Sənaye klasterləri ilə bağlı Arayış I. Klasterin anlayışı



Yüklə 90.33 Kb.

tarix16.12.2016
ölçüsü90.33 Kb.

 

 

Sənaye klasterləri ilə bağlı  



Arayış 

 

I.

 

Klasterin anlayışı 

Klaster  modeli  XX  əsrin  60-70-ci  illərindən  başlayaraq  tətbiq  edilən  bir 

mexanizmdir  və  tətbiq  edildiyi  ölkələrin  əksəriyyətində  iqtisadi  cəhətdən  çox 

əhəmiyyətli mövqeyə malikdir. 



Klasterlər  -  eyni  və  ya  bənzər  sektorda  fəaliyyət  göstərən,  əlaqəli  və  bir-birini 

tamamlayıcı  fəaliyyət  sahələrinin  müəyyən  coğrafi  bölgədə  yerləşməsi  ilə  meydana 

gələn,  ümumi  infrastruktur,  texnologiya,  vahid  bazar,  işçi  qüvvəsi  və  xidmətləri 

paylaşaraq qarşılıqlı ticarət əlaqələrinin qurulması, kommunikasiya və qarşılıqlı dialoq 

imkanlarına malik olan sahibkarlıq subyektlərindən ibarət sistemlərdir.  

Eyni  zamanda,  klasterlərdə  kiçik  və  orta  sahibkarlıq  subyektləri  arasında  həm 

rəqabət,  həm  də  əməkdaşlığın  eyni  anda  təmin  edilməsi  nəzərdə  tutulur.  Klaster 

daxilində  bənzər  sahədə  fəaliyyət  göstərən  sahibkarlar  həm  rəqabət  edir,  həm  də  eyni 

klasterdə  birlikdə  hərəkət  edirlər.  Burada  sahibkarlıq  subyektləri  və  digər  iştirakçılar 

rəqabət  üstünlüyü  əldə  edilməsi  üçün  müştərək  hərəkət  edirlər.  Belə  bir  sistem 

çərçivəsində  fəaliyyət  göstərmələri  kiçik  və  orta  sahibkarlara  rəqabət  üstünlüyü 

qazandırır. Nəticə olaraq bu sistemin tətbiqi ilə sahibkarlıq subyektlərinin xərcləri aşağı 

düşür, marketinq imkanları genişlənir, məhsuldarlıq göstəriciləri yüksəlir, ixracları artır, 

araşdırma  və  inkişaf  etdirmə  qabiliyyətləri  güclənir.  Bu  isə  yeni  məhsulların  bazara 

çıxarılmasına,  yeni  şirkətlərin  qurulmasına,  məşğulluğun  yüksəlməsinə,  regionların 

inkişafına və infrastruktur xidmətlərinin təkmilləşməsinə səbəb olur. 

Klasterlər  regionda  mal  və  xidmətlərin  ixracı  vasitəsilə  əhalinin  maddi  rifahının 

artmasına  xidmət  edən  və  bir  biri  ilə  əlaqəli  olan  sənaye  sahələrinin  qrup  şəklində 

yerləşməsidir.  Klasterlərin  tədarük  zəncirinin  bütün  həlqəsini  əhatə  etməsi  və  dəstək 

xidmətləri, həmçinin xüsusi infrastruktur təminatını özündə birləşdirməsi onları ənənəvi 

istehsal  sahələrindən  fərqləndirir.  Coğrafi  olaraq  mal  və  xidmətlərin  axınının  yüksək 

olduğu ərazilərdə cəmlənən klasterlər ölkə iqtisadiyyatı üçün əlavə dəyər yaradırlar. 



 

 



Klasterlər  öz  aralarında  müəyyən  oxşarlıqlar,  əlaqələr  və  ya  müxtəlif  ticarət  və 

istehsal əlaqələri olan şirkət və  müəssisələrin  eyni  coğrafi  ərazidə  fəaliyyət  göstərməsi 

ilə  formalaşırlar.  Burada  ən  vacib  məsələ  onların  bir-birlərini  tamamlamaları  və  öz 

aralarında  rəqabət  şəraitində  olmalarıdır.  Klasterləri  ancaq  öz  daxilində  yer  alan 

şirkətlərlə  məhdudlaşdırmaq  düzgün  deyildir.  Klasterlərin  əmələ  gətirdikləri  iqtisadi 

dəyərin yaranmasında köməyi olan digər sektorlar, müəssisələr, qurumlar və institutlar 

da  klaster  məfhumuna  daxildirlər.  Məsələn,  məişət  əşyaları  istehsalı  ilə  məşğul  olan 

klaster yalnız məişət əşyası istehsalı ilə məşğul olan  müəssisələri deyil, eyni zamanda 

tədarükçüləri,  köməkçi  sənaye  sahələrində  fəaliyyət  göstərən  müəssisələri,  avadanlıq 

istehsalçılarını  və  lazımı  infrastrukturu  təmin  edən  digər  qurumları  da  əhatə  edir. 

Klasterlər  müştəriləri,  pərakəndə  satış  vasitələrini  və  bir-birini  tamamlayan  malların 

istehsalçılarını da əhatə edən geniş bir termindir. Buna görə də, təşkilat kimi kənardan 

müdaxilə  ilə  yaradılan  qurumlardan  daha  fərqli  bir  xüsusiyyətə  malik  olan  klasterlər 

xarici  müdaxilə  olmadan  eyni  regionda  fəaliyyət  göstərən,  rəqabət  qabiliyyətinə  malik 

olan, xarici bazara qarşı daha möhkəm və dayanıqlı vəziyyətə gətirilən müəssisələrdən 

ibarət sistemlərdir. 

Dövlət  tərəfindən  müəyyən  stimullarla  təmin  olunan  müəssisələrin  müəyyən  bir 

coğrafi  regionda  qısa  bir  müddət  ərzində  əhəmiyyətli  dərəcədə  mənfəət  əldə  etməsi 

uzun  müddətli  perspektivdə  həmin  müəssisələrin  daha  çox  inkişafa  ehtiyac  hiss 

etmələrinə  və  rəqiblərinin  fəaliyyət  göstərdikləri  regionlara  genişlənmələrinə  gətirib 

çıxarır.  Bunun  əsas  səbəbi  klasterlərin  olduğu  regionlarda  müvafiq  sahələrdə 

ixtisaslaşmış və peşəkarlaşmış tədarükçülərlə, keyfiyyətli işçi qüvvəsi ilə, texniki bilik 

və  dəstəyi  təmin  edəcək  qurumlarla  əlaqələrin  qurulmasının  asan  olması  və  bunun  da 

məhsuldarlığı  artırmasıdır.  Rəqib  müəssisələrin  eyni  mühitdə  fəaliyyət  göstərməsi, 

müştərilərin  həmin  regionda  öz  ehtiyaclarına  görə  ən  sərfəli  müəssisəni  seçmələrini 

asanlaşdırır.  Belə  bir  vəziyyətdə  müəssisələr  arasındakı  rəqabət  artır  və  yeni 

innovasiyaların  tətbiqi  sürətlənir.  Bununla  da  müəssisələr  həm  yerli,  həm  də  qlobal 

bazarda rəqabət qabiliyyəti əldə edirlər. 

Növlərinə görə klasterləri şərti olaraq aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 


 

 



 

Coğrafi  klasterlər  –  biznes  şəbəkəsi,  istehsalçılar, təchizatçılar  və  digər 



əlaqədar qurumların eyni regionda fəaliyyəti nəticəsində yaranan klasterlərdir. 

 



Sektoral  klasterlər  –  eyni  sektorda  fəaliyyət  göstərən  biznes  şəbəkəsi 

tərəfindən yaradılan klasterlərdir. 

 

Horizontal  klasterlər  –  maddi  və  insan  resurslarının  birgə  istifadəsi  və 



paylaşılması,  həmçinin  istehsal  olunan  məhsulların  birgə  satışının  təşkili  nəticəsində 

yaranan klasterlərdir. 

 

Vertikal  klasterlər – məhsulların istehsalından  başlayaraq son istehlakçıya 



qədər olan təchizat zəncirini özündə əks etdirən klasterlərdir.  

Klasterlər çox müxtəlif struktura malik ola bilərlər. Lakin əsas iştirakçılar qismində 

son məhsul istehsalçıları, ixtisaslaşmış xammal və ya yarımfabrikat, avadanlıq, ehtiyat 

hissəsi  və  digər  məhsul  təchizatçıları,  maliyyə  qurumları,  müştərilər,  ixtisaslaşmış 

infrastruktur  xidməti  təminatçıları,  təhsil,  araşdırma  və  texniki  dəstək  təmin  edən 

qurumlar və standartlaşdırma agentlikləri çıxış edirlər. 

Klasterə daxil olan sahibkarlıq subyektləri öz müstəqilliklərini itirmədən fəaliyyət 

göstərə,  ümumi  istifadə  üçün  infrastruktur  layihələri  (ortaq  araşdırma  mərkəzi, 

laboratoriya,  anbar  və  s.)  həyata  keçirə  bilərlər.  Burada  xammal  tədarükündən, 

məhsulun bazara çıxarılması mərhələsinə qədər olan bütün iş prosesində ortaq hərəkət 

etmə imkanı əldə edilir ki, bu da daha ucuz xammal təminatı,  məhsulların daha geniş 

kütlələrə təqdim olunması, beynəlxalq sərgilərdə iştirak edilməsi və ixrac imkanlarının 

genişlənməsi  ilə  nəticələnir.  Nəticədə  isə  məhsulların  əlavə  dəyərinin  artmasına 

baxmayaraq, maya dəyəri nisbətən azalır. 

Klasterlərin formalaşmasında əsasən aşağıdakı iştirakçılar yer alır: 

-

 



Kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri; 

-

 



Xidmət tədarükçüləri (özəl və dövlət); 

-

 



Təhsil və araşdırma mərkəzləri

-

 



Sahibkarlıq qrupları (assosiasiyalar); 

-

 



Böyük sahibkarlıq subyektləri; 

-

 



Maliyyə qurumları və banklar; 

 

 



-

 

Qeyri-hökumət təşkilatları (QHT-lər); 



-

 

Dövlət. 



 

Klaster iştirakçıları və onlar arasındakı əlaqələr (klaster xəritəsi) 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Klasterdə kiçik müəssisələr digər müəssisələrin bilik və təcrübəsindən istifadə edir, 

eyni  zamanda  müəssisələr  arasında  təcrübəli  mütəxəssislərin  mübadiləsi  işin 

səmərəliliyinə müsbət təsir göstərir. 

Klasterlər, müəssisələr arasında məlumat mübadiləsinin və əməkdaşlıq şəbəkəsinin 

yaranmasında da mühüm rol oynayırlar. Bununla da müəssisənin təcrübələrinin nəticəsi 

kimi  meydana  çıxmış  ümumi  bir  bilik  mənbəyi  yaranır  və  bütün  müəssisələr  bu 

mənbədən faydalana bilirlər. 

Bundan başqa, klaster daxilində bütün sahələrə deyil, müəyyən sahələrə yönəlmək 

imkanı  mövcuddur  ki,  bu  da    müəssisələrin  əməkdaşlığı  nəticəsində  meydana  çıxmış 

əmək bölgüsünün təzahürüdür. 

Klasterlərin  başqa  bir  üstün  cəhəti  müəssisələrin  inkişafı  və  rəqabət 

qabiliyyətlərinin  artırılması,  eləcə  də  qarşıda  duran  məsələlərin  asanlıqla  həlli 

imkanlarının  mövcud  olmasıdır.  Ümumi  ehtiyac,  çətinliklər  və  çatışmazlıqların 

 

BEYNƏLXALQ FAKTORLAR 



DÖVLƏT SİYASƏTİ 

Xidmət sahəsi: 

(Dizayner, sınaq laboratoriyası, nəqliyyatçı, maliyyəçi, idxal agentliyi və s. 



Dəstək və xidmət qurumları (dövlət və özəl) 

Xammal 


tədarükçüləri 

Avadanlıq 

tədarükçüləri 

Satış 


agentlikləri 

Birbaşa 


müştərilər 

İstehsal sistemi 

Sahibkar 

Sahibkar 

Sahibkar 

Sahibkar 

Sahibkar 

Sahibkar 

 

 



müəyyənləşdirilməsi,  müəssisələrin  dövlət  və  digər  qurumlar  tərəfindən  dəstəklənməsi 

ilə  bağlı  daha  məqsədyönlü  addımların  atılmasına  və  səmərəli  qərarların  qəbul 

edilməsinə şərait yaradır, bununla da müəssisənin inkişafına təkan verir. 

Vacib  məqamlardan  biri  də  klasterlər  çərçivəsində  universitetlər  və  digər  təhsil 

müəssisələri  ilə  sənaye  müəssisələri  arasında  daha  yaxın  əlaqələrin  qurulmasının 

əlverişli  olmasıdır.  Eyni  sahədə  və  eyni  coğrafi  ərazidə  toplanmış,  bir-biri  ilə  əlaqədə 

olan  rəqabətə  açıq  müəssisələr  həmin  sahənin  inkişafına  köməklik  göstərəcək  təhsil 

müəssisələrinin  regionda  qurulmasını  asanlaşdırır.  Stanford  Universitetinin  Silikon 

Vadisi  klasterinin  yaxınlığında  yerləşməsi,  innovativ  texnologiyalar  sahəsində 

ixtisaslaşmış  klasterlərin  Massaçusets  Texnologiya  İnstitutunun  (MIT)  və  ya  Kembric 

Universitetinin ətrafında fəaliyyət göstərmələri buna misal ola bilər.  

 

II.



 

Klasterləşmə prosesi 

Klasterləşmə prosesini şərti olaraq 4 mərhələyə bölmək olar: 



1.

 

Müəssisələrin bir regionda fəaliyyəti 

Birinci  mərhələdə  bir-biri  ilə  heç  bir  əlaqəsi  olmayan  və  istehsal  olunan  məhsulu 

bilavasitə  istehlakçılara  çatdıran  müəssisələr  hər  hansı  bir  regionda  fəaliyyət  göstərir.  

Bu  mərhələdə  klasterlərin  yaradılması  üçün  ilk öncə  rəqabət  gücü  yüksək olan sahələr 

və  onların  sayı  müəyyənləşdirilir,  müəssisələrin  cari  vəziyyəti  və  digər  sahələrdə 

fəaliyyət göstərən müəssisələrlə əlaqələri təhlil edilir.  



2.

 

Yeni yaranmağa başlayan klasterlər 

İkinci  mərhələdə  klasterlərin  təşkil  olunacağı  sahə  müəyyənləşdirilir  və  dövlət 

təşviqləri, eləcə də lokal sosial fəaliyyətlərin təsadüfi şəkildə formalaşması ilə, regionda 

mövcud  olan  təbii  sərvətin  ətrafında  öz-özünə  klasterlər  yaranır.  Bir  regionda  oxşar 

məhsullar  istehsal  edən  müəssisələrdən  biri  öz  istehsal  həcmini  ötüb  keçən  bir  sifariş 

aldığı təqdirdə, qonşu müəssisələrdən biri və ya bir neçəsi ilə danışıqlar apararaq alınan 

sifarişin birlikdə ödənilməsini təklif edə bilər.  


 

 



3.

 

İnkişaf etməkdə olan klasterlər 

Üçüncü  mərhələdə  digər  sosial  mexanizmlərin  köməyi  ilə  klasterlərin  inkişaf 

etdirilməsi  nəzərdə  tutulur.  Məsələn,  bir  regionda  5  iplik,  15  parça  istehsalı  və  25 

trikotaj  sexinin  mövcud  olduğunu  fərz  edək.  Bu  sexlərin  80%-nin  üzv  olduqları  bir 

parça  istehsalçıları  dərnəyi  təsis  edilir.  Regionda  yerləşən  universitet  isə  tekstil 

mühəndisliyi  təhsili  verir.  Dərnək  tərəfindən  regionun  tekstil  istehsalçılarının 

potensialının  artırılması  üçün  hazırlanan  qrant  layihəsinə  əsasən  universitetin 

laboratoriyası  yenidən  qurularaq  tekstil  istehsalı  üçün  zəruri  olan  təcrübə-sınaq 

avadanlıqları  ilə  təmin  olunur.  Bu  mərhələdə  QHT  tipli  müxtəlif  institusional 

mexanizmlərin dəstəyindən geniş istifadə olunur. 



4.

 

Formalaşmış klasterlər 

Dördüncü  mərhələdə  klasterin  tam  formalaşması  başa  çatır,  şirkətlər,  təhsil 

müəssisələri,  sənaye  palataları  və  digər  qurumlar  klaster  çərçivəsində  harmoniyalı 

şəkildə fəaliyyət göstərirlər. 

Klasterin  inkişaf  etdirilməsi  prosesində  ən  vacib  məqamlardan  biri  də  Agentin 

müəyyənləşdirilməsidir.  Klasterin  fəaliyyətlərinin  koordinasiyası  və  inkişaf  etdirilməsi 

məqsədilə müvafiq sahədə dövlət siyasətini həyata keçirən səlahiyyətli orqan tərəfindən 

Agent  müəyyənləşdirilir.  Agentin  fəaliyyətinin  əsasını  müəyyən  dövr  ərzində  klasterin 

inkişaf  strategiyasının  müəyyənləşdirilməsi  və  icrası  təşkil  edir.  Sənaye,  xüsusilə  də 

kiçik  və  orta  miqyaslı  müəssisələrin  fəaliyyəti  sahəsində  ixtisaslaşmış  agent  klaster 

daxilindəki müəssisələr arasında əlaqələrin qurulması və inkişaf etdirilməsi, sahibkarlar 

arasında etibarlılığın artırılması və digər məsələlərlə məşğul olur. 

Agent  müəyyənləşdirildikdən  sonra,  aşağıda  göstərilən  istiqamətlər  üzrə  ətraflı 

tədqiqat aparılaraq iqtisadi vəziyyətin öyrənilməsi vacibdir: 

1.

 

Klasterləşməsi  nəzərdə  tutulan  regionun  sosial-iqtisadi  və  institusional 



mühitinin öyrənilməsi; 

2.

 



Stimullaşdırıcı  tədbirlərin  görülməsi  üçün  potensial  imkanların  və  sahələrin 

müəyyənləşdirilməsi; 



 

 



3.

 

Klaster  agenti  ilə  klasterin  iştirakçıları  arasında  institusional  etibarlılığın 



qurulması; 

4.

 



Strateji planlaşdırma və fəaliyyət planı. 

Klaster  barədə  tədqiqatın  həyata  keçirilməsindən  sonra  klasterin  gələcək  inkişaf 

istiqamətləri  müəyyənləşdirilir.  Bu  istiqamətlər  mütəmadi  olaraq  nəzərdən  keçirilir  və 

dəyişən şərtlərə uyğunlaşdırılır. Fəaliyyət planı isə inkişaf istiqamətində qarşıya qoyulan 

hədəflərə  çatmaq  üçün  həyata  keçiriləcək  tədbirləri  özündə  əks  etdirir.  Fəaliyyət 

planında nəzərdə tutulmuş tədbirlərin icrasına başlanılır. Agent burada ümumi fəaliyyəti 

və  prosesi  nəzarətdə  saxlayaraq  klasterin  inkişafına  kömək  edir.  Daha  sonrakı 

mərhələdə isə davamlı olaraq klasterin  fəaliyyətinin  monitorinqi və qiymətləndirilməsi 

aparılır. 

 

III.



 

Beynəlxalq təcrübə 

Ölkə  ərazisində  klasterlərin  yaradılması  ilə  əlaqədar  olaraq  dünyanın  bəzi 

ölkələrinin  bu  sahədə  təcrübələri  araşdırılmışdır.  Müəyyən  olunmuşdur  ki,  klaster 

modeli, xüsusilə XX əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq tətbiq edilən bir mexanizmdir 

və  bu  modelin  tətbiq  edildiyi  ölkələrin  əksəriyyətində  klasterlər  iqtisadi  cəhətdən  çox 

əhəmiyyətli  mövqeyə  malikdir.  Klasterlərin  ən  yaxşı  inkişaf  etdiyi  ölkələrə  nümunə 

kimi,  İtaliya,  Almaniya,  İngiltərə,  İsveç,  Yaponiya,  Fransa,  ABŞ,  Çin,  Hindistan, 

Pakistan, Braziliya, Meksika və s. göstərilə bilər. Təyinatına görə klasterlər sənayenin 

bütün sahələrini  əhatə  edir  və  Sinqapur, Malayziya, Tayvan  və  digər ölkələrdə  yüksək 

texnoloji məhsul istehsalına stimul verir. 

Ənənəvi sənaye istehsalı ilə məşğul olan klasterlərə bəzi Avropa ölkələrini nümunə 

göstərmək olar. Belə ki, İtaliyanın müxtəlif sektorları əhatə edən və yüksək keyfiyyətli 

məhsulları  ilə  böyük  həcmli  ixracı  həyata  keçirən  tekstil,  dəri,  zərgərlik  məmulatları, 

optik şüşələr və s. klasterləri bu sahədə böyük təcrübəyə malikdir. İtaliyanın “Made in 

Italy” olaraq dünyada məşhurlaşmasının əsas səbəblərindən biri bu ölkədə inkişaf etmiş 

klasterlərin mövcudluğudur. Həmçinin bir sıra kosmetika və tekstil məhsulları istehsalı 

ilə məşğul olan  “Gucci”, “Armani”, “Genny”, “Byblos”, “Guigiaro Valentino”, “Yves 


 

 



Saint  Laurent”,  “Burberry”,  “Dizel”,  “Christian  Dior”  və  s.  brendlərin  uğur 

qazanmasının və Asiya ölkələrinin irimiqyaslı istehsal gücü ilə rəqabət apara bilməsinin 

əsas  səbəblərindən  biri  müvafiq  sahələrdə  klaster  modelinin  tətbiq  olunmasıdır. 

Tanınmış  italyan  klasterlərinə  nümunə  kimi  Prato  (yun  trikotaj),  Trevisio  (toxuma), 

Reggio  Emilia  (kənd  təsərrüfatı  maşınqayırması),  Bologna  (avtomat  maşınlar)  və 

digərləri göstərilə bilər. 

İsveçdə  ümumi  ixracın  50%-dən  çoxu  (nəqliyyat,  meşə  məhsulları,  metal  və  s.) 

sənaye  klasterləri  vasitəsilə  həyata  keçirilir.  “Tuttlingen”  (cərrahi  avadanlıqlar), 

“Munich”  (avtomobil)  və  “Frankfurt”  (kimyəvi  məmulatlar)  Almaniyanın  məşhur 

klasterlərindəndir.  ABŞ-da isə,  “Silikon vadisi”  İKT  üzrə,  “Hollywood”  əyləncə  üzrə, 

Nyu-York maliyyə bazarları üzrə, Naorth Carolina mebel üzrə dünyada ən çox tanınmış 

klasterlərdən sayılır. Klasterlər inkişaf etməkdə olan bir çox ölkələrin iqtisadiyyatında 

da əhəmiyyətli yer tutur. Bu ölkələrə Braziliyanı (dəri və dəri ayaqqabılar), Meksikanı 

(maşınqayırma,  ayaqqabı),  Hindistanı  (trikotaj,  ənənəvi  hazır  geyim,  daş-qaş  və 

zərgərlik məmulatları, dəri və dəri məhsulları, əl işləri və s.) misal göstərmək olar. 

Belə dövlətlər iqtisadi siyasət vasitələri və investisiyaların stimullaşdırılması yolu 

ilə klasterlərin inkişafını dəstəkləyərək, biznes mühitinin inkişafı istiqamətində müxtəlif 

tədbirlər həyata keçirirlər. Hazırda qlobal rəqabət şəraitində inkişaf səviyyəsindən asılı 

olmayaraq  dünyanın  bir  çox  ölkələrində  kiçik  və  orta  sahibkarlığın  rəqabətə 

davamlılığının  təmin  olunması,  o  cümlədən,  xammal  əldə  etmə,  istehsal  prosesində 

yenilik tətbiq etmə, marketinq, məhsulların bazara çıxarılması və s. mövzularda yaranan 

problemlərin  klasterlərin  tərkibində,  eləcə  də  digər  iqtisadi  subyektlərlə  aktiv 

əməkdaşlığın qurulması ilə aradan qaldırılması daha asandır. 

Beynəlxalq  təcrübəyə  müraciət  etsək,  klasterlərin  yaradılması  istiqamətində 

dövlətlərin  birbaşa  iştirak  etmədiyini  müşahidə  edərik.  Klasterlər  uzun  dövr  ərzində 

formalaşır  və  dövlətlərin  hər  hansı  bir  müdaxiləsi  ilə  klasterlərin  yaradılması 

təcrübəsinə  rast  gəlinmir.  Lakin,  yaranmış  və  formalaşmış  klasterlərin  dövlətlər 

tərəfindən  müxtəlif  tədbirlərlə  dəstəklənməsinə  dünya  təcrübəsində  çox  rast  gəlmək 

olar.  Klasterdə  fəaliyyət  göstərən  sahibkarların  güzəştli  kreditlərlə  təmin  edilməsi  ən 

başlıca dəstək mexanizmlərindən biridir. 



 

 



IV.

 

Klaster modelinin Azərbaycan sənayesində tətbiqi imkanları 

Qeyd  olunmalıdır  ki,  Azərbaycanda  vertikal  sənaye  klasteri  modelinə  bənzər 

sahələr artıq mövcuddur. Polad istehsalı sahəsini, neft-kimya sənayesi sahəsini və digər 

sahələri  buna  misal  göstərmək  olar.  Lakin  məhsulların  istehsalından  başlayaraq  son 

istehlakçıya  qədər  olan  təchizat  zəncirini  özündə  əks  etdirməsinə  baxmayaraq, 

klasterlərə  məxsus  olan  bütün  keyfiyyətləri  əhatə  etmədiyindən,  göstərilən  sahələrdə 

tam olaraq klasterlərin yaradıldığını demək çətindir.  

Buna baxmayaraq, sahibkarlığın dəstəklənməsi məqsədilə qanunvericilik və dövlət 

proqramları,  eləcə  də  mövcud  institusional  mexanizmlərdən  istifadə  etməklə 

Azərbaycanda  klaster  mexanizminin  tətbiqinə  başlamaq  mümkündür.  Xüsusilə 

klasterlərin  seçilməsi,  regional  iqtisadiyyatda  rəqabət  gücü  nisbətən  yüksək  olan  və 

dövlət  dəstəyi  ilə  qısa  müddətdə  maksimum  nəticənin  əldə  edilə  biləcəyi  sahələrin 

müəyyənləşdirilməsi əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, dəstəklənəcək klasterlərdə dövlət 

və  özəl  sektor  əməkdaşlığı  vacib  əhəmiyyət  daşıyır.  Bunun  üçün,  Azərbaycan 

Respublikasının  Sahibkarlığa  Kömək  Milli  Fondu,  “Azərbaycan  İnvestisiya  Şirkəti” 

ASC, eləcə də ölkədə fəaliyyət göstərən iri şirkətlərin bu prosesdə aktiv iştirakı müsbət 

nəticə verə bilər. 

Klasterlərin formalaşdırılması ölkədə sənaye sahəsində yeni iş yerlərinin açılması, 

qeyri-neft  sektorunda  sənaye  istehsalının  genişləndirilməsi,  sənaye  ilə  əlaqəli 

xidmətlərin  inkişaf  etdirilməsi,  sənaye  sahəsində  fəaliyyət  göstərən  kiçik  və  orta 

sahibkarlıq  subyektlərinin  fəaliyyətinin  dəstəklənməsi,  sənayenin  infrastruktur 

təminatının  yaxşılaşdırılması  və  regionların  sosial-iqtisadi  inkişafı  baxımından 

əhəmiyyətlidir. 

Regionların  daxili  potensialı  və  təcrübələr  də  nəzərə  alınaraq,  hər  bir  regiona 

uyğun  xüsusi  klasterlərin  qurulması,  diversifikasiya  yaradılması,  yeni  məhsul  və 

xidmətlərin  daxili  və  xarici  bazarlarda  ən  yaxşı  şəkildə  təqdim  edilməsi,  bununla  da 

qeyri  neft  sektorunda  istehsalın  və  ixracın  artırılması  istiqamətində  mühüm  addımlar 

atılmalıdır. 



 

10 


 

Lakin  buna  baxmayaraq,  fərdi  şəkildə  inkişafa  meylin  daha  güclü  olduğu 

Azərbaycan kimi ölkələrdə klasterlərin qurulmasının asan olmadığını da nəzərə almaq 

lazımdır. Belə ki, milli xüsusiyyətlər nəzərə alınmalı, sosioloji araşdırmalar aparıldıqdan 

sonra  klasterləşmə  prosesinə  başlanılmalıdır.  Kiçik  və  orta  sahibkarların  qısa  zaman 

ərzində nəticə əldə etmə istəyi klasterləşməyə  mane ola bilən amillərdəndir. Çünki bu 

proses  uzunmüddətli  strateji  yanaşma  tələb  edir.  Klasterləşmə  prosesinin  təşviq 

olunması  üçün  isə  klaster  agentləri  müəyyən  olunması  və  klaster  sisteminin 

iştirakçılarının onun perspektivinə inandırılması vacib əhəmiyyət daşıyır. 

Bu baxımdan, müvafiq sahələr üzrə ixtisaslaşmış kiçik və orta sahibkarların iştirakı 

ilə  görüşlərin  və  müzakirələrin  təşkil  olunması,  klasterləşmənin  səmərəliliyi  barədə 

onlara məlumat verilməlidir. 

Eyni  zamanda,  ölkə  ərazisində  klasterləşmənin  perspektivinin  araşdırılması 

məqsədilə İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyinin İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutu 

tərəfindən  müvafiq  regionlarda  sahələr  üzrə  iqtisadi  vəziyyət  təhlil  edilməli,  klaster 

yaradılması üçün əlverişli olan sahələr müəyyənləşdirilməlidir. Bundan sonra isə klaster 

agentləri təyin oluna bilər. İnstitutun elmi potensialı nəzərdə tutulan məsələlərin uğurla 

həyata keçirilməsinə imkan verir. 

Regionların  daxili  potensialı  və  sənaye  sahəsində  formalaşmış  təcrübələri  də 

nəzərə  alınaraq,  gələcəkdə  mebel  istehsalı,  milli  ornamentli  dekorativ-tətbiqi  xalq 

sənətinə aid məhsulların istehsalı (xalçaçılıq, kəlağayı, dulusçuluq, keramika, toxuma və 

bədii tikmə, zərgərlik, bədii şüşə, bədii oyma (ağac, metal, daş, sümük üzərində oyma) 

və  s.),  ayaqqabı  istehsalı  və  gön-dəri  məhsullarının  emalı,  ipəkçilik  və  tekstil 

məhsullarının  istehsalı,  meyvə-tərəvəz  məhsullarının  emalı  və  konservləşdirilməsi, 

tikinti  materiallarının  istehsalı,  eləcə  də  digər  sahələrdə  sənaye  klasterlərinin 

yaradılması məqsədəuyğun olardı. 

Bununla  yanaşı,  klasterləşmənin  dövlət  tərəfindən  dəstəklənməsi,  istehsal 

prosesinin  təşkilində  infrastruktur  xərclərinin  azaldılması,  kooperasiya  əlaqələrinin 

gücləndirilməsi, eləcə də kiçik və orta sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi məqsədilə hər bir 

iqtisadi  rayon  üzrə,  o  cümlədən  respublika  tabeli  şəhərlərdə  ən  azı  1  sənaye 

məhəlləsinin yaradılmasını təklif edirik.  


 

11 


 

Məlum olduğu kimi,  “Azərbaycan Respublikasında 2014-cü ilin “Sənaye ili” elan 

edilməsi  ilə  bağlı  Tədbirlər  Planı”na  uyğun  olaraq,  Neftçala  rayonunda  sənaye 

məhəlləsinin  yaradılması  istiqamətində  işlərə  başlanılmışdır.  Görülən  işlərin  davamı 

kimi,  Sumqayıt,  Masallı,  Şirvan,  Ağdam,  Gəncə,  Şəki,  Şamaxı,  Mingəçevir,  Quba  və 

Lənkəran şəhərlərində sənaye məhəllələri yaradıla bilər. 

Sumqayıt  şəhəri  və  Bakı  ətrafı  qəsəbələrdə  mebel  sənayesi  sahəsi  üzrə 

ixtisaslaşmış  kiçik  və  orta  sahibkarların  potensialını  və  ölkəmizdə  mebel  istehsalı 

sahəsində  dinamik  inkişafın  olduğunu  nəzərə  alaraq,  ilkin  olaraq  məhz  bu  sahənin 

klasterləşməsini  təşkil  etmək  üçün  Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinin  “Sənaye 

məhəllələrinin yaradılması və fəaliyyətinin təşkili haqqında” 2014-cü il 8 oktyabr tarixli 

288  nömrəli  Fərmanına  uyğun  olaraq,  Sumqayıt  şəhərində  sənaye  məhəlləsinin 

yaradılması  ilə  bağlı  təkliflərin  Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinə  təqdim 

olunmasını məqsədəuyğun hesab edirik. 

Sənaye  məhəllələrinin  yaradılması  ölkə  iqtisadiyyatında  həyata  keçirilən 

şaxələndirmə  və  sənayeləşmə  siyasətinin  tərkib  hissəsi  olmaqla,  sənaye  sahələrinin 

inkişafı  və  səmərəliliyinin  artırılmasına,  ərazilərdən  və  digər  resurslardan  səmərəli 

istifadə  edilməsinə,  kiçik  və  orta  sahibkarların  dəstəklənməsinə,  sənaye  sahəsində 

əhalinin  məşğulluğunun  artırılmasına,  eləcə  də  klasterləşmənin  dəstəklənməsi  və 

inkişafına əhəmiyyətli töhfə verəcəkdir. 

Bununla  əlaqədar  olaraq,  sənaye  klasterləri  ilə  bağlı  beynəlxalq  təcrübənin  daha 

dərindən  öyrənilməsi  və  ölkəmizdə  tətbiq  olunması  məqsədilə  ilkin  olaraq  bəzi 

beynəlxalq təşkilatlarla, o cümlədən BMT-nin Sənayenin İnkişafı Təşkilatı (UNIDO) ilə 

əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi faydalı ola bilər. 

 

V.

 

Təkliflər 

Qeyd  olunanları  nəzərə  alaraq,  Azərbaycan  Respublikasında  sənayenin 

dəstəklənməsi  və  klasterlərin  yaradılması  məqsədilə  aşağıdakı  tədbirlərin  həyata 

keçirilməsini məqsədəuyğun hesab edirik: 



 

12 


 

-

 



Azərbaycan  sənayesində  klaster  modelinin  tətbiqi  məqsədilə  beynəlxalq 

qurumlarla əməkdaşlığın qurulması; 

-

 

Normativ-hüquqi  bazanın  yaradılması  və  təkmilləşdirilməsi  üçün  tədbirlərin 



görülməsi; 

-

 



Regionlarda  sahələr  üzrə  iqtisadi  vəziyyətin  təhlil  edilməsi  və  klaster  yaradılması 

üçün əlverişli olan sahələrin müəyyənləşdirilməsi; 

-

 

İlkin  olaraq  mebel  sənayesi  sahəsi  üzrə  ixtisaslaşmış  kiçik  və  orta  sahibkarların 



iştirakı ilə görüşlərin və müzakirələrin təşkil olunması; 

-

 



Klasterləşmənin təşviqi üçün stimullaşdırıcı tədbir kimi Sahibkarlığa Kömək Milli 

Fondunun güzəştli kreditlərinin verilməsinin nəzərə alınması. 



: content -> html
html -> AZƏrbaycan respublikasi iQTİsadiyyat və SƏnaye naziRLİYİ
html -> Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyi
html -> AZƏrbaycan respublikasi iQTİsadiyyat və SƏnaye naziRLİYİ
html -> AZƏrbaycan respublikasi iQTİsadiyyat və SƏnaye naziRLİYİ
html -> Baki 2015 Əczaçılıq sənayesi haqqında arayış
html -> Əczaçılıq fəaliyyəti haqqında azərbaycan respublikasinin qanunu
html -> Ci illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf Dövlət Proqramı Fəsil 1 Giriş
html -> Ci illərdə Azərbaycan Respublikasında üzümçülüyün inkişafına dair Dövlət Proqramı
html -> Alkoqollu içkilər, etil (yeyinti) spirti və tütün məmulatı istehsalının, saxlanmasının, idxalının və satışının tənzimlənməsi haqqında
html -> Azərbaycanın kimya sənayesi haqqında




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə