SəRBƏst iŞ №5 İxtisas: Maliyyə işi Şöbə



Yüklə 16,66 Kb.
tarix27.12.2023
ölçüsü16,66 Kb.
#200602
5. İctimai istehsalın strukturu. Təkrar istehsal


AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ELM VƏ TƏHSİL NAZİRLİYİ
BAKI DÖVLƏT UNİVERSİTETİ NƏZNİNDƏ HUMANİTAR VƏ İQTİSADİYYAT KOLLECİ
SƏRBƏST İŞ №5

  • İxtisas: Maliyyə işi

  • Şöbə: İqtisadiyyat ixtisasları

  • Kurs: 2

  • Qrup: 025 A

  • Tələbə: Kərimzadə Səbinə

  • Müəllim: Mikayılova Kəmalə

  • Fənn: İqtisadiyyata giriş

  • Mövzu: İctimai istehsalın strukturu. Təkrar istehsal

Bakı – 2023



İctimai istehsalın strukturu. Təkrar istehsal
Təkrar istehsal fəlsəfi, daha sonra isə siyasi və iqtisadi əks etdirmə obyektinə çevrilməmişdən əvvəl o, "praktik iqtisadçıların" – "hesab işçilərinin", istehsalın uçotu və dolanışıq xərclərinin rutin funksiyalarını yerinə yetirən katiblərin baxış sahəsinə düşür. Minlərlə işçinin cəlb edilməsini, böyük həcmdə tikinti və istehlak materiallarının istehsalının və müntəzəm çatdırılmasının təşkilini tələb edən antik dövrün hər bir əsas tikinti sahəsinin arxasında güclü, yaxşı işləyən uçot və nəzarət aparatı var idi. Böyük Piramidaların inşaatçılarının briqadalarına yemək verilməsini təyin edən papiruslar, piramidaların özləri ilə birlikdə, bu gün çoxalmanın planlaşdırıldığı və tənzimləndiyi qədim "planlı iqtisadiyyatın" abidəsidir. universal uçot və nəzarət və sağ Orta Krallığa qədər — pul vasitəçiliyi olmadan. Planlaşdırma həm də statistik müşahidələrin təşkili ilə asanlaşdırılır; belə ki, Nil daşqınlarının səviyyələrinin illik uçotu, sözdə. nilometers, digər şeylər arasında, mərkəzləşdirilmiş yenidən bölüşdürmə üçün istehsalçılar tərəfindən təhvil verilən gələcək sızmaların və deməli, gözlənilən məhsulun proqnozlaşdırılması üçün əsas təmin etdi.
Pulun dəyər ölçüsü və qiymətlər miqyası kimi meydana çıxması ilə mikroiqtisadi səviyyədə, ayrıca "kapital" səviyyəsində təkrar istehsalın uçotunun təşkili üçün texniki ilkin şərt yaranır. XX əsrdə aparılan arxeoloji tədqiqatlar göstərdi ki, maliyyə əməliyyatlarının qeydə alınması texnikası pulun özündən əvvəl yaranıb. 3–4 min il əvvəl Şumerin Uruk şəhərində bunun üçün borclu və kreditorun möhürləri ilə gil qablarda möhürlənmiş şərti rəqəmlərdən uğurla istifadə edildi, bu da öhdəliyin "miqdarını" natura şəklində təyin etməyə imkan verdi. Sonralar, Hammurapinin dövründə (e.ə. XVIII əsr) ödəniş vasitəsi kimi şəxsi borc öhdəliklərinin dövriyyəsinə qədər artıq demək olar ki, tam pul dövriyyəsi və kredit sistemi mövcuddur.
Müasir dövrdə şəxsi biznes əməliyyatları üçün mühasibat uçotu prinsiplərinin inkişafı 15–16-cı əsrlərdə geri qayıtdı (bax: Luca Pacioli). Daha sonra dövlət nəhayət, ümumi ictimai məhsulun təkrar istehsalının makroiqtisadi təhlilinin aparılması, xəzinədarlığın formalaşması, dövlət büdcəsinin formalaşması üçün iqtisadi ilkin şərtlərin öyrənilməsi zərurəti ilə çıxış edir. O dövrün traktatlarında təklif olunan müxtəlif üsulların hər biri həm müəlliflərinin praktik təcrübəsini, həm də onun yaranma şəraitinin tarixi xüsusiyyətlərini əks etdirir.
Erkən italyan və daha sonra ingilis merkantilistlərinin əsərlərində təkrar istehsal, xarici iqtisadi əlaqələrdə fəal iştirak edən ölkənin büdcəsinin formalaşması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən ölkənin ticarət balansının tənzimlənməsi kontekstində dolayısı ilə və qismən görünür. Eyni zamanda, özləri böyük tacir olan bir çox merkantilistlər (məsələn, Tomas Mun) istər-istəməz öz tövsiyələrinə şəxsi mühasibat uçotu sahəsində təcrübələrini və onun metodologiyasını gətirirlər. Tacir mentalitetində başlanğıc nöqtəsi obyektiv olaraq dövriyyə sferasıdır; istehsal yalnız təsadüfi amildir, ölkə subyektlərinin gəlirləri isə bu və ya digər doktrinanın həyata keçirilməsinin nəticələrindən biridir.
Əsasları ölkənin milli iqtisadiyyatında qoyulan ayrılmaz makroiqtisadi proses kimi təkrar istehsalın başa düşülməsində keyfiyyət dəyişikliyi fransız iqtisadçılarının xidmətləridir. Kəşflər əsrinin əvvəlindən İtaliya və İngiltərədə genişlənmiş təkrar istehsal resursları son nəticədə digər ölkələrin resursları (İtaliyada olduğu kimi ticarətin vasitəçiliyi və ya İngiltərədə olduğu kimi birbaşa istismarı yolu ilə) olduğu halda. Fransada onlar ölkənin sərvətinin ilkin mənbəyi — təbəələrin əməyi üzərində düşünməyə başlayırlar.
XVII əsrin ortalarında çoxalmaya bu baxış fiziokratik məktəbin təlimləri sistemində tam inkişaf etmişdir. Onun yaradıcısı Fransua Quehne iqtisadi fikir tarixində ilk sosial təkrar istehsalın və sektorlararası tarazlığın modelini də yaradır — sözdə. "İqtisadi cədvəllər"[6]. Metodoloji cəhətdən bu model həm də təkrar istehsalın növbəti dövrənin giriş və çıxışında resursların həcminin riyazi hesablamaları ilə məhdudlaşmayan mürəkkəb sosial-iqtisadi kateqoriya kimi başa düşülməsində başqa mühüm məqamı da irəli sürür. Kene bu modelin makroelementlərinin differensiallaşdırılmasını Smitin sonralar etdiyi kimi büdcə-fiskal prinsipinə (vergi ödəyicilərinin növləri: kapitalistlər, mülkədarlar, fəhlələr) deyil, sosial-sinfi prinsipinə əsas verir. Məhz Kene cədvəlləri sonradan Marksı təkrar istehsal prosesində yaşayış vasitələrinin və işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı ilə yanaşı, ictimai münasibətlərin təkrar istehsalını da ayırmağa "sövq edir".
Karl Marks təkrar istehsalın təhlilinə təkcə pul baxımından deyil, həm də natura baxımından qayıdır. Onun ictimai istehsalın hərtərəfli sosial-iqtisadi təhlilində o, həm bəşəriyyətin mövcudluğunun ilkin şərti, həm də konkret tarixi şəraitdən asılı olaraq dəyişən mövcudluq şəraitində sistem yaradan amil kimi təqdim olunur. "Kapital"da təkrar istehsal vahid proses kimi nəzərdən keçirilir

  • maddi nemətlərin təkrar istehsalı,

  • işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı,

  • istehsal münasibətlərinin təkrar istehsalı.

Yüklə 16,66 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin