Pedaqogika elmi haqqinda ümumi anlayiş Əhatə olunan məsələlər



Yüklə 264.17 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/3
tarix25.12.2016
ölçüsü264.17 Kb.
  1   2   3

PEDAQOGİKA ELMİ HAQQINDA ÜMUMİ ANLAYIŞ 

 

                          Əhatə olunan məsələlər: 

 

1.

 



. Elm anlayışı. 

2. Pedaqogika nəzəri və tətbiqi elmdir. 

3. Pedaqogika nəyi öyrənir: pedaqogika elminin obyekti  

       və predmeti. 

4. Pedaqogikanın anlayışlar sistemi. 

5. Pedaqoji cərəyanlar. 

6. Pedaqogikanın başqa elmlərlə əlaqəsi. 

7. Pedaqogikanın sahələri. Pedaqogikada diferensiasiya prosesləri.  



 

1. Elm anlayışı 

 

Müasir dövrdə cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi elmi tərəqqi ilə sıx bağlıdır. Elm 

anlayışı  (ər. 

  “elm”)  “bilmək,  məlumatlı  olmaq”  mənalarını  verən 

  “aləmə” 

kökündəndir.  Alim  (  ər. 

,  cəmi   

  “  üləma”)  sözü  də 

  “elm”  sözündən 

əmələ gəlmişdir. 

İctimai fikir tarixində öz xidmətləri ilə seçilən, elm və mədəniyyət aləmində 

tanınan görkəmli şəxsiyyətlər elm haqqında qiymətli fikirlər söyləmişlər. 

Qədim yunan filosofu Diogen elmi dünyada ən böyük xeyir, nadanlığı isə ən 

böyük şər hesab edirdi. Böyük türk mütəfəkkiri və şairi Cəlaləddin Rumiyə görə 

elm  sahilsiz  bir  dəryadır,  alim  də  sahilsiz  dəryaya  dalmış  bir  dalğıcdır.  Dahi 

Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi yazırdı: 

Qüvvət elmdədir, başqa cür heç kəs

Heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz. 

Hər uca rütbədən biliniz, fəqət 

Alimin rütbəsi ucadır əlbət. 

Azərbaycan  milli  izahlı  ensiklopedik  pedaqoji  lüğətində  (Bakı,  2005)  “elm” 

və “alim” kəlmələri belə xarakterizə olunur: 

“Elm-real  gerçəkliyin  ictimai  şüurda  inikası  olan  və  onu  (gerçəkliyi) 

təkmilləşdirməyə  yönələrək  cəmiyyətə  fayda  verən  obyektiv  biliklər  sistemidir. 

Alim - iqtisadiyyatın, ticarətin, inşaatın, mədəniyyət və incəsənətin, habelə təbiətin 

bu  və  ya  digər  sahəsindəki  hadisələr  arasında  səbəb  və  nəticə  əlaqələrini, 

qanunauyğunluqlarını elmi cəhətdən araşdıran əsasən elmlər namizədi (indi fəlsəfə 

doktoru) və ya elmlər doktoru elmi dərəcəsi olan şəxsə deyilir”. 

Azərbaycan  dilinin  izahlı  lüğətində  (II  cild,  “Şərq-Qərb”,  2006)  elm  -  təbiət 

və cəmiyyətin inkişafındakı qanunauyğunluqları və obyektiv aləmə təsiri üsullarını 

meydana çıxaran biliklər sistemi və bu biliklərin ayrıca sahəsi adlandırılır. 

Müəllim  (ər. 

  “öyrədən,  müəllim”)  sözü  də 

  “elm”  kökündəndir. 

Pedaqoji anlamda müəllim - sistemləşdirilmiş bilik, bacarıq və vərdişləri, mənəvi, 


əxlaqi keyfiyyətləri öyrənənlərə, yetişən nəslə məqsədəyönlü, planlı və mütəşəkkil 

aşılayan,  öyrədən,  istiqamət  verən  və  fəaliyyəti  ilə  cəmiyyətin  inkişafına  təkan 

verən pedaqoji təhsilli mütəxəssisdir. 

İnsanlara  xeyirli,  faydalı  işlər  aşılamaq  tərbiyənin  ana  xəttidir.  Tərbiyə 

hikmətə  aid  mühüm  məsələlərdən  biri  olduğundan,  hikmət  vərdişinin 

formalaşdırılması  tarixən  ən  aktual  məsələ  sayılmışdır  və  indiki  şəraitdə  bu 

aktuallıq daha da artmışdır. Hikmət mərifət sahibləri arasında hər şeyi olduğu kimi 

dərk  etmək,  hər  işi  lazımi  səviyyədə  yerinə  yetirməkdir.  Hikmət  nəticəsində 

insanın  mənəviyyatı  mümkün  qədər  təkmilləşməli,  arzu  edilən  səviyyəyə  yüksəl-

məlidir. Deməli, hikmət  bir-birini  tamamlayan  iki hissənin  – elm  və  əməlin  (işin, 

fəaliyyətin) vəhdətidir. Professor Z.İ.Qaralovun fikrincə, elm təbiətdə, cəmiyyətdə, 

insan  beynində  gedən  dəyişmələrin,  hərəkətin  mahiyyətini,  qanun  və  qanunauy-

ğunluqlarını  düzgün  dərk  etmək,  insanın  yaradıcı  ağlı,  sağlam  düşüncəsi,  iti 

təfəkkürü dairəsində varlıqlarda daim fəaliyyət göstərən çevrilmələri, onların səbəb 

və nəticələrini, xüsusiyyət və keyfiyyətlərini aşkara çıxarıb sistemə salmaqdır. Elm 

dərk  olunmuş  həqiqətlər  sistemidir.  Bu  sistemə  yiyələnməyə  vərdiş  etmək 

insanların insanlıq borcudur. Əks təqdirdə insan nadanlığa doğru gedər. Bu vərdişə 

sahib olanlar bilikli, ağıllı, bəşəriyyətə və özünə xeyir gətirən insanlar kimi tanınır. 

Quranda yazılıb: “Uca Tanrı kimi istəyirsə, ona hikmət verir, kimə hikmət verirsə, 

ona böyük nemət bəxş edir.” 

Elm  onunla  həqiqətən  məşğul  olanlara  məmnuniyyət  bəxş  edir.  Lakin  onun 

idraki  qiyməti  bununla  bitmir.  Elm  –  azad  insan  zəkasının  ən  böyük  nailiyyəti, 

idealı  və  onun  narahat  ağlının  məhsuludur.  Elm  –  bəşər  sivilizasiyasının  məhək 

daşıdır.  Elmin  məqsədi  həqiqəti  axtarmaqdır.  Miletli  Falesdən  üzü  bəri  həqiqəti 

tapmaq uğrunda mübarizə bu günə qədər davam edir və davam etməkdədir. Elmin 

məqsədi  dünyanı  və  bizim  özümüzü  dərk  etməkdir.  Elmin  böyük  kəşflərə  doğru 

gedən  yolu,  Bekonun  dediyi  kimi,  heç  də  şahrah  deyil,  əksinə  daşlı-kəsəkli, 

sıldırımlı və tufanlıdır. 

Elmdə  seçmə  çox  vacibdir.  Alim,  faktlar  düzgün  gəlmədikdə  ən  sevimli 

nəzəriyyəni  belə  məmnuniyyətlə  dəyişməyi,  hətta  rədd  etməyi  bacarmalıdır.  O, 

inanmalıdır  ki,  təbiətdə  rasionalizm  mövcuddur,  ancaq  hesab  etməməlidir  ki, 

gerçəyin  qanunları  tamamilə  determinikdir  (Həqiqi,  kəskin  dəlillər  gətirməlidir, 

unutmamalıdır ki, determinizm obyektiv gerçəklikdə baş verən bütün hadisələri, ma-

hiyyətdə,  dərin  qatlarda  bütün  mənaları  izah  edə  bilmir).  Buna  baxmayaraq,  elm, 

hadisələrin 

sonrakı  gedişini  əvvəlcədən  xəbər  vermək  üçün  onların 

qanunauyğunluqlarla cərəyan etdiyini qəbul edir. 

Ç.Darvinin  qeyd  etdiyi  kimi,  elm  adamının  işinin  müvəffəqiyyəti 

aşağıdakılarla təyin olunur: 

 

Elmə məhəbbət; 



 

Müşahidə aparmaq və faktları toplamaq səyi; 

 

Hər hansı məsələ haqqında uzun müddət düşünmək, lazım 



gəldikdə intəhasız səbrə malik olmaq; 

 

Kifayət qədər ixtiraçılıq qabiliyyəti və sağlam düşüncənin 



olması. 

A.A.Blok  yazır:  “Şair  –  ahəngin  oğludur  və  ona  dünya  mədəniyyətində 

müəyyən  rol  verilmişdir.  Ona  üç  iş  həvalə  olunmuşdur:  birinci  –  səsləri  öz  əzəli 

yatağından  oyadıb  azad  etmək;  ikinci  –  bu  səsləri  müəyyən  qəlibə  salıb,  onları 

müəyyən bir ahəngə gətirmək; üçüncü – bu ahəngi xarici aləmə təqdim etməkdir”. 

Əgər bu keyfiyyətləri elmə uyğunlaşdırmağa cəhd etsək, aşağıdakılar alınar: 

 

Təkrar olunan faktlar və hadisələr arasındakı əlaqələri müəyyən etmək; 



 

Fərziyyə  və  nəzəriyyələrin  köməyi  ilə  qarma-qarışıq  faktları  müəyyən 

ahəngə, qanuna gətirmək; 

 

Tədqiqatın nəticələrini müzakirəyə vermək. 



Ehtimal ki, ən çətin üçüncü məsələdir.  

İnsan  bütün  böyük  ümidlərini  elmə  bağlayır,  qarşısına  çıxan  çətinliklərdən, 

təhlükələrdən xilas yolunu elmdə axtarır. Baxmayaraq ki, bu gün bəşəriyyət üçün 

ən  böyük  təhlükə  olan  nüvə  silahını  da,  ekoloji  böhranı  da  elm  yaratmışdır. 

Doğrudanmı hər bir çətinlikdən çıxış yolunu, V.Hüqonun dediyi kimi, bu çətinliyi 

doğuran  səbəbin  özündə  axtarmaq  lazımdır?  Qarşıda  duran  böyük  vəzifə  heç 

olmazsa  bu  gün  kamal  əhlinin  elmə  daha  böyük  sürətlə  yiyələnməsi  və  inkişaf 

səviyyəsinə  görə  “fəsad  əhlini”  qabaqlamasıdır.  Elm  yalnız  o  zaman  bəşəriyyəti 

həqiqətən xoşbəxtliyə aparar ki, onun ön cəbhəsi etibarlı əllərdə olsun.  

Elmin  əsas  funksiyası  heç  də  sadəcə  olaraq  insanın  mənəvi-intellektual 

maraqlarına  deyil,  onun  dünyanı  məqsədyönlü  surətdə  dəyişdirmək,  öz  əməli 

fəaliyyətini  elmi  əsaslar  üzrə  qurmaq  məqsədinə  xidmət  etməkdir.  Bütün  əməli 

fəaliyyət sahələri ancaq elmi əsaslarla təşkil olunduqda səmərə verir. Buna görə də 

ixtisasından  asılı  olmadan  bütün  fəaliyyət  sahələrində  çalışan  insanlar  həmin 

sahənin elmi əsaslarını öyrənmək məcburiyyətindədirlər (Elmi əsaslar təkcə elmin 

deyil,  müvafiq  fəaliyyət  sahəsinin  də  tərkibinə  daxildir.  Yəni  ixtisas  təhsili  alan 

şəxs elm adamı olmasa da, müvafiq fəaliyyət sahəsinin elmi əsaslarına yiyələnmiş 

olmalıdır).  

Elmin  ön  xəttinə  çıxmaq  üçün  ilk  növbədə  onu  mənimsəmək  tələb  olunur. 

Həm  də  təkcə  konseptual  məzmun  baxımından  deyil,  sosial  və  təşkilati  struktur 

baxımdan. Müasir dövrdə elmi adi şüur səviyyəsində idarə etmək mümkün deyil. 

Onu elmi surətdə idarə edə bilmək üçün isə elmin rüşeym halından bu günə qədər 

keçdiyi tarixi yolu izləmək, inkişaf meyillərini aşkara çıxarmaq və məqsədəuyğun 

istiqamətə yönəltmək tələb olunur.  

“Elm” anlayışının başa düşülməsindən asılı olaraq onun nə vaxtdan başlandığı 

sualını  cavablandırmaq  mümkündür.  Elm  dedikdə,  bir  neçə  en  kəsiyi  ehtiva  edən 

mürəkkəb  qeyri-bircins  sistem  nəzərdə  tutulur.  İstər  “elm”  sistemi,  istərsə  də  elmi 

inkişaf prosesi yalnız son dövrlərdə xüsusi tədqiqat predmetinə çevrilmişdir ki, bu 

da elmin sosial və iqtisadi rolunun ciddi surətdə artması ilə əlaqədardır.  

Elm elmi biliklərin bir sistem kimi formalaşdığı vaxtdan başlanır. Yəni elə bir 

vaxtdan ki, birincisi, bu vaxta qədər toplanmış biliklər yeni əldə olunan bilik üçün 

meyara çevrilir, artıq qərarlaşmış olan biliklərə uyğun gəlmək, onları tamamlamaq 

elmiliyin şərti kimi çıxış edir.  

Yaxud, ikincisi, mövcud biliklər zəminində daha obyektiv gerçəklikdən yeni 

faktiki material gözləmədən yeni bilik almaq imkanı yaranır, başqa sözlə, mövcud 

biliklər öz-özünü inkişaf etdirmək keyfiyyəti əldə edir.  



Elmi  biliyin  tarixi  inkişaf  yolunun  izlənilməsi  elmin  ümumi  inkişaf 

qanunauyğunluğunun müəyyənləşdirilməsi üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Belə 

ki,  bütöv  “elm”  sisteminin  keçdiyi  əsas  tarixi  mərhələlər  yalnız  konkret  elmi 

yaradıcılıq  xüsusiyyətlərinin,  istifadə  edilən  elmi  idrak  metodlarının,  elmi  biliyin 

toplanma və saxlanma vasitələrinin, informasiya  mübadiləsi və s. cəhətlərin müx-

təlif  dövrlərdə  müxtəlif  ictimai-iqtisadi  şəraitlərdəki  vəziyyətlərinə  görə 

müəyyənləşdirilə bilər. 

“Elm”  sisteminin  başlıca  elementlərindən  birini  də  elmi  yaradıcılıq  prosesi 

təşkil edir. Tədqiqatçıların bir qismi məhz bu cəhəti elmin mahiyyəti kimi götürür və 

onu yalnız bir en kəsiyində, qnoseoloji müstəvidə tədqiq edirlər. Belə tədqiqatlarda 

elmi bilik istehsalı, prosesin bu və ya digər qnoseoloji məqamı ön plana çəkilir.  

Elmi məntiqi-qnoseoloji aspektdə uğurla tədqiq edə bilmək üçün əvvəlcə onu 

bütöv  dinamik  bir  sistem  kimi  təsəvvür  etmək  və  elmi  səciyyələndirən  müxtəlif 

hadisələr çoxluğu içərisində məntiqi təhlilin spesifik obyektini müəyyənləşdirmək 

lazımdır.  

Elm  bilavasitə  idrakla  bağlı  olduğuna  görə  onun  öyrənilməsində  məntiqi-

qnoseoloji  aspekt  mühüm  yer  tutur.  Lakin  elm  ayrıca  bir  fərdin  deyil,  ictimai 

fəaliyyətin  məhsulu  olduğundan  cəmiyyətə  xas  olan  müəyyən  xüsusiyyətlər  elm 

hadisəsində  də  öz  əksini  tapır.  Hər  hansı  bir  dövrdə  və  hər  hansı  bir  ölkədə  elmi 

fəaliyyətin özünəməxsus  cəhətləri, elmin  qarşısında  qoyulan  məqsəd və  vəzifələr, 

elm adamlarının ictimai mövqeyi, elmi-tədqiqat istiqamətləri, bu və ya digər elmi 

axtarışa ictimai maraq və bundan asılı olaraq elmi axtarışların ağırlıq mərkəzinin 

dəyişməsi  həmin  dövrdə  və  həmin  ölkədəki  ictimai  quruluşun  xarakterindən, 

ümumi  mədəni inkişaf səviyyəsindən də asılıdır və bu göstərir ki, yalnız məntiqi 

təhlillə  elmin  inkişaf  qanunauyğunluqlarını  aşkar  etmək  mümkün  deyildir.  Buna 

görə də elmin sistemli tədqiqi zamanı bir tərəfdən məntiqi ilə tarixin vəhdətindən 

çıxış  etmək,  digər  tərəfdən  də  elmi  mürəkkəb  tədqiqat  obyekti  kimi  götürmək, 

onun qnoseoloji, həm də sosioloji en kəsiklərini nəzərə almaq mühüm şərtdir.  

Əslində elm və bilik sistemləri yalnız müəyyən ümumi sahədə kəsişir, qalan 

sahələrdə  isə  bir-birindən  fərqli  məzmunlara  malikdir.  Bu  ümumi  sahə  –  elmi 

bilikdir. Elmi bilik “elm” sisteminə daxildir. “Bilik” anlayışı elmi bilikdən başqa, 

əməli  biliyi  də  əhatə  edir  ki,  sonuncu  “elm”  sisteminə  daxil  deyildir.  Yaxud  da 

“elm”  anlayışının  əhatə  etdiyi  maddi  tərəflər  (elmi  tədqiqat  institutları, 

laboratoriyalar,  “elm  texnikası”  və  s.)  və  yaradıcılıq  axtarışları  “bilik”  sisteminə 

daxil deyil. 

Biliklər  sistemi  özündə  fəaliyyət  məqamını  əks  etdirmir.  Elm  isə  məhz  elmi 

axtarışlar,  yaradıcılıq,  tədqiqat  prosesində  –  elmi  fəaliyyət  zamanı  cəmiyyətin 

tərkib hissəsi kimi, ictimai hadisə kimi qarşıya çıxır.  

Elmin məqsəd və funksiyalarını, mənəvi aspektlərini bilmək təhsil siyasətinin 

formalaşması  üçün  çox  önəmlidir.  Çünki  təhsilin  məzmununda  elmi-texniki 

biliklərə  birtərəfli  qaydada  geniş  yer  verilməsi  və  onların  insanın  daha  böyük 

amallar uğrunda mübarizəsində ancaq bir vasitə olduğunun öyrənilməsi, gənclərin 

bu amallardan xəbərsiz qalması təhsilin alı məqsədindən uzaqlaşmasına səbəb ola 

bilər.  Elmin  məqsədi  insanın  intellektual  dünyasını  zənginləşdirmək,  onu  daha 

məlumatlı,  daha  bilikli  etmək  və  bu  biliyin  qüvvəyə  çevrilməsi  sayəsində  onun 


imkanlarını  artırmaq,  sözün  həqiqi  mənasında,  daim  uğrunda  çarpışdığı  azadlığa 

qovuşdurmaqdır. 

Yuxarıda  söylədiklərimizi  belə  xülasə  edə  bilərik:  elm-təbiət,  cəmiyyət  və 

təfəkkürün obyektiv inkişaf qanunları haqqında bəşəriyyətin tarix boyu əldə etmiş 

olduğu  biliklər  sistemindən  və  həmin  biliklər  zəminində  yeni  qanunların  kəşf 

olunması üçün göstərilən fəaliyyətdən ibarətdir. Maddi aləm (bizi əhatə edən ger-

çəklik) vahid olduğundan onu tədqiq edən elm də vahiddir; elmin müxtəlif sahələrə 

bölünməsi, yəni diferensiasiya edilməsi müəyyən mənada şərtidir, varlığın müxtəlif 

sahələrini daha dərindən araşdırmağa xidmət edir.  

 

2. Pedaqogika nəzəri və tətbiqi elmdir 



 

Pedaqoji biliklər qədimdir və bəşər cəmiyyətinin inkişafından ayrılmazdır. Bu 

biliklər böyüyən nəslin həyata hazırlanması, onun təlim və tərbiyəsi ilə bağlı insan 

fəaliyyətinin  spesifik  sahəsinə  aiddir.  Bəşəriyyətin  tərəqqisi  dünyaya  gələn  yeni 

nəslin özündən əvvəlki nəsillərin istehsal, sosial və mənəvi təcrübəsinə yiyələnmə-

si,  onu  daha  da  zənginləşdirilmiş  halda  yeni  nəslə  ötürülməsi  sayəsində  mümkün 

olmuşdur. Bu, insan cəmiyyətinin mövcudluğuna və inkişafına zəmin yaratmışdır. 

İstehsalın  daha  da  inkişafı  və  mürəkkəbləşməsi  sayəsində  elmi  biliklərin 

həcmi  artmış,  böyüməkdə  olan  nəslin  həyata  hazırlanması  daha  da  mühüm 

əhəmiyyət  kəsb  etmiş,  təhsil-tərbiyə  işinin  xüsusi  təşkil  olunmuş  şəraitdə  həyata 

keçirilməsi  zərurəti  yaranmışdır.  Təhsil  cəmiyyətin  obyektiv  tələbatına  çevrilmiş 

və  onun  inkişafının  mühüm  şərti  olmuşdur.  Nəticədə,  təlim  və  tərbiyə  işi  xüsusi 

ictimai funksiya kimi ayrılmış, yəni xüsusi təlim, tərbiyə və tədris müəssisələri və 

uşaqları  oxudan,  öyrədən,  tərbiyə  edən  peşə  sahibləri  –  pedaqoqlar  meydana 

gəlmişdir.  

Təlim  və  tərbiyə  nəzəriyyəsinin  intensiv  inkişafına  baxmayaraq,  XVII  əsrə 

qədər pedaqogika bir sıra digər elmlər kimi fəlsəfənin tərkib hissəsi olmuşdur. 

Bir  çox  alimlər  pedaqogikanı  onun  özündən  kənarda  və  özündən  asılı 

olmayaraq işlənib hazırlanan normativ biliklər sistemi hesab etmişlər. Ona görə də 

həm müstəqil bir elm sahəsi, həm də tədris fənni kimi pedaqogikanın bir elm kimi 

formalaşması  uzun  sürən  və  mürəkkəb  proses  olmuşdur.  Hələ  vaxtı  ilə  İ.Kant 

(1724-1804),  G.V.Hegel  (1770-1831),  İ.F.Herbart  (1776-1841)  fəlsəfə  kursundan 

mühazirələr  oxuyan  zaman  pedaqogika  onun  bir  hissəsi  kimi  qalmaqda  idi. 

Bununla  belə,  alman  alimləri  H.Myunşterberq  (1863-1915),  E.Meyman  (1862-

1915),  Amerika  psixoloqu  U.Ceyms  (1842-1910),  rus  pedaqoqu  K.D.Uşinski 

(1824-1870) pedaqogikanın mümkün qədər müstəqil bir elm olmasını istəyirdilər.  

XX  əsrin  20-30-cu  illərində  nəzəriyyəçi  pedaqoqlar  göstərdilər  ki, 

pedaqogikanın statusu haqqındakı təsəvvürlər yanlışdır. Onlar belə hesab edirdilər 

ki,  pedaqogika  digər  elmlərin  məlumatlarını  assimilyasiya  etməklə  yanaşı,  nisbi 

müstəqil  elm  sahəsidir.  Buna  baxmayaraq,  elmi  biliklər  sisteminin  modeli 

qurularkən ənənəvi olaraq üç əsas bilik sahələri – təbiət, cəmiyyət və təfəkkür elm-

ləri orada əsas yer tutur.  

Nəzəri  problemlərin  intensiv  həlli  metodikalarının  formalaşması,  metodoloji 

məsələlər  üzrə  tədqiqatların  nəticələri  pedaqogikanın  müstəqil  bir  elm  kimi  öz 



hüquqlarını  bərpa  etməsinə  imkan  verdi.  Artıq  XX  əsrin  30-40-cı  illərində 

pedaqogikanın həm nəzəri və həm də tətbiqi bir elm olması təsdiq olundu.  

Məlum  olduğu  kimi,  vahid  olan  elmin  hər  bir  sahəsi  başqa  sahələrindən  üç 

mühüm əlamətinə görə fərqlənir: a) hər bir sahənin özünün xüsusi tədqiqat obyekti 

və buna uyğun predmeti vardır;     b) hər bir sahə özünün obyektini öyrənmək üçün 

tədqiqat  metodlarından  istifadə  edir;  ç)  hər  bir  sahənin  tədqiqat  obyektinə  uyğun 

olan  anlayışlar  sistemi  fəaliyyət  göstərir.  Pedaqogika  elminin  başqa  elmlərdən 

fərqləndirən birinci əlamət onun özünəməxsus tədqiqat obyektinə malik olmasıdır. 

Bu  obyekt  bəşəriyyətin  əldə  etmiş  olduğu  təcrübəni  yeni  nəsillərə  verməyin 

spesifik  xüsusiyyətləri  ilə  xarakterizə  olunur.  Təcrübənin  verilməsinin 

qanunauyğunluqlarını, prinsiplərini, yollarını pedaqogika elmindən başqa, heç bir 

elm özü üçün spesifik obyekt hesab edə bilməz. Həmin obyektdə (yəni təcrübənin 

verilməsi  prosesində)  fəaliyyət  göstərən  qanunauyğunluqlar,  prinsiplər,  metodlar 

və s. məhz pedaqogikanın anlayışlar sistemini təşkil edir. Pedaqogika öz obyektini 

öyrənmək üçün pedaqoji müşahidə, pedaqoji müsahibə, pedaqoji eksperiment kimi 

tədqiqat  metodlarından  istifadə  edir  ki,  başqa  elmlərdə  həmin  metodlar  özünü 

pedaqogikada olduğu şəkildə büruzə vermir .  

Pedaqogika özünün tətbiqi hissəsi üçün baza elmidir. O, digər elmlərdən bəzi 

ideyaları əxz edir, amma hər şeydən əvvəl özünün nəzəri tədqiqatlarına əsaslanır. 

Nəzəri  pedaqogika  pedaqoji  elmlər  sisteminə  daxil  olan  bütün  elm  sahələri  üçün 

baza  elmidir.  Onların  hamısının  elmi-nəzəri  əsasını  müasir  nəzəri  pedaqogika 

təşkil edir.  

Pedaqogika  elminin  sürətlə  diferensiasıyası  nəticəsində  o,  artıq  adi 

pedaqogika yox, ümumi pedaqogika statusunu almışdır. Ona bu statusun verilməsi 

həm  şaxələnmə  hadisələrinin  baş  verməsi,  həm  də  baza  elmi  statusunu  saxlaması 

ilə  əlaqədardır.  Hər  bir  elm  kimi  pedaqogika  da  öz  müstəqilliyini  saxlamaqla  bir 

sıra  başqa  elmlərlə  sıx  əlaqədardır.  Bu  əlaqə  ilk  növbədə  insanı  başqa  istiqamət-

lərdə öyrənən elmlərlə bağlıdır. Pedaqogika hər şeydən əvvəl ümumi psixologiya, 

uşaq  psixologiyası,  pedaqoji  psixologiya  və  sosial  psixologiya  ilə  əlaqədardır. 

Bioloji  elmlər,  fiziologiya,  gigiyena  ilə  pedaqogikanın  əlaqəsi  qaçılmazdır. 

Danılmazdır ki, tarix boyu pedaqoji nəzəriyyələr fəlsəfi görüşlərlə sıx bağlı olmuş, 

çox zaman filosoflar tərəfindən irəli sürülmüşdür. Müxtəlif tərbiyə sistemləri bu və 

ya  başqa  fəlsəfi  cərəyanın  təsiri  altında  olmuş,  zəmanəmizin  ya  qabaqcıl,  ya  da 

mürtəce  fəlsəfəsinə  istinad  etmişdir.  Ayrı-ayrı  ölkələrdə  ictimai,  iqtisadi,  siyasi 

quruluşun  müxtəlifliyi  ilə  əlaqədar  müxtəlif  pedaqoji  cərəyanlar  yaranmışdır. 

Pedaqogika elmi bu cərəyanların təbiətini açır, təlim, tərbiyə və təhsil sahəsindəki 

əks-sədanı təhlil edir, onların mütərəqqi cəhətlərini ortaya qoyur.  

Bir  elm  kimi  pedaqogikanın  funksiyaları  (vəzifələri)  onun  predmeti  ilə 

şərtlənir, hansı ki, bu funksiyalar nəzəri və texnoloji olmaqla iki yerə bölünür. 

Unutmayaq  ki,  pedaqogika  özünün  nəzəri  və  texnoloji  funksiyalarını 



vəhdətdə həyata keçirir. 

Nəzəri funksiyalar üç səviyyədə təzahür edir: 

1.

 

Təsviredici  və  izahedici  səviyyə  (bu,  qabaqcıl  pedaqoji  təcrübəni 



öyrənməkdir); 

2.

 

Diaqnostik  səviyyə  (bu,  pedaqoji  hadisələrin  vəziyyətini,  pedaqoqun  və 

şagirdlərin  səmərəli  fəaliyyətini,  onları  təmin  edən  şəraiti  və  səbəbləri  üzə 

çıxarmağı nəzərdə tutur); 

3.

 

Proqnostik  səviyyə  (bu,  pedaqoji  gerçəkliyi  eksperimental  yolla  tədqiq 



etmək və onun əsasında varlığı dəyişdirməyin modelini qurmağı nəzərdə tutur).  

Pedaqogikanın texnoloji funksiyası üç səviyyədə həyata keçirilir: 

1.

 

Layihə  səviyyəsi  (buraya  tədris  planları,  proqramları,  dərslik  və  dərs 



vəsaitlərinin, pedaqoji tövsiyələrin işlənib hazırlanması və s. daxildir); 

2.

 



Dəyişdirici  səviyyə  (bu  səviyyədə  pedaqoji  elmin  nailiyyətləri  təhsil 

praktikasını təkmilləşdirmək və yenidən qurmaq məqsədilə tətbiq olunur); 

3.

 

Refleksiv  və  korrektiv  səviyyə  (bu səviyyə  elmi-tədqiqatların nəticələrinin 



təhsil-tərbiyə  praktikasına  təsirinin  yekunlarını  qiymətləndirməyi  və  sonradan 

elmi-nəzəriyyə  ilə  praktik  fəaliyyətin  qarşılıqlı  təsirini  korreksiya  etməyi  nəzərdə 

tutur) .  

Bir  elm  sahəsi  kimi  pedaqogika  elmi  özündə  üç  hissəni  birləşdirir:  O  nəyi 

öyrənmişdir?  O  nəyi  öyrənməlidir?  O  nəyi  öyrətməlidir?  Bu  üç  hissə  arasında 

tarixilik, inkişaf və təkmilləşmə prosesi vardır.  

Pedaqogikanın müxtəlif bölmələri fərqləndirilir. Ənənəvi olaraq fərqləndirilən 

bölmələr bunlardır:  pedaqogikanın ümumi  əsasları, didaktika, tərbiyəşünaslıq 



və  məktəbşünaslıq.  Bu  bölmələrin  hər  biri  nisbi  müstəqil  nəzəriyyə  kimi  (elmi 

idrakın  forması  olmaqla)  pedaqogikanın  strukturunda  yer  tutmuşdur.  Pedaqogika 

elmi-pedaqoji  nəzəriyyələrin  məcmusu  kimi  təqdim  oluna  bilər.  Bu  gün  hər  bir 

nəzəriyyənin  (məsələn,  didaktikanın)  özünün  inkişafı  nəticəsində  yeni-yeni 

nəzəriyyələr  (məsələn,  “Müasir  dərs  nəzəriyyəsi”)  işlənib  hazırlanmışdır.  Bu  onu 

göstərir ki, pedaqogika elmi inkişaf edir, yeni-yeni nəzəriyyələr meydana gəlir. 


  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə