’lumot


Nuqtaning tog’ri doiraviy silindrik ustida bir xil tezlikda aylanma va ilgarilanma harakatlanib chizgan chizig’i silindrik vint chiziq deyiladi. Nuqtaning vintsimon harakati aylanish sirtlari ustida sodir bo’lishi mumkin, shuning uchun vint chiziqning turi aylanish sirtining turiga bog’liq bo’ladi. Agar nuqta doiraviy silindr ustida vintsimon harakat qilsa, silindrik vint chiziq, doiraviy konus, sirt ustida vint harakat qilsa, konussimon vint chiziq hosil bo’ladi. Nuqta hosil qilgan chizig’i chapaqay va o’naqay vint chiziqlarga bo’linadi. Soat mili harakatiga teskari yunalishida ko’tariladigan chiziq o’naqay vint chiziq, soat mili harakati bo’yicha ko’tariladigan chiziq esa chapaqay vint chiziq deyiladi. Vint chiziqning qadami, o’rami va kotarilish burchagi vint chiziqning elementlari bo’lib hisoblanadi. Silindrik yasovchisi boylab olchangan qo’shni o’ramlari orasidagi masofa vint chiziqning qadami (h) deyiladi. Nuqtaning silindrik oqi atrofida bir marta aylanib chiqishi natijasida chizgan vint chizig’i o’ram deb aytiladi.

Diametri d bo’lgan va qadami h ga teng silindrik vint chiziqning proektsiyalarini yasalishini ko’ramiz (1.2-shakl,a). Buning uchun vint chiziq asosining diametric d va vint chiziqning qadami h teng 8 bo’laklarga bolinadi. Bo’lish nuqtalari vint chizig’ini hosil qiluvchi nuqta harakat yo’nalish bo’yicha 1,2,3 ... raqamlar bilan belgilab chiqiladi. So’ngra silindrning kontur yasovchisiga berilgan h qadam o’lchab qo’yiladi va bu qadamni ham teng 8 bo’lakka bo’lib chiqiladi va bo’linish nuqtalari pastdan yuqoriga qarab 1,2,3….. nomerlanadi.

1.2-shakl

Nuqtaning tola aylangandan keyingi vaziyati 1,2,…. nuqtalar bilan belgilangan. Bu paytda nuqta bir tola o’ram hosil qilgan bo’ladi va h balandlikka ko’tariladi. Bundan keyingi harakati davomida ikkinchi o’ramni chiza boshlaydi va hokazo. Nuqtaning 0 vaziyatdan 1 vaziyatga siljiganda uning frontal proeksiyasi 0 dan I ga, ya’ni h/8 ga teng bo’lakka ko’tariladi (1.2-shakl,b). Nuqta 2 dan 3 vaziyatga burilganda uning frontal proeksiyasi II nuqtaga, ya’ni 2h/8 balandlikka ko’tariladi va hokazo. Nuqta silindr atrofida to’la bir marta aylanib, o’zining boshlang’ich vaziyatini egallaganda vint chiziqning h qadamiga teng bo’lgan I-VIII balandlikka ko’tariladi. Topilgan I; II; III; …… nuqtalarni ravon egri chiziq bilan birlashtirsak, uzunligi bir o’ramga teng bo’gan vint chiziq hosil bo’ladi (1.2-shakl,c). Vint chiziqning frontal proeksiyasi shaklan sinusoidadan, gorizontal proeksiyasi esa aylanadan iborat.




1.3-shakl

Vint chizg’ining birinchi o’ramini yoyilmasini yasash uchun uning boshlang’ich vaziyatini frontal proektsiyasini 0 dan gorizontal tog’ri chiziq chizib, uning ustiga d diametrli aylana uzunligi o’lchab qo’yib, u teng 8 bo’lakka bolinadi (1.3-shakl). Bolinish nuqtalardan vertikal va o’ramning frontal proektsiyasidagi, 1,2,3... nuqtalardan gorizontal chiziqlar otkaziladi. Bu chiziqlarning bir xil son belgililari ozaro kesishib, vint chizig’ining yoyilmasiga oid nuqtalarni I; II; III;….. hosil qiladi. Hosil bo’lgan nuqtalar tutashtirib chiqilsa, kotarilish burchagi φ ga teng bo’lgan L to’g’ri chiziq (AB) ya’ni vint chizig’ining bir o’ramini yoyilmasi hosil bo’ladi To’g’ri doiraviy konus sirtidagi A nuqta ilgarilanma va aylanma harakat qilsa, unda A nuqta konus sirtiga fazoviy vint chiziq chizadi. Bu chiziq konus vint chizig’i deb yuritiladi.


Nuqtaning konus yasovchisi buylab harakati shu yasovchining aylanish burchagiga proporsionaldir. 1.4–shaklda konusning 12 ta yasovchilarining holatlari chizilgan va ularga nuqtalarning holatlari mos ravishda belgilangan. A nuqtaning konus sirti buylab bir marta aylanishidan hosil bo’lgan A0A12=h masofa konus vint chizig’ining qadami deb yuritiladi. Konus vint chizig’ining konus o’qiga parallel tekislikdagi frontal proyeksiyasi to’lqin balandligi kamayuvchi sinusoidaga o’xshash egri chiziq bo’ladi. Uning konus o’qiga perpendikulyar tekislikdagi proyeksiyasi Arximed spirali bo’ladi.





Yüklə 0,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin