Pedagogik jaroyon va unig tuzilishi reja: Yaxlit pedagogik jarayon



Yüklə 22,24 Kb.
tarix26.03.2023
ölçüsü22,24 Kb.
#90156
Pedagogik jaroyon va unig tuzilishi


PEDAGOGIK JAROYON VA UNIG TUZILISHI

Reja:

1. Yaxlit pedagogik jarayon
2. Pedagogik jarayon konuniyatlari.
3. Yagona pedagogik jarayonning etaplari.
Kirish
Pedagogik jarayon - ta'lim va tarbiya birligini (tor ma'nosida) ta'minlash orqali ta'limni keng ma'noda amalga oshirishning yaxlit jarayoni. "Pedagogik jarayon" tushunchasining sinonimi - bu keng tarqalgan "ta'lim jarayoni" atamasi.
Shu bilan birga, tizimli-tizimli tahlil metodologiyasi va metodologiyasidan foydalanishga asoslangan pedagogik jarayonni yaxlit ko'rib chiqish uchun yanada qulay imkoniyatlar paydo bo'ldi. Bu jarayon sodir bo'layotgan tizimning asosiy komponentlarini aniqlashni, ular o'rtasidagi asosiy muntazam munosabatlarni ko'rib chiqishni, rivojlanish manbalarini aniqlashni va bu jarayonni samarali boshqarish shartlarini aniqlashni talab qiladi.
Pedagogik jarayon - bu o'qituvchilar va o'quvchilarning rivojlanish va ta'lim muammolarini hal qilishga qaratilgan maxsus tashkil etilgan o'zaro ta'siri.
Pedagogik faoliyat B.T. Lixachyov - yosh avlodni jamiyatning iqtisodiy, siyosiy, axloqiy, estetik va boshqa maqsadlariga muvofiq hayotga ataylab tayyorlashga qaratilgan, kattalarning ijtimoiy foydali faoliyatining alohida turi.
Pedagogik faoliyat kontseptsiyasining o'ziga xos talqini L.F. Kostroma davlat pedagogika universiteti professori Spirin S.L. kabi taniqli olimlar faoliyati haqida fikr almashadi. Rubinshteyn, A.N. Leontiev, N.V. Kuzmina, P.S. Qabr, O.A. Konopkina, I.S. Ladenko, G.L. Pavlichkova, V.P. Simonov. Pedagogik faoliyat-bu bolalarni tarbiyalashning ob'ektiv tabiiy ijtimoiy-tarixiy jarayoniga kattalarning ongli ravishda aralashuvi. Bu aralashuvning maqsadi - inson tabiatini "rivojlangan o'ziga xos ishchi kuchiga" aylantirish, jamiyat a'zosini tayyorlash.
Har qanday jarayon bir holatdan ikkinchisiga ketma -ket o'zgarishdir. Pedagogik jarayonda bu o'zgarish pedagogik o'zaro ta'sir natijasidir. Shuning uchun pedagogik o'zaro ta'sir - bu o'zaro faoliyat, o'qituvchi va talabalar o'rtasidagi muloqot, ularning xulq -atvori, faoliyati va munosabatlarining o'zaro o'zgarishi natijasida pedagogik jarayonning ajralmas xususiyati.
O'qituvchilar va o'quvchilar aktyorlar, sub'ektlar sifatida pedagogik jarayonning asosiy komponentlari hisoblanadi. Pedagogik jarayon sub'ektlarining o'zaro ta'siri (faoliyat almashinuvi) uning yakuniy maqsadi sifatida o'quvchilar tomonidan insoniyat tomonidan to'plangan tajribani uning xilma -xilligi bilan o'zlashtirishdir. Va tajribani muvaffaqiyatli o'zlashtirish, siz bilganingizdek, yaxshi tashkil etilgan sharoitda yaxshi moddiy baza, shu jumladan turli pedagogik vositalar mavjud bo'lganda amalga oshiriladi. Shunday qilib, ta'lim mazmuni (tajriba, asosiy madaniyat) va vositalar pedagogik jarayonning yana ikkita tarkibiy qismi hisoblanadi. O'qituvchilar va o'quvchilarning turli xil vositalar yordamida mazmunli o'zaro ta'siri har qanday pedagogik tizimda sodir bo'ladigan pedagogik jarayonning ajralmas belgisidir.
Pedagogik jarayonning tizim shakllantiruvchi omili uning maqsadi bo'lib, ko'p darajali hodisa sifatida tushuniladi. Maqsad o'qituvchi va o'quvchilar intilayotgan aniq natijani aks ettirishi kerak. Maqsad pedagogik talqin qilinadigan ijtimoiy tajribaga xos (immanent) bo'lib, u o'qituvchilar va o'quvchilar vositasida ham, faoliyatida ham aniq yoki yashirin shaklda mavjud. U xabardorlik va amalga oshirish darajasida ishlaydi. Pedagogik tizim ta'lim maqsadlariga yo'naltirilgan va ularni amalga oshirish uchun tashkil etilgan bo'lib, u butunlay ta'lim maqsadlariga bo'ysunadi. Tizimli yondashuv nuqtai nazaridan, pedagogik jarayonning tarkibiy komponentlari darajasiga pedagogik faoliyat usullari, texnikasi, kommunikativ ta'sir vositalari, tashkiliy shakllari va boshqalarni ko'tarish mantiqsiz ko'rinadi. Ular, xuddi maqsad singari, "o'qituvchi-o'quvchi" dinamik tizimida mavjud. Ularda va ularning o'zaro ta'siri natijasida metodlar, texnikalar, tashkil etish shakllari va pedagogik jarayonning boshqa sun'iy elementlari tug'iladi.
1. Pedagogik jarayon va uning tuzilishi. Pedagoglik kasbining paydo bo’lishiga e’tibor qaratilsa, shu narsa ko’rinadiki, dastlab uning doirasida differentsiallashuv va integratsiyalashuv jarayoni chegaralangan bo’lsa, key-inchalik ochiqchasiga ta’lim va tarbiya qarama-qarshi qo’yila boshladi: o’qi-tuvchi o’qitadi, tarbiyachi esa tarbiyalaydi. Lekin XIX asrga kelib, taraqqiy-parvar pedagoglarning ishlarida argumentlarni asoslashda ob’ektiv nuq-tai nazardan ta’lim va tarbiyaga bir butun, yaxlit hodisa sifatida qarala boshladi. I.F. Gerbartning fikricha, tarbiyasiz ta’limda vosita bor, lekin maqsad yo’q, ta’limsiz esa maqsad bor, vosita etishmaydi.
Nemis pedagogi A. Disterveg, ta’limni tarbiyaning bir qismi sifatida qaraydi: “Ta’lim printsiplari bor ekan, hamisha tarbiya printsiplari ham bo’ladi, yoki aksincha”.
Pedagogik jarayonning yagonaligi g’oyasi K.D Ushinskiy g’oyalarida chu-qur ifodalangan. U pedagogik jarayonni maktab faoliyatining ma’muriy, o’quv va tarbiya elementlarini bir butun tizim sifatida tushundi. K. D. Ushinskiyning taraqiyparvar g’oyalari uning izdoshlari: N.F. Bunakov, P.F. Lesgaft, K.B Yelniskiy, V.P Baxterov va boshqalarning ishlarida o’z aksini topgan.
Pedagogik jarayon muammosi bilan P.F. Kapterev alohida shug’ullan-di. U pedagogik jarayonlarning ko’ptomonlama ham ichki, ham tashqi jihatlarini taxlil qiladi va quyidagi xulosalarga keldi: “Ta’lim, o’qi-tish, o’rgatish, tarbiya, pand-nasihat, o’git va boshqa bir qator so’zlar turli xususiyat, jihatlar, vosita va vaziyatlarni ifodalaydi, lekin ularning hammasi yagona pedagogik jarayondir”.
N.K.Krupskaya, A.P.Pinkvich, S.T.SHatskiy, P.P.Blonskiy, M.M.Rubin-shteyn, A.S.Makarenko yagona pedagog jarayonning taraqqiyotiga katta hissa qo’shishdi.
XX asrning 70-yillarida Yu.K. Babanskiy, B.S.Ilьin, V.M.Korotov, B.V.Kraevskiy, B.T.Lixachev, Yu.P. Sokolnikov va boshqalar yagona pedagogik jarayonga ilmiy qiziqish bilan qarashdi.
Pedagogik jarayonning mohiyati tizimli metodologik yondashuv asosidagina zamonaviy mualliflar tomonidan ochib berildi. U pedagogik ob’ektlarni tizimlar sifatida qarashni taklif etadi, aynan: tarkibiy qismlarining tuzilishini, ular orasidagi o’zaro aloqadorlikni aniqlash kabilarni o’zida jamlaydi.
Pedagogik jarayon – pedagogik fanlarning eng muhim, asosiy katego-riyalaridan biri.
Pedagogik jarayon kattalarning pedagogik faoliyati va tarbiyachilar-ning boshqaruvchilik roli tufayli faol hayotiy faoliyat natijasida bolaning o’zini-o’zi o’zgartirishining maqsadga yo’naltirilgan mazmundor, tashkiliy harakatidir.
U haqiqatdan ilmiy asoslangan, rivojlantiruvchi va takomillashib boruvchi tizim sifatida mavjud bo’ladi hamda tarbiya qonuniyatlari, pedagogning ijodkorligi va ta’lim oluvchilarning yosh bilan bog’liq o’zgarishlari dinamikasiga asoslanadi.
Pedagogik jarayon boshqa barcha ijtimoiy jarayonlar (iqtisodiy, siyo-siy, axloqiy, madaniy va boshqalar) bilan chambarchas bog’langan. Uning mo-hiyati, mazmuni va yo’nalganligi ijtimoiy jarayonlarning holati, ishlab chiqarish kuchlari va ishlab chiqarish munosabatlarining real o’zaro haraka-tiga bog’liq bo’ladi.
O’quv-tarbiya jarayonining asosiy xususiyati – yagonalik, undagi barcha muhim tarkibiy qismlarni saqlab qolish zaruriyati.
Yaxlitlik asosiga ta’lim, tarbiya va rivojlanish birligini ta’min-lash pedagogik jarayonning mohiyatini tashkil etadi.
Pedagogik jarayon – ko’plab jarayonlarning ichki aloqadorligi yig’indi-sidir. Unda o’qitish, ta’lim, tarbiya, shaxsning shakllanishi va rivojla-nishi jarayonlari birlashadi.
Pedagogik jarayonning umumiyligi va birligi uni tashkil etuvchi barcha jarayonlarni yagona maqsadga bo’ysundiradi. Pedagogik jarayonning murakkab ichki munosabatlari:
- uni tashkil etuvchi jarayonlarning birligi va mustaqilligi;
- undagi jarayonlarning yaxlitligi va teng huquqliligi;
- umumiy mavjudlik va o’ziga xoslikni saqlashda namoyon bo’ladi.
Pedagogik jarayonga uning tarkibiy qismlarining o’zaro aloqadorlikda qonuniy joy egallashi birligini o’zida ifoda etuvchi yagona tizim sifatida qarash mumkin. Tuzilish(struktura) – bu tarkibiy qism(element)larning tizimdagi joylashuvidir. Tizimlarning tuzilishi tarkibiy qismlarni qabul qilish mezonlarida belgilangani bo’yicha, bundan tashqari ular orasidagi aloqadorlikda tashkil etiladi. Pedagogik jarayonning o’zi maqsad, vazifa, mazmun, metodlar, pedagog va tarbiyalanuvchilarning o’zaro harakati shakllari, shu bilan birga erishilgan natijalar bilan xarakterlanadi.
Pedagogik jarayonda ishtirok etadigan tizim tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi:
- pedagoglar;
- tarbiyalanuvchilar;
- tarbiyaviy shart-sharoitlar.
Jarayonning aniq maqsadli tarkibiy qismi pedagogik faoliyatning barcha ko’p obrazli maqsad va vazifalarini: bosh maqsad – har tomonlama va barkamol shaxsni tarbiyalashdan – alohida sifatlarni shakllantirishning aniq vazifasigacha o’z ichiga qamrab oladi.
Mazmunli tarkibiy qism umumiy maqsad bilan birga, xuddi shunday aniq vazifani qo’yadigan ma’noni aks ettiradi.
Faoliyatli tarkibiy qism – jarayonni tashkil etish va boshqarishda busiz belgilangan natijalarga erishish mumkin bo’lmagan pedagoglar va tarbiyalanuvchilarning o’zaro harakati va ularning hamkorligi. Mazkur tarkibiy qism pedagogik adabiyotlarda yana tashkiliy yoki tashkiliy-boshqaruvli deb ham nomlanadi.
Jarayonning natijali tarkibiy qismi uni amalga oshishi samarador-ligini aks ettiradi, qo’yilgan maqsad bilan bog’liqlikda muvafaqqiyatli o’zgarishlarga olib kelish bilan xarakterlanadi.
Professor I.P.Rachenko ta’lim tizimidagi tarkibiy qism(kompo-nent)larni quyidagicha bo’lib ko’rsatadi:
- tizim faoliyatini aniqlashtiruvchi maqsad va vazifalar;
- ta’lim va tarbiya mazmuni maqsad va vazifalarining amalga oshishi-ni ta’minlovchi pedagogik kadrlar;
- tizimning ilmiy asosda ishlashini tashkil etuvchi ilmiy kadrlar;
- ta’lim oluvchilar(ta’lim oluvchilar);
- moddiy-texnik ta’minot;
- tizim va uning samaradorligi ko’rsatkichlarining moliyaviy ta’mi-noti;
- shart-sharoit(psixofiziologik, sanitar-gigienik, estetik va ijti-moiy);
- tashkil etish va boshqarish.
Amerikalik pedagog F. G. Kumbs quyidagilarni ta’lim tizimining asosiy tarkibiy qismlari deb hisoblaydi:
- tizimning faoliyatini aniqlashtirib beruvchi maqsad va birinchi galdagi vazifalar;
- ta’lim oluvchilar hamda tizimning asosiy vazifasi hisoblanmish o’qitish;
- tizim faoliyatini muvofiqlashtirish, rahbarlik va baholashni amalga oshiruvchi boshqarish;
- turli vazifalar bilan bog’liqlikda o’quv muddati hamda ta’lim oluvchilar guruhining tuzilishi va taqsimlanishi;
- mazmun – eng asosiysi, ta’lim oluvchilar ma’lumotga ega bo’lishlari shart;
- o’qituvchilar;
- o’quv qo’llanmalar: kitoblar, doskalar, xaritalar, filьmlar, laboratoriyalar va boshqalar;
- o’quv jarayoni uchun zarur bo’lgan bino;
- texnologiya – ta’limda foydalaniladigan barcha metod va usullar;
- bilimlarni baholash va nazorat qilish: qabul qilish, baholash, imtihonlar, tayyorgarlik sifati qoidalari;
- bilimlarni oshirish va tizimni takomillashtirshi uchun tadqiqot ishlari;
- ta’lim samaradorligi ko’rsatkichlari xarajatlari.
2. Pedagogik jarayon qonuniyatlari – bu ob’ektiv mavjud bo’lgan, takrorlanadigan, barqaror hodisalar orasidagi ma’lum aloqadorlik, mazkur jarayonning alohida tomoni.
Qonuniyatlar nima va pedagogik jarayonda qanday bog’langan, nima bilan u bog’liqlikda ekanligini ko’rsatadi.
Pedagogik taraqqiyot sifatidagi bu qadar murakkab, katta va dinamik tizimda ko’plab turli tavsifiy aloqalar namoyon bo’ladi.
Zamonaviy pedagogikada pedagogik jarayon qonuniyatlarning yagona tas-nifi mavjud emas. SHu sababli quyida mavjud tasniflardan ba’zilarini ko’rib o’tamiz.
I. P. Podlasыy tasnifi bo’yicha:
Tarbiya va ijtimoiy tizimlarning aloqadorligi: aniq tarixiy sharoitlardagi tarbiya xarakteri jamiyatning ehtiyojlari, iqtisodiy, milliy-madaniy o’ziga xosliklari bilan aniqlanadi.
Ta’lim va tarbiya orasidagi: bu jarayonlarning o’zaro bog’liqligini, ularning ko’ptomonlama o’zaro ta’sirini, birligini belgilab beruvchi aloqadorlik.
Tarbiya va faoliyatning aloqadorligi: tarbiyalash – faoliyatning turli turlariga tarbiyalanuvchilarni jalb etish demakdir.
Tarbiya va shaxs faolligining aloqadorligi: agar uning ob’ek-ti(shaxs) bir paytning o’zida sub’ekti sifatida aks etsa, tarbiya muva-faqqiyatli amalga oshadi, ya’ni shaxs o’zining faol xulq-atvorini, shaxsiy erkinligini, mustaqilligini, faoliyatdagi ehtiyojini namoyon etadi.
Tarbiya va muloqotning aloqadorligi: tarbiya jarayoni har doim odamlar – o’qituvchilar va ta’lim oluvchilarning o’zaro harakatida kechadi.
Bola tarbiyasi muvafaqqiyati to’g’ridan-to’g’ri shaxslararo aloqalar-ning intensivligi va boyligiga bog’liq bo’ladi.
Pedagogik jarayonning dinamik qonuniyati – ta’lim oluvchining keyingi barcha muvafaqqiyatlarining qimmati uning dastlabki bosqichlar-dagi muvafaqqiyatiga bog’liq bo’ladi.
Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. O’zbekistonninng o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. – Toshkent, O’zbekiston, 1992.
2. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent: SHarq nashriyot-matbaa kontserni, 1997.
3. O’zRning “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni // Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent: SHarq nashriyot-matbaa kontserni, 1997.
4. Forobiy, Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. – Toshkent: Xalq merosi nashriyoti, 1993.
5. Umumiy pedagogika / O.Koldibekovaning umumiy tahriri ostida. – Toshkent:2013.
6. Podlasыy I.P. Pedagogika. V 2 kn. Kn. 2. – Moskva: Vlados, 1999.
Yüklə 22,24 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin