riladigan ijtimoiy ta’lim-tarbiyaning ta’sirini ham alohida ko‘rsatib
o‘tish lozim.
Bola organizmi o‘sib, kamolga yetib boradi. Organizmning ayrim
a’zolari o‘sadi va rivojlanib boradi. Shu a’zolarning sifati o‘zgaradi.
Nerv
sistemasi taraqqiy etib, chiniqib boradi. Masalan, bola bir
yoshga tolguncha bosh miyasining ogirligi ikki marta oshadi.
To‘rt-besh yoshlarga yetganda bosh miya ogirligi uch marta osha
di. Miyaning o‘sishi yigirma yoshgacha, ba’zan undan keyin ham
davom etadi. Bola shartsiz
reflekslar bilan tugiladi, ammo hayoti-
ning birinchi oyidayoq shartli reflekslar asosida tashqi ta’sirlar tu-
fayli shartli reflekslar ham vujudga kela boshlaydi. Bola bir yoshga
to‘lib, ikkinchi yoshga qadam qo‘yganda, bosh miya po'stlogining
faqat odamga xos bo‘lgan yuksak funksiyasi tarkib topadi. I.P. Pavlov
bu funksiyani «ikkinchi signal sistemasi» deb atagan edi. I.P. Pav-
lovning taiim otiga ko‘ra ikkinchi signal sistemasining mexanizm-
lari — tafakkur hamda og‘zaki va yozma
nutqning nerv-fiziologik
negizi hisoblanadi.
Bolaning rivojlanib va takomillashib borayotgan nerv sistemasi,
jum ladan, bosh miyasi taraqqiy etayotgan odam psixikasining mod-
diy substrati (asosi)dir. Ammo organizm o‘sishining o‘zi hali odam
shaxsini, undagi psixik hayot mazmuni va formalarini belgilab ber-
maydi.
Bola tayyor bilim va mahorat, tasavvur va qobiliyat, tayyor
havas va xarakter bilan tug‘ilmaydi. Organizmning o‘sishiga bog‘liq
boigan psixik hayot imkoniyatlari haqiqatan yuzaga chiqishi uchun
bola fiziologik jihatdan o‘sibgina qolmay,
ijtimoiy muhitda, odam
lar orasida yashashi va kamolga yetishi kerak.
Organizm o‘sishi bilan, jum ladan, nerv sistemasi o‘sishi bilan
psixik hayot mazmuni va formalarining rivojlanishi uchun im-
koniyat
vujudga keladi, xolos. Bu imkoniyat esa odamning
ijtimoiy
muhitda yashashi va rivojlanishi jarayonida amalga oshadi. Odam
nafaqat biologik zot sifatida, balki avvalambor ijtimoiy zot sifatida
kamolga yetadi. Zero har bir odam ning ongi faqat muayyan ijtimoiy
muhitda kamol topadi. Bola tug‘ilgan paytidanoq muayyan ijtimoiy
hayot sharoitida tarkib topgan ijtimoiy munosabatlar sharoitida, ijti
moiy ong formalari qaror topgan bir sharoitda boiadi, bola mehnat
sharoitining ta ’sirida va atrofdagi kishilar bilan aloqada boiadi.
141
G o‘dak va kichik yoshdagi bolaning o'zi mehnat jarayonida
ishtirok etmaydi, albatta. Ammo u mehnat sharoitida yashaydi va
o‘sadi. Bolaning atrofini ijtimoiy ishlab chiqarish mahsuli bo‘lgan
narsalar o‘rab turadi, u kattalarning
mehnat samaralaridan foyda-
lanadi, katta yoshdagi kishilar bola uchun mehnat qiladilar, so‘ngra
bola voyaga yetib, o‘zi ham mehnatning biron turiga kirishadi,
mehnatga biron munosabatda bo‘ladi.
Xuddi shuningdek, bola tug‘ilgan kuniyoq tilga kirmaydi. Ammo
boshqa kishilar bolaning
oldida unga murojaat qilib
Dostları ilə paylaş: