O‟zbеkiston rеspublikasi oliy va o‟rta maxsus ta‟lim vazirligi


 Sezgilarning nerv - fiziologik asoslari



Yüklə 1,55 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə72/103
tarix05.06.2023
ölçüsü1,55 Mb.
#125392
növüУчебное пособие
1   ...   68   69   70   71   72   73   74   75   ...   103
13873 2 1824F1578C458376EEAC34C18110D2F59D6B5DDB

20.2. Sezgilarning nerv - fiziologik asoslari 
Ma'lumki, sezgilar faqatgina tashqi ta'sirlar natijasida hosil bo‟lmay, balki 
organizmning ichki holatida ham amalga oshiriladi. Sezgi nerv tizimining u yoki 
bu qo‟zg‟atuvchidan ta'sirlanuvchi reaksiyalari tarzida hosil bo‟ladi va har qanday 
psixik hodisa kabi reflektorlik xususiyatiga egadir. Sezgilarning nerv - fiziologik 


184 
asosini qo‟zg‟atuvchining o‟ziga aynan o‟xshaydigan analizatorga ta'siri natijasida 
hosil bo‟ladigan nerv jarayoni tashkil qiladi. Shuningdek, sezgilarning nerv 
fiziologik asosini o‟rganishda I.P.Pavlov ta'biri bilan aytganda analizator apparati 
tashkil etadi. 
Analizator - tashqi va ichki muhitdan keladigan ta'sirotlarni qabul qilib olib,
fiziologik jarayon bo‟lgan qo‟zg‟alishni psixik jarayonga, ya'ni sezgilarga 
aylantiruvchi nerv mexanizmlari tizimi. Analizator apparati 3 qismdan tashkil 
topgan bo‟lib, ular quyidagilardan iborat: 

periferik (reseptor) - tashqi quvvatni nerv jarayoniga o‟tkazadigan 
maxsus transformator qismi; 

analizatorning periferik bo‟limining markaziy analizator bilan 
bog‟laydigan yo‟llarni ochadigan afferent (markazga intiluvchi) va efferent 
(markazdan qochuvchi) nervlar; 

analizatorning periferik bo‟limlaridan keladigan nerv signallarining qayta 
ishlanishi sodir bo‟ladigan qobiq osti va qobiq bo‟limlari. 
Analizatorning qobiq bo‟limida reseptor hujayralarining asosiy qismi 
jamlangan o‟zak, ya'ni markaziy qism va qobiqning turli joylarida ma'lum 
miqdorda mavjud tarqoq hujayra qismlaridan tarkib topgan tashqi qism bo‟ladi. 
Analizatorning o‟zak qismida reseptordan markazga intiluvchi nervlar joylashgan 
bo‟lib, ko‟plab hujayralardan iborat. Mazkur analizatorning periferik, ya'ni tarqalib 
ketgan qismlari boshqa analizatorlarning o‟zaklari bilan yondosh sohalariga kiradi 
va alohida narsalarni izlash jarayonida butun bosh miya qobiqining katta qismi 
ishtirok etishiga erishiladi. Analizatorning o‟zagi analiz va sintez qilish 
funksiyasini bajaradi, masalan, tovushlarning balandligi. Tarqoq qismlar dag‟al 
analiz funksiyalarni, masalan musiqiy ohang va tovushlarni farqlash bilan bog‟liq 
bo‟ladi. Analizator nerv jarayonlarining yoxud reflektor yoyining butun yo‟li 
manbasi va eng muhim qismini tashkil etadi. Reflektor yoyi reseptordan ta'sirotni 
miyaga olib boruvchi nerv yo‟llari va effektordan tarkib topgandir. Reflektor yoyi 
elementlarning o‟zaro munosabati murakkab organizmning tevarak-atrofdagi 


185 
olamda to‟g‟ri mo‟ljal olishning organizmning yashash sharoitlariga muvofiq 
tarzdagi faoliyatining negizini ta'minlaydi.

Yüklə 1,55 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   68   69   70   71   72   73   74   75   ...   103




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin