Azərbaycan diLİ VƏ tariXİ


§ 4. FƏHLƏ HƏRƏKATI. KƏNDLİ ÇIXIŞLARI



Yüklə 8,38 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/72
tarix25.12.2016
ölçüsü8,38 Mb.
#2847
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   72
Nəqliyyat  və  rabitə.  XX əsrin əvvəllərində ticarət gəmilərinin kiçikləri ixtisar 

edilib,  irilərilə  əvəz  olunurdu.  Donanmada  1908-ci  ildən  başlayaraq  daxili  yanacaqla 

hərəkətə  gətirilən  gəmilər  (teploxodlar)  meydana  çıxdı.  Xəzər  ticarət  donanmasında 

1910-cu ildə beş, 1914-cü ildə 17 teploxod var idi ki

188

, onlar da Rusiyadakı bütün gəmilərin 



28,8 və bütün teplo xodların 84,8 faizini təşkil edirdi

189


. Ümu miyyətlə, Xəzər dənizində ən 

iri  teploxodlar  üzürdü.  1914-cü  ilin  əvvəlində  Xəzər  donanmasında  buxarla  işləyən 

teploxodlar  və  başqa  gəmilər  bütün  gəmilərin  72  faizi  qədər  idi  və  onlar  gəmi  ilə 

yükdaşımanı artıq laması ilə təmin ed ird ilər. 

Rusiya  gəmiqayırma  zavodları  gəmiyə  olan   tələbatı  vaxtında  yerinə 

yetirirdi.  1914-cü  ilə   qədərki  dövrdə  Xəzə r  donanmasın da  fəaliyyət  göstərən 

buxarla işləyən gəmi və teplo xod ların 47 fa izi Rusiyada istehsal edilmişdi

190


XX  əsrin  əvvəllərində  çay  nəqliyyatı  da  xey li  inkiş af  etdi.  1907-ci  ildə 

Kür  çay ında  10  gəmi  üzürdü.  On lar  Bakı  liman larına  da  gəlir,  əsasən  isə  Bakı-

Salyan  arasında  işləyirdi.  Digər  bu xarla  işləyən  və  yelkənli  gəmilər  daxili 

yükdaşıma  ilə  məşğul  olur,  əsasən  neft  və  taxıl  daşıyırdılar.  Bu  gəmilərin  yük 

dövriyyəsi  1905-ci  ildə  4,7  mln  pud,  1911-ci  ildə  isə  10  mln   pud  olmuşdu

191



Sonrakı üç  ildə çayla ü zən gəmilərin yük dövriyyəsi 2 dəfə artmış, 1912-ci  ildə  25 



mln pud, 1914-cü ildə isə 26 mln pud olmuşdu

192


Azərbaycanın  Rusiya  bazarlar,  həmçin in  İranla  iqtisadi  əlaqələrində  ən 

mühü m rolu  Xəzər dənizində ən iri liman o lan Bakı limanı oynayırdı

193


. Böhran və 

uzun çəkmiş durğunluq illərində Bakı limanın ın yük dövriyyəsinin xeyli azalmasına 

baxmayaraq (1901-ci ildə 407  mln puddan 1913-cü ildə  342,2  mln puda qədər)

194





 

 

68 



onun  ümu mi  yük  dövriyyəsi  Rusiyanın  Peterburq  və  Odessa  kimi  iri  liman la -

rınkından  çox  idi

195

.  Ancaq  Bakıda  liman  təsərrüfatında  əhəmiyyətli  irəliləyiş 



olmamış və o, birinci dərəcəli limanlar sırasına daxil edilməmişdi. 

XX əsrin əvvəllərində Xəzər gəmiçiliyində azərbaycanlı sahibkarların ro lu 

yüksək idi. 1906-cı ildə Xəzər gəmiçiliyində gəmilərin 41 faizi, yük dövriyyəsinin 

isə  41,7  faizi  onlara  məxsus  idi'

96

.  Ən   çox  gəmisi  olan  sahibkarlar  Useynovlar, 



Dadaşovlar və Rəsulovlar idi. 

H.Z.Tağıyev  də  Xə zər  dənizində  ən  çox  gəmisi  olan  sahibkarlardan  biri 

sayılırd ı.  O,  1905-ci  ildə  ö zünün  "Kaspi"  gəmiçilik  şirkətini  Kür-Kaspi  səhmdar 

gəmiçilik cəmiyyətinə çevirmişdi.  Bu cəmiyyət Peterburq gəmiçilik cəmiyyətləri  - 

"Qafqaz və Merkuri" və VOTS-a ciddi rəqib idi

197


1907-c i  ildə  azə rbaycanlı  gə mi  sahibkarla rın  neftdaşıma  donan masında 

xüsusi çəkisi 52  faiz  (gəmilərin sayına görə isə 45,1 faiz) id i

198


, 1914-cü  ilə  ya xın 

onların  Xəzər  gəmiçiliyindəki  payı  bir  qədər  azalsa  da,  neftdaşıma  donanmasının 

40,1 fa izi onların sərəncamında qalırdı. 

XX  əsrin  əvvəllərində  Xəzər  ticarət  gəmiçiliyində  inh isarlaşma  p rosesi 

daha da dərin ləşdi.  Burada nəqliyyatı idarəetmən in  kapitalistcəsinə  təşkili  daha da 

qüvvətləndi və bu prosesə başlıca səbəb bir tərəfdən, kapitalist təmərküzləşməsi, digər 

tərəfdən isə onun ən  çox inhisarlaşma prosesinə məruz qalmış neft sənayesi ilə bağlı  

olması idi

199



Xəzər bu xar gəmiçiliyində səhmdar kompaniyaların mövqeyi  daha güclü idi. 



Əgər 1907-ci ilin başlanğıcına yaxın onların payına gəmilərin 45 faizi, yük dövriyyəsinin 

isə 43 faizi düşürdüsə, müharibə ərəfəsindəki ildə buxarla və daxili yanacaqla hərəkətə 

gətirilən  gəmilərin  53,2  faizi,  mal  daşınmasının  isə  58,4  faizi  12  səhmdar cəmiyyətin 

əlində cəmlənmişdi. Teploxodların 47 faizi və onların daşıdıqları yükün 98 faizi də onlara 

məxsus  idi

200


.  Tək-tək sahibkarların  payına  isə  buxarla  hərəkətə gətirilən  gəmilərin  və 

teploxodların daşıdıqları yüklərin 20 faizi (1907-ci ildə 28 faizi) düşürdü. 

Xəzər buxar gəmiçiliyində də iqtisadi proseslər dövrün kapitalist təsərrüfatının 

yüksək  inkişaf  formasına  uyğun  gedirdi,  yəni  gücü  azlar  müflisləşir,  onların  mülkləri 

qüdrətlilərin  əllərində  cəmlənirdi.  1909-cu  ildə  "Nadejda"  şirkəti  öz  fəaliyyətini 

dayandırmalı oldu və onun bütün əmlakı "Qafqaz və Merkuri" və "Şərq" kompaniya-  

larının ixtiyarına keçdi

201


. 1911-ci ildə həmin kompaniyalar H. Z.  Tağıyevin "Kür-Kaspi 

gəmiçiliyi"ni  satın  aldılar

202

.  1913-cü  ildə  "Təyyarə"  və  "Tacir"  Volqa  gəmiçiliyi 



birləşdi və "Kaspi gəmiçiliyi" yarandı. Onun sərəncamında buxarla hərəkətə gətirilən 8 

gəmi var idi

203



1914-cü  il  ərəfəsində  ən  iri  gəmiçilik  müəssisələri  "Qafqaz  və  Merkuri"  və 



"Şərq" cəmiyyəti idi. Xəzər buxar gəmiçiliyi gəmilərinin 34,5 faizi və yükdaşımanın 26,2 

faizi, mal və sərnişin daşıyan gəmilərin 61 faizi onların əllərində cəmlənmişdi. 1907-ci ilə 

nisbətən onların əllərində olan  gəmilərin sayı və yük  daşıması  1,5 dəfə artmışdı. "Volqa" 

cəmiyyətinin də maye daşıyan bir neçə iri gəmisi və bir teplo xodu var id i. 

1907-ci  ildə  H.  Z. Tağıyevin başçılığı  altında yaranmış "Bakı gəmi  sahiblərinin 



 

 

69 



cəmiyyəti"

204


 "Nobel qardaşları" şirkəti, "Mazut" və "Gəmi sahibləri ittifaqı" cəmiyyətləri 

ilə rəqabətə tab gətirə bilməyib 1911-ci ildə dağıldı

205



Xəzər  dənizi  ilə  sərnişinlərin  və  quru  yüklərin  daşınması  iki  iri    Rusiya 



cəmiyyəti - "Qafqaz və Merkuri" və "Şərq" cəmiyyətinin  inhisarında idi. 1913-cü ildə 

Xəzər dənizi ilə daşınmış bütün quru yüklərin 60 faizi bu cəmiyyətlərin payına düşürdü. 

Müharibədən əvvəlki illər (1910-1913) Xəzər gəmiçiliyinə ma liyyə  kapitalının 

daha  fəal  nüfuz  etməsi  və  inhisarçı  birliklərin  daha  yüksək  təşkilatçılıq  formalarına  daxil 

olması  ilə  xarakterizə olunur

206


. Müharibə  ərəfəsində  Xəzər  mayedaşıma donanmasının  iri 

müəssisələrinin  qarşılıqlı  münasibətlərini  onların üzərində nəzarətçi  olan,  arxalarında  iri 

banklar  dayanmış  "Rus  ali  neft  korporasiyası",  "Oyl",  "Şell",  "Nobel  qardaşları"  kimi 

trestlər  idarə edirdilər

207

. "Qafqaz  və  Merkuri" və "Şərq" cəmiyyətlərinin  işində  Peterburq 



beynəlxalq kommersiya və Rus-Asiya bankları fəal iştirak edirdilər

208


Azərbaycanın Mərkəzi  Rusiya  ilə  əlaqələrində  1900-cü  ildə  istismara verilən və 

Şimali  Qafqazdan  keçən dəmir yolunun böyük  əhəmiyyəti oldu.  Onun  Dərbənd-Biləcəri 

xəttinin işə düşməsi ilə Azərbaycan dəmir yolunun uzunluğu 746 km-ə çatdı

209



1904-cü ildə Zaqafqaziya dəmir yolunun yük dövriyyəsi XIX  əsrin sonlarına 



nisbətən 2 dəfə artaraq 292.7 mln puda çatdı. Həmin vaxtda sərnişin daşınması isə 5 dəfə 

çoxalmışdı. 1904-cü ildə dəmir yolun gəliri 33,3  mln rubl oldu və 1894-cü ilə nisbətən 

iki dəfə artd ı

210


XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  yeni  dəmir  yol  xəttinin  çəkilməsi 

sahəsində  elə  bir  əhəmiyyətli  iş  görülməmişdi.  Yalnız  1908-ci  ildə  Uluxanlı  və  Culfa 

stansiyalarını birləşdirən dəmir yolun çəkilişi sona yetdi

211



Ticarətin  inkişafı  ilə  əlaqədar  Azərbaycan  dəmir  yolunun  yükdaşıma 



dövriyyəsi artırdı

212


. Yalnız Yelizavetpol quberniyası ərazisindən keçən Azərbaycan dəmir 

yolu ilə quberniyanın qəzalarına 1912-ci ildə 11,2  mln pud, 1913-cü ildə isə 11,9  mln 

pud  müxtəlif  yüklər  gətirilmişdi

213


.  Bakıdan  Bakı-Tiflis  və  Bakı-Dərbənd yolu  ilə yük 

daşınması 1906-1913-cü illər arasında 584300 puddan 72 mln  puda qədər artmışdı. 

İri dəmir yol qovşağı olan Bakıdan daşınan yüklər içərisində  çoxunu ağ neft 

təşkil  edən  neft  məhsulları  mühüm  yer  tuturdu

214

.  1901-ci  ildə  Bakı-Dərbənd  yolu  ilə 



Rusiyaya 51,7 mln pud ağ neft daşınmışdı

215


Neft sənayesində  uzun  müddət  davam  etmiş durğunluq  dövründə dəmir yolla 

xam neft və neft  məhsulu daşınması  xeyli  azalsa da

216


, onun  Bakı  neftinin dünya  bazarına 

çıxarılması üçün mühüm əhəmiyyəti var idi. Ən əsas ağ neft ixracçıları "Nobel qardaşları", 

"Kaspi-Qara  dəniz  cə miyyəti",  "A.İ.Mantaşov  və  K°"  şirkətləri  idi.  Həril  "Nobel 

qardaşları" şirkəti 6 mln pud, "Kaspi-Qara dəniz cəmiyyəti" isə 4 mln pud ağ nefti Batum 

vasitəsilə ixrac edirdi

217


Dəmir yol nəqliyyatı ilə marqans filizi, daş kömür, taxıl, pambıq, yun, ipək, çaxır, 

tütün, meyvə və s. ixrac olunurdu. 1910-1914-cü illərdə dəmir yol vasitəsilə hər il Bakıya 

28-40  mln pud mal daşınmışdı

218

.  Təkcə  1912-ci  ildə  Bakı stansiyasına  16202  dəmiryol 



qatarı gəlmişdi. Onlardan 8532-si vasitəsi ilə bütün Rusiya ilə əlaqə saxlanmış, 7850-si 

Bakı-Sabunçu xəttində xidmət etmiş və hər il 12 mln sərnişin daşımışdı

219




 

 

70 



Azərbaycanda  quru  yolların  vəziyyəti  o  qədər  də  yaxşı  deyildi.  Əsrin 

əvvəllərində Bakı quberniyasında Quba ilə Xaçmaz stansiyası arasında poçt yolu işə salındı. 

1901-ci  ildə uzunluğu  32 verst olan  Kürdəmir-Ağsu yolunda hərəkət başlandı

220


.  1907-ci 

ildə  Quba-Rostov,  Qusar-Xudat,  Xaçmaz-Mixaylovka  arasında  yollar  da  istismara 

buraxıldı. Yelizavetpol quberniyasında da bu istiqamətdə görülən işlər çox cüzi idi. 1901-

ci ildə Şuşa-Gorus yolu təmir olundu. Nuxa qəzasında Vartaşendən Bayana, oradan isə 

Ərəş  qəzasının  Yaqublu  kəndinə qədər yol  salındı,  Yevlax-Nuxa-Zaqatala  yolu  təmir 

olundu


221

1917-ci  il  ərəfəsində Azərbaycanda  1.423  verst uzunluğunda şose və torpaq 



yolu var idi. İqtisadi cəhətdən ən əsas yollar aşağıdakılar idi: Quba-Dəvəçi-Qızılburun, 

Lənkəran-Prişib,  Lənkəran-Lerik,  Bakt-Şamaxı-Kürdəmir,  Nuxa-Zaqatala-Laqodexi, 

Yevlax-Şuşa, Ağdam-Cəbrayıl, Şuşa-Gorus və Qaramarlı-Ordubad-Culfa

222


Bütün poçt  yolları  əsasən qəza  şəhərlərini  bir-birilə  əlaqələndirirdi.  Cənubi 

Qafqazda  hər  100000  adama  33  verst  yol  düşürdü.  Bu  rəqəm  Rusiyanın  Avropa 

hissəsində 40,2 verstə bərabər idi. 

Kapitalist 

təsərrüfatçılığının 

inkişafı 

poçt-teleqraf 

xid mətinin 

genişləndirilməsini  tələb  edirdi.  Bakıda  cəmisi  bir  poçt-teleqraf  kontoru  fəaliyyət 

göstərirdi. O, mərkəzi hissədən çox kənarda idi və şəhərin tələbatını ödəyə bilmirdi. 1902-

ci ildə neft sənayeçiləri qurultayının vasitəsi ilə daha iki belə rabitə kontoru açıldı

223



Azərbaycanın  Rusiya  ilə teleqraf  rabitəsi  də  zəif  idi.  Azərbaycanı  Rusiya  ilə 



birləşdirən  Bakı-Tiflis  teleqraf  xətti yeganə  idi  və gündə  1000-1500  teleqram  göndərə 

bilirdi. Digər tərəfdən, Tiflis-Gəncə teleqraf xəttindən Tərtər, Ağdam, Xankəndi də istifadə 

etdiyi  üçün  böyük  çətinliklər  törənirdi

224


.  Bakıdan  Xəzər  dənizi  boyu  Həştərxana  gedən 

teleqraf xətti ilə isə ayda 7600-dan çox teleqram göndərmək mümkün olmurdu

225

. Bunlardan 



başqa, Bakıda olan bir neçə teleqraf xətti höku mətə məxsus idi. 

1902-ci ilin yayında Minvod-Petrovski-Dərbənd xətti Bakı və Tiflis dəmir yol 

stansiyaları  arasındakı  teleqraf  xətti  ilə  birləşdirildi

226


.  1903-cü  ildə  Bakı  ilə  Salyan 

arasında teleqraf xətti işə düşdü

227

, Prişib-Salyan teleqraf xətti yenidən quruldu. Təzəkənd-



Biləsuvar  arasında  yeni  teleqraf  xətti  çəkildi

228


.  1908-ci  ildə  Xaldanda  (Nuxa  qəzası), 

Petropavlovskidə  (Cavadxan  qəzası),  1912-ci  ildə  Hindarxda  (Şuşa  qəzası)  teleqraf 

rabitəsi,  1910-cu  ilin  dekabrında  Nuxada,  1912-ci  ilin  fevralında  Zurnabadda  poçt-

teleqraf stansiyaları işə düşdü. 1913-cü ildə isə Bakı ilə Tiflis arasında birbaşa teleqraf 

əlaqəsi yaradıld ı

229


1913-cü ildə bütün Rusiya imperiyasında 7618 dövlət poçt və teleqraf kontoru 

var idi ki, onlardan cəmi 65-i (1 faizdən az) Azərbaycanda idi

230


Çox  ləng  olsa da, telefon  rabitəsi  də  inkişaf edirdi.  Bakıda  fəaliyyət göstərən 

telefon qovşağı 1907-ci ildə 20 il müddətinə "Bierinq İK° şirkətinə" verildi

231


. Bir il sonra 

şirkət  1000  nəfərə  xidmət  edə biləcək  stansiyadan  birini  Bakıda,  digərini  Balaxanıda 

tikməyə başladı. Birinci stansiya 1910-cu ilin mayında fəaliyyətə başladı

232


Azərbaycanda  telefon  rabitəsi  əsasən  Bakıda  və  onun  ətraflarında 

genişlənərək, neft sənayesinə və ticarət-sənaye nümayəndələrinə xid mət edirdi. Şəhərin 



 

 

71 



iş adamları telefon rabitəsinin çoxalmasına çalışırdılar. 1910-cu ildə sənayeçilərin vəsaiti 

hesabına  Quba  ilə  Xaçmaz  arasında  teleqraf,  digərlərinə  50  verstlik  telefon  xətləri 

çəkildi

233


. 1910-cu ildə Gəncədə də telefon xətti çəkilmiş

234


, 1911-ci ildə buradakı dəmir 

yol  stansiyasında  avtomat  telefon  aparatı  qoyulmuşdu.  Belə  aparatlar  Bakıda  şəhər 

idarəsi, şəhər məktəbləri və b. yerlərdə var id i

235


1911-c i  ildə  Bakı-Tiflis  telefon  xətti  dövlət  hesabına  çəkilib,  başa 

çatdırılmışdı

236


. 1913-cü ildə Bakı telefon şəbəkəsi 4716 abonentə xid mət ed irdi

237


 

 



 

 

 



 

 


Yüklə 8,38 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   72




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin