TarġXĠ 1941-2002-ci illər yeddġ CĠlddə


§2. MĠLLĠ HƏRƏKATIN BAġLANMASI. ÖLKƏDƏ SĠYASĠ



Yüklə 15,93 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə17/41
tarix31.01.2017
ölçüsü15,93 Mb.
#6985
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   41
§2. MĠLLĠ HƏRƏKATIN BAġLANMASI. ÖLKƏDƏ SĠYASĠ 

VƏZĠYYƏTĠN DƏYĠġMƏSĠ 

 

"Yenidənqurma" 



siyasətinin  ziddiyyətliliyi,  mühafizəkarların  ciddi 

müqaviməti  üzündən  mövcud  siyasi  və  iqtisadi  rəhbərlik  metodlarını 

demokratikləşdirmək  tədbirləri  baş  tutmurdu.  Köhnə  idarəçilik  mexanizminin 

dağılması, yeni mexanizmin isə hələ yaradılmaması ilə əlaqədar İttifaqın düşdüyü 

ümumi  böhran  gündən-günə  dərinləşirdi.  Xalqın  güzəranı  pisləşirdi.  Belə  bir 

şəraitdə  SSRİ-nin  dağılma  prosesinin  qarşısını  almaq  üçün  hakim  dairələr  milli 

münaqişələri,  antitürk,  antiislam  siyasəti  qüvvətləndirirdilər.  Mühüm  geosiyasi 

məkanda  imperiyanın  türk  xalqları  ilə  Türkiyə  arasında  körpü  olduğundan 

Azərbaycan əsas zərbə hədəfi idi. Ermənistanda və Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ 

bölgəsində  azərbaycanlıların  soyqırımını  törətmək,  Azərbaycanı  parçalamaq,  bu 

yolla  bütün  regionda  ağalığı  saxlamaq  siyasəti  həyata  keçirilirdi.  Uzun  illər 

münasib  fürsət  gözləyən  erməni  millətçiləri  yaranmış  vəziyyətdən  məharətlə 

istifadə  edib,  bu  dəfə  də  Azərbaycanın  hesabına  öz  torpaqlarını  genişləndirmək 

məqsədi  ilə  fəaliyyətə  başladılar.  Lakin  Azərbaycan  Respublikasının  Moskvaya 

sədaqətlə  xidmət  edən  rəhbərliyi  yaranmış  yeni  beynəlxalq  şəraitdə  qüvvələri 

düzgün  qiymətləndirib,  xalqı  vahid  ümummilli  platforma  ətrafında  mübarizəyə 

qaldıra  bilmədi.  Onun  bağışlanılmaz  passivliyi  və  laqeydliyi  nəticəsində 

Azərbaycanın  suveren  hüquqları  tapdalandı.  Ərazisində  milli  münaqişə  ocağı 

alovlandırıldı, azərbaycanlılar öz dədə-baba torpaqlarında növbəti dəfə soyqırımına 

məruz  qaldılar.  Hadisələrin  belə  gedişi  Azərbaycanda  milli  hərəkatın  qalxmasına 

güclü təkan verdi. 1988-ci ilin əvvəllərindən ilk kütləvi etiraz çıxışları başlanmışdı. 

Hərəkat  həmin  ilin  sonunadək,  demək  olar  ki,  kortəbii  xarakter  daşıyırdı. 

Cəmiyyətdə  "Demokratiya  və  aşkarlıq"  şüarı  altında  ədalət,  humanizm,  hüquqi 

dövlət,  xüsusən  milli  suveren  hüquqların  qorunması  haqqında  fikirlər  plüralizmi 

yaranmışdı. Yeni ictimai-siyasi təşkilatlar meydana gəlirdi. 1987-ci ilin axırlarında 

Azərbaycan  Dövlət  Universitetində  (indiki  Bakı  Dövlət  Universiteti)  yaradılmış 

"Yurd"  təşkilatı,  1988-cı  ilin  baharından  fəaliyyətə  başlayan  "Çənlibel", 

"Müstəqillər",  "Qala  ,  "Aşıq  Ələsgər",  "Ozan"  cəmiyyətləri,  "Varlıq"  komitəsi, 

"Azərbaycan Xalq Cəbhəsi"nin (AXC) təşəbbüs qrupu, "Bakı gənc alimlər klubu", 

"Bakı  incəsənət  mərkəzi"  və  başqa  təşkilatlar  bu  hərəkata  istiqamət  verməyə 

çalışırdı.

87

 Lakin yeni yaranmış və təbii ki, siyasi təcrübəsi olmayan bu təşkilatları 



birləşdirib  vahid  istiqamətə,  ümummilli  məsələlərin  həllinə  yönəldən  mütəşəkkil 

qüvvə  yox  idi.  Xalq  Azərbaycanı  parçalamaq  cəhdlərinə,  ermənilərin  Dağlıq 

Qarabağın  Ermənistana  verilməsi  tələblərinə  qarşı  münasibətini  əvvəllər  Mərkəzi 

Komitəyə,  ölkə  və  respublika  rəhbərlərinə  etiraz  teleqramları,  məktubları 

göndərməklə, imza toplamaqla bildirirdi.

88 


İlk etiraz mitinqi 1988-ci il fevralın 19-

203 

 

da  Bakıda  keçirildi.  Martın  16-da  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasında  (indiki 



Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) etiraz mitinqi təşkil olundu. Ermənistanda 

azərbaycanlıların  soyqırımının  kütləvi  hal  almasına  qarşı  mayın  16-da  Dövlət 

Universiteti  qarşısında  "Yurd"  təşkilatının  fəal  iştirakı  ilə  böyük  mitinq  keçirildi. 

Mitinqçilər şəhərin Lenin adına baş meydanına (indiki Azadlıq meydanı) istiqamət 

aldılar. Burada davam edən mitinqdə respublikanın görkəmli ziyalıları çıxış etdilər, 

xalqı  və  rəhbərləri  respublikanın  hüquqlarını  müdafiə  etməyə  çağırdılar. 

Mitinqçilər Moskvadan və Azərbaycan rəhbərliyindən erməni millətçilərinin azğın 

hərəkətlərinə  qanunu  əsas  götürməklə  qəti  cavab  verilməsini  tələb  edirdilər.

89

 

Respublikanın  başqa  şəhərlərində  də  mitinqlər  keçirilirdi.  Ermənipərəst  siyasət 



yeridən,  Moskvada  sözü  keçməyən  respublika  rəhbərləri  xalqın  ciddi  narazılığını 

nümayiş  etdirib  ölkə  başçılarına  təsir  göstərmək  ümidində  idilər.  Buna  görə  də 

mitinqlərin  keçirilməsinə  inzibati  orqanlar  demək  olar  ki,  mane  olmurdu.  Eyni 

zamanda  tanınmış  ziyalıları  mitinq  tribunalarına  cəlb  etməklə  kortəbii  etiraz 

hərəkatının  böyüyüb  mövcud  rejimə,  onun  respublikadakı  canişininə  qarşı 

ümumxalq hərəkatına çevrilməsinə yol verməməyə çalışırdılar. 

Moskva    1988-ci  il  mayın  21-də  Azərbaycandakı  canişinini  dəyişdirib, 

Əbdürrəhman Xəlil oğlu Vəzirovu hakimiyyətə - Azərbaycan Kommunist Partiyası 

Mərkəzi Komitəsinin (AKP  MK) birinci  katibi vəzifəsinə gətirdi.

90

  Əbdürrəhman 



Vəzirov  xalqa,  onun  milli  mənafelərinə  zidd  siyasəti  ilə  Dağlıq  Qarabağ 

məsələsində  erməniləri  öz  xəbis  niyyətlərini  həyata  keçirməyə  daha  da 

həvəsləndirdi.

91  


Moskvanın    Dağlıq  Qarabağdakı    səlahiyyətli    nümayəndəsi    A.Volskinin 

ermənipərəst siyasəti, xüsusən nadir Topxana meşəsində sənaye obyekti tikintisinə 

başlanması  xəbəri bütün  xalqı hiddətləndirdi.  Noyabrın 15-də  Dövlət Universiteti 

qarşısında,  səhəri  gün  Elmlər  Akademiyasının  dəyirmi  salonunda  "Varlıq" 

cəmiyyəti  və  M.Ə.Sabir  adına  bağda  "Yurd"  təşkilatının  təşəbbüsü  ilə  mitinqlər 

keçirildi. 

Xalq  hərəkatının  kortəbii  mərhələsinin  ən  qızğın  dövrü  noyabrın  17-dən 

başlandı.  Həmin  gün  səhər  Universitet,  Akademiya,  Politexnik  və  İqtisad 

institutları  qarşısından  nümayişçi  dəstələr  milisin

 

canlı  maneələrini  aşaraq, 



M.Ə.Sabir  adına  bağa,  oradan  isə  şəhərin  baş  meydanına  gəldilər.  Meydanda 

mitinqçilərin  tələbləri  oxundu.  Ermənistanın  Azərbaycana  qarşı  təcavüzünün 

dayandırılması,  Dağlıq  Qarabağda  antiazərbaycan  siyasəti  yeridən  qurumun  ləğv 

edilməsi,  əks  təqdirdə  Ermənistana  qarşı  iqtisadi  sanksiyalar  tətbiq  edilməsi, 

Azərbaycandan  olan  deputatların  SSRİ  Ali  Soveti  sessiyasında  Ermənistanın 

təcavüzü  ilə  əlaqədar  məsələ  qaldırması  başlıca  tələblərdən  idi.  Bu  tələblər 

Azərbaycan  rəhbərliyini  qane  edirdi,  lakin  hökumət  nümayəndələri  mitinqi 

dayandırmağı tələb etdikdə mitinqçilər tələbləri yerinə yetirilməyincə meydanı tərk 



204 

 

etməyəcəklərini    bildirdilər.    Burada    "Moskvanın    fitnələrinə  son  qoyulsun!", 



"Suverenlik!",  "Azadlıq!"  şüarları  səslənməyə  başlandı.  Bundan  Moskvaya  təzyiq 

edib  respublikalarda  hakimiyyəti  ələ  keçirmək  istəyən  qüvvələr  istifadə  etməyə 

çalışırdılar.  Bakının  bəzi  rayonlarında  vəziyyət  qəsdən  gərginləşdirilir,  xuliqanlıq 

hərəkətləri  törədilirdi.  Naxçıvanda  dövlət  orqanları  binasına  hücum  edilmişdi, 

noyabrın  22-də  Gəncədə  əhali  ilə  ordu  arasında  qanlı  toqquşma  baş  vermiş,  160 

nəfər  yaralanmış,  üç  əsgər  və  bir  uşaq  həlak  olmuşdu.  Noyabrın  24-də  Bakı, 

Naxçıvan və Gəncə şəhərlərində xüsusi vəziyyət və komendant saatı tətbiq edildi. 

Küçələrə ağır silahlı qoşun hissələri yeridildi.

93

 

Meydan səngimək bilmirdi. İnsanlar küçələrə çıxarılmış tankların lülələrinə 



qərənfillər  taxır,  əsgərləri  camaatın  tələbləri  ilə  tanış  edir,  qan  tökməməyə 

çağırırdılar.  Nümayişçilər  meydana  Azərbaycan  SSR-in  oraq  çəkicli  bayrağı  ilə 

gəlmişdisə,  bir  neçə  gün  sonra  -  noyabrın  19-da  burada  ilk  dəfə  1918-1920-ci 

illərdə  mövcud  olmuş  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyətinin  bayrağı  qaldırıldı.  Hər 

gün yüz minlərlə adam tankların, əsgərlərin arasından keçib meydana axışırdı. Çox 

vaxt  mitinqçilərin  sayı  milyon  nəfəri  ötürdü.  Gecələr  meydanda  qalanmış 

tonqalların ətrafında minlərlə adam qalırdı. 

Xalq  artıq  mitinqlə  mümkün  olan  nəticəni  əldə  etmişdi.  Ölkə  rəhbərliyi 

mövcud  problemə  Azərbaycan  xalqının  münasibətini  bilmişdi.  Lakin  erməni 

millətçiliyinə, separatizminə qarşı heç bir tədbir görülmürdü. 

İndi  təşkilatlanmaq,  mübarizəni  demokratik  vasitələrlə  davam  etdirmək 

lazım idi. Cəmiyyətin bunu dərk edən qüvvələri mitinqdən tədricən uzaqlaşırdılar, 

meydanın  mühasirə  həlqəsi  daraldılırdı.  Dekabrın  3-də  hərbi  hakimiyyət 

mitinqçilərdən  meydanı  tərk  etməyi  tələb  etdi.  Dekabrın  4-də  isə  gecə  hərbçilər 

hücum edib zorla meydanı boşaltdılar, burada gecələyən mitinqçiləri həbs etdilər.

95

 



Meydan  dağıldıqdan  sonra  da  bir  neçə  gün  Bakıda  və  başqa  şəhərlərdə 

etiraz tətili və nümayişləri keçirildi. Həmin günlər təkcə Bakıda 14,5 min fəhlə və 

qulluqçu tətil etmişdi.

96

 



Xalq  hərəkatının  birinci  -  kortəbii  mərhələsinin  zirvəsi  olan  Meydan 

göstərdi  ki,  mitinq  və  nümayişlərlə  mövcud  problemi  həll  etmək  olmaz, 

demokratikləşmə  yolu  ilə  getmək,  Moskvanın  təyin  etdiyi  rəhbərlər  əvəzinə 

demokratik  yolla  xalqın  nümayəndələrini  seçmək,  xalq  birliyini  təmin  etmək, 

respublikanın  suveren  hüquqlarının  qorunmasına  nail  olmaq  lazımdır.  Xalqın 

mənafeyini yalnız onun istədiyi, ona etimad etdiyi lider müdafiə edə bilər. 

Kommunist elitası içərisində kəskin, gurultulu çıxışları ilə xalqın etimadını 

qazanmaq  və  hakimiyyətə  gəlmək  istəyənlər  də  vardı.

97 

Xalq  isə  Azərbaycanın 



üzləşdiyi  taleyüklü  problemləri  həll  etməyə  qadir  siyasətçinin  Heydər  Əliyev 

olduğunu  dərk  edərək,  onun  yenidən  respublikaya  rəhbər  təyin  olunmasını 

arzulayırdı. Minlərlə adam mitinq və nümayişlərə, xüsusən münaqişə bölgələrində, 


205 

 

Heydər  Əliyevin  portreti  ilə  çıxırdı.



98

  Təkcə  Yevlax  şəhərində  1988-ci  ildə 

vətənpərvər  gənclərin  təşkil  etdiyi  nümayiş  və  izdihamlı  mitinqdə  20  minədək 

adam  iştirak  etmişdi.  Nümayişçilər  Heydər  Əliyevin  yenidən  hakimiyyətə 

qaytarılmasını  tələb  edirdilər.  Mitinqin  təşkilatçıları  həbs  olunmuş,  izdiham  ordu 

hissələrinin  köməyi  ilə  dağıdılmışdı.

99 

Xalqı  birləşdirib  mübarizəni  vahid 



istiqamətə  yönəltmək  məqsədi  ilə  bir  qrup  nüfuzlu  ziyalının  təşəbbüsü  də  Xudu 

Məmmədovun qəfil ölümü ilə (14 oktyabr 1988-ci il) boğuldu.

100

 

Xalq  Azərbaycan  SSR-in  SSRİ  daxilində  iqtisadi  və  mədəni  suverenliyi 



uğrunda  mübarizə aparmağı,  hüquqi dövlət, vətəndaş cəmiyyəti qurmağı proqram 

məqsədi  elan  edən,  lakin  kifayət  qədər  siyasi  təcrübəsi  olmayan  liderlərin 

rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən AXC ətrafında birləşməyə başladı. 1989-cu il 

martın 13-də

 

AXC təşəbbüs qrupu və  "Varlıq"  komitəsi arasında  siyasi razılaşma 



əsasında  AXC-nin  Müvəqqəti  Təşəbbüs  Mərkəzi  təşkil  edildi.  1989-cu  il  iyulun 

16-da  Bakıda  AXC-nin  təsis  konfransı  keçirildi.  Cəbhənin  Proqram  və 

Nizamnaməsi  qəbul  olundu.  İdarə  heyəti  formalaşdı.  Əbülfəz  Elçibəy  AXC-nin 

sədri seçildi.

101

 

AXC  demokratik  -  mərkəziyyət  prinsipindən  imtina  etmişdi.  Onun 



konfederativ  quruluşu,  yuxarı  təşkilatların  qərarının  üzvlər  üçün  yalnız  məsləhət 

xarakteri daşıması, tədbirlərdə iştirakın tam könüllü olması buna imkan yaradırdı. 

Cəbhə daxilində plüralizm, ən müxtəlif fraksiyaların yaradılması nəzərdə tutulurdu. 

AXC sədri təmsilçi funksiya daşıyırdı, onun hətta səsvermə hüququ yox idi.

102

 

Demokratiya mədəniyyəti hələ formalaşmamış cəmiyyətdə ifrat demokratik 



nizamnamə ilə çox mürəkkəb siyasi şəraitdə taleyi həll olunan xalqa rəhbərlik edə 

biləcək  güclü  təşkilat  yaratmaq  mümkün  olmadı.  Bundan  yuxarı  dairələrdə 

hakimiyyət  uğrunda  mübarizə  aparan  qüvvələr  məharətlə  istifadə  edir,  öz 

adamlarını,  xüsusi  idarə  agentlərini  bu  təşkilata  yeridirdilər.

103

  Hansı  yolla  olur-



olsun  xalqın  etimadını  qazanıb  hakimiyyət  iştahasına  düşənlər  çoxalmışdı.  "Xalq 

arasından  çıxan  bu  insanlar  öz  maraqlarını,  öz  şəxsi  ambisiyalarını,  hakimiyyət 

hərisliyini ümummilli mənafelərdən üstün tuturdular".

104


 

Respublikada üçdə ikisi hələ məskunlaşdırılmamış 230 mindən çox didərgin 

vardı.  İqtisadi  çətinliklər,  cinayətkarlıq  gündən-günə  artırdı.  İyulun  13-dən 

DQMV-də  azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərin,  Naxçıvan  MSSR-in  blokadaya 

alınması,  Ermənistandan  Azərbaycanın  sərhəd  məntəqələrinin  atəşə  tutulması 

vəziyyəti daha da gərginləşdirirdi.

105

 

Radikal  tədbirlərə  üstünlük  verən  xalq  cəbhəsi  liderləri  iyunun  29-da 



Bakıda  ümumşəhər  mitinqi  təşkil  etdilər.

106


  Əvvəl  belə  mitinqlərin  əleyhinə  olan 

AXC İdarə Heyəti mitinq və tətil hərəkatının genişləndiyini görüb onu idarə etməyi 

vacib  bildi.  Sonrakı  mitinqlər  AXC-nin  rəhbərliyi  ilə  təşkil  olunur,  üçrəngli,  ay-

ulduzlu bayraq altında keçirilir, Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" operasının birliyə, 



206 

 

qələbəyə  çağıran  uvertürası  ilə  açılır  və  bağlanırdı.  Bu  mitinqlərdə  Azərbaycan 



SSR  Ali  Sovetinin  növbədənkənar  sessiyasını  çağırmaq,  sessiyada  da  AXC  İdarə 

Heyətinin  iştirakı  ilə  DQMV-də  XİK-nin  ləğv  olunması  məsələsinə  baxmaq, 

suverenlik,  iqtisadi  müstəqillik,  vətəndaşlıq  haqqında  qanunlar  qəbul  etmək,  Bakı 

və başqa şəhərlərdə fövqəladə vəziyyəti ləğv etmək, AXC-ni rəsmi tanımaq və b. 

demokratik  tələblər  irəli  sürülürdü.

107


  Ə.Vəzirov  isə  bu  tələbləri  qəbul  etmədi. 

Avqustun  14-də  Bakıda  birgünlük,  21-22-də  Bakı  və  Sumqayıtda  ikigünlük 

xəbərdarlıq tətilləri keçirildi.

108


 

Sentyabrın  2-də  Bakı  ümumşəhər  tətilində  tələblərə  cavab  verilməsə, 

sentyabrın 4-dən birhəftəlik ümummilli tətil başlanacağı elan olundu.

109


 Həmin gün 

respublikanın  əksər  şəhərlərində  mitinqlər  təşkil  edildi.  İki  gün  sonra  ümummilli 

tətil  başlandı.  Bakıda  şəhərin  normal  həyat  fəaliyyətini  təmin  edən  müəssisə  və 

texnoloji  rejim  işi  dayandırmağa  yol  verməyən  neftayırma  qurğularından  başqa 

bütün  müəssisələr,  habelə  dəmiryolçular  tətilə  qoşuldu.  Ayın  5-də  Şimali  Qafqaz 

dəmir yolunda hərəkət tam dayandı.

110

 Tətillər təsərrüfata böyük ziyan vurdu. 



Sentyabrın  6-da  mitinqçilər  öz  tələblərinə  respublika  rəhbərliyinə  "istefa" 

tələbini  də  əlavə  etdilər.  Bundan  sonra  AXC  və  AKP  MK  arasında  danışıqlar 

başlandı. Tələblərin ödənəcəyi barədə razılıq əldə olundu. Sentyabrın 13-də xüsusi 

saziş  protokolu  imzalandı.

111

  Sentyabrın  15-də  Azərbaycan  SSR  Ali  Sovetinin 



növbədənkənar  sessiyası  çağırıldı.  Burada  DQMV-də  XİK-nin  ləğvi,  Azərbaycan 

SSR  Konstitusiyasına  respublikanın  sərhədlərinə  yalnız  ümumxalq  referendumu 

yolu  ilə  dəyişiklik  etməyin  mümkünlüyünü  nəzərdə  tutan  əlavələr  edilməsi, 

suverenlik, vətəndaşlıq və iqtisadi müstəqillik haqqında qanun layihələrinin geniş 

müzakirəyə verilməsi haqqında qərarlar qəbul edildi.

112


 

Suverenlik  haqqında  qanun  layihəsinin  ümumxalq  müzakirəsi  keçirildi. 

Qanuna  respublikada  Azərbaycan  SSR  qanunlarının  ittifaq  qanunlarından 

üstünlüyü və onun SSRİ tərkibindən çıxmaq reqlamenti haqqında mühüm bəndlər 

daxil  edildi.  Ali  Sovetin  sentyabrın  23-də  öz  işini  davam  etdirən  növbədənkənar 

sessiyası "Azərbaycan SSR-in suverenliyi haqqında" Konstitusiya qanununu qəbul 

etdi.

113


 

Azərbaycan  SSR  Nazirlər  Soveti  1989-cu  il  oktyabrın  5-də  AXC-ni  rəsmi 

qeydə aldı.

114


 AXC-nin bu vaxta qədər buraxılan bülleteni əvəzinə dekabrın 4-dən 

"Azadlıq" qəzetinin kütləvi tirajla nəşrinə başlandı.

115

 

Azərbaycan Xalq  Cəbhəsi artıq nüfuzlu kütləvi  təşkilata çevrilmişdi. Onun 



sıralarında 300 minə qədər üzv və tərəfdar birləşmişdi.

116 


Lakin  xalq  içərisində  Heydər  Əliyevin  nüfuzu  daha  böyük  idi. 

Avtomobillərin  ön  şüşələrində  onun  şəkillərini  gəzdirirdilər.  Azərbaycan  SSR 

Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi sədrinin Moskvaya göndərdiyi 1990-cı il 3 yanvar 

tarixli  məlumatında  yazılırdı:  "Əvvəlki  kimi...  Heydər  Əliyevin  mövqeləri 



207 

 

güclüdür.  Əhali  indiyədək  Heydər  Əliyevin  adını  ehtiramla  çəkir...  Heydər 



Əliyevin  Azərbaycan  SSR  Ali  Sovetinə  Ordubad  rayonundan  deputatlığa 

namizədliyini  irəli  sürməyi,  əlverişli  şərait  yarandığı  halda  isə  onu  Ali  Sovet 

Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsinə seçməyi planlaşdırırlar".

117 


 

§3. XALQ  HƏRƏKATINI BOĞMAQ  CƏHDLƏRĠ. 

QANLI YANVAR 

 

1990-cı ilin mart ayında keçirilməsi nəzərdə tutulan seçkilərdə "demokratik 

qüvvələrin"  hakimiyyətə  gələcəyi  şübhə  doğurmurdu."

Moskva  demokratik 



qüvvələrin  hakimiyyətə  gəlməsini  suverenlik  haqqında  Azərbaycan  SSR 

Konstitusiya  qanununa  ardıcıl  əməl  olunmasına,  iqtisadi  müstəqilliyin  təmin 

edilməsinə imkanlar açılması kimi qiymətləndirirdi. 

AXC  liderlərinin  1989-cu  ilin  payızından  başlayaraq  düşünülməmiş 

addımlar atması,  türkçülüyə  meyllərini açıq ifadə  etməsi də  imperiya  rəhbərlərini 

çox ciddi narahat edirdi.

119

  Mərkəz  belə  bir  təşkilatın  hakimiyyətə  gəlməsinə  heç 



vəchlə  razılaşa  bilmirdi.  SSRİ  Ali  Soveti  İttifaq  Sovetinin  sədri  Y.Primakov 

Əbülfəz Elçibəyə  verdiyi "Sizin  məqsədiniz  nədir?" sualına  "Demokratik seçkilər 

keçirmək!" cavabı aldıqda demişdi: "Bundan sonra Sovet İttifaqından ayrılmağa bir 

pillə qalır".

120

 

Mərkəz  tərəfindən  xalq  hərəkatına  dini  məzmun  vermək,  onun  meylini 



Türkiyədən, demokratik Qərbdən ayırıb İrana, islam fundamentalizminə bağlamaq 

cəhdləri də olmuşdu.

121

 

Təcrübəsiz  və  hakimiyyətə  can  atan  siyasi  liderləri  "radikallar"a  və 



"liberallar"a  bölüb  xalq  hərəkatını  daxildən  parçalamaq,  seçkiləri  fövqəladə 

vəziyyət,  komendant  saatı  şəraitində  keçirməklə  yenə  "kommunistlərin"  qalib 

gəlməsinə nail olmaq üçün məkrli siyasət aparılırdı. 

Xalqı 


radikallaşdırmaq,  bəzi  güzəştlərlə  onu  zorakı  hərəkətlərə 

şirnikləndirmək  əsas  vasitə  idi.  Ə.Vəzirov  AXC  rəhbərləri  ilə  görüşündə  açıqca 

demişdi;  "Gücünüzü  göstərin,  sizinlə  hesablaşaq".

122 


AXC  İdarə  Heyətində 

hakimiyyət  uğrunda  mübarizə  aparan

 

radikallar  bu  tələyə  düşdülər.  1989-cu  il 



oktyabrın 28-29-da keçirilmiş AXC Məclisinin birinci sessiyasında cəbhə daxilində 

"radikallar"  və  "liberallar"  arasında  ixtilaf  bütün  barışmazlığı  ilə  üzə

 

çıxdı.


123

 

"Radikallar"  AXC  İdarə  Heyətinin  "liberal"  üzvlərini  təslimçilikdə,  xalqa 



xəyanətdə, qətiyyətsizlikdə təqsirləndirirdilər. Onlar

 

AXC-nin yeni rəhbər orqanları 



seçiləcək  fövqəladə  konfransının

 

keçirilməsini  tələb  edirdilər.  Xalq  cəbhəsinin 



bütövlüyünü  qoruyub

 

saxlamaq  üçün  "liberallar"  müəyyən  güzəştlərə  getməyə 



məcbur

 

oldular.  1989-cu  il  dekabrın  9-da  AXC  müşavirəsində  İdarə  Heyəti



 

buraxıldı.

124

  Onun  səlahiyyətlərini  yerinə  yetirən,  əslində  "radikallar"dan  ibarət 



208 

 

Müvəqqəti  Təşkilat  Qrupu  seçildi,  "radikallar"  daha  da



 

fəallaşdı.  Onlar  narazılığı 

artan  xalq  kütləsini  öz  ardınca  apardı.  Bir

 

çox  bölgələrdə  əsl  ikihakimiyyətlilik  - 



kommunistlərin  və  cəbhəçilərin  hakimiyyəti  yaranmışdı.  AXC  təşkilatlarında 

dövlət funksiyalarını yerinə yetirən strukturlar meydana gəlmişdi.

125 

Cəlilabadda  1989-cu  il  dekabrın  8-dən  fasiləsiz  mitinqlər,  tətillər  başlandı. 



İnzibati  orqan  işçiləri  xalqın  tərəfinə  keçdi.  Xalqın  tələbi  ilə  raykomun  57  gün 

əvvəl  təyin  olunmuş  birinci  katibi  istefa  verdi.  Yeni  katib  paytaxtdan  göndərildi. 

Rayonda  hakimiyyətə  gəlmək  istəyənlər  yenidən  adamları  qızışdırdılar.  Vəziyyəti 

nizama salmaq üçün dekabrın 27-də rayona gətirilən milis dəstələri həbslər keçirdi. 

Qəzəblənmiş  əhali  hücum  edib  raykomun,  milisin  binalarını  dağıtdı,  rəhbərləri 

döyüb qovdu. Toqquşmalarda 150-dən çox adam yaralandı. Dekabrın 29-da burada 

"Xalq  hökuməti"  adlandırılan  hökumət  fəaliyyətə  başladı.  Müvəqqəti  Təşkilat 

Komitəsi və Milli Müdafiə Şurası yaradıldı.

126

 

İnsanlar  Cənubi  Azərbaycanda,  İran  İslam  Respublikasında  yaşayan  qan 



qardaşları,  qohumları  ilə  mədəni  və  iqtisadi  əlaqələri,  gediş-gəlişi  bərpa  etmək 

tələbi ilə dəfələrlə rəhbər orqanlara müraciət etmişdi. 

Naxçıvan  MSSR  kimi  aztorpaqlı  respublikada  17  min  kv.m  münbit  torpaq 

sahəsi  sərhədlə  tikanlı  məftillər  arasında  qalmışdı.  Bu  zonadakı  qədim 

qəbiristanlığa  və  ziyarətgaha  getmək  mümkün  deyildi.  Lakin  vəziyyəti  düzgün 

qiymətləndirməyən rəhbər dairələr tədbir görməyə tələsmirdilər. "Sərhəd hərəkatı" 

isə genişlənirdi.

127


 

1989-cu  ilin  dekabrında  Naxçıvan  MSSR-də  sərhəd  boyu  9  minə  qədər 

adam toplanmış, çadırlar qurulmuş, tonqallar qalanmışdı.

128 


Xalq cəbhəsi dekabrın 

23-də  sərhəd  dəstəsinin  komandirinə  ultimatum  göndərib  dekabrın  31-dək 

sərhəddən  adamların  müəyyən  qaydalarla  keçməsinə,  qohum-qardaşları  ilə  əlaqə 

saxlamasına imkan yaratmasını tələb etdi. Lakin razılıq əldə olunmadı.

129

 

İmperiyanın  rəhbərliyi  haqq-ədalətin  bərqərar  edilməsi  uğrunda  səsini 



qaldıran xalqa divan tutmağa hazırlaşırdı. Sərhədlərin pozulması bəhanəsi də onun 

planlaşdırdığı  qanlı  qırğına  bəraət  ola  bilərdi.  Buna  görə  də  sərhədçilərə 

müqavimət göstərməmək əmri verilmişdi.

130


 

Dekabrın  31-də  saat  12-də  Araz  çayı  boyu  137  km  Sovet-İran  sərhədində 

həyəcanlar  başlandı.  Sərhəd  qurğuları  dağıdıldı.

131


  Hər  iki  tərəfdən  sahildə 

toplanmış  adamlar  Arazı  keçib  görüşdülər.  1990-cı  il  yanvarın  7-də  isə  SSRİ-

Türkiyə  Respublikası  sərhəddində  həyəcanlar  baş  verdi.

132


  Yanvarın  18-də 

Biləsuvar və Cəlilabad rayonlarında sərhəd qurğuları dağıdıldı.

133

 

1990-cı il yanvarın 11-də AXC Lənkəran şöbəsinin qərarı ilə gecə raykom, 



daxili işlər şöbəsi, rabitə qovşağı, mətbəə və digər dövlət müəssisələri mühasirəyə 

alındı,  partiya  komitəsinin,  hökumət  orqanlarının  fəaliyyəti  dayandırıldı. 

Müvəqqəti Müdafiə Komitəsi təsis olundu.

134


 

209 

 

Bütün  bunlar  hakimiyyət  böhranının,  Moskva  canişininin  respublikadakı 



hadisələrə  nəzarəti tam itirməsinin təzahürü idi.  Bununla  barışa  bilməyən  mərkəz 

1990-cı  il  yanvarın  əvvəllərindən  Azərbaycanda  müxtəlif  qoşun  hissələri,  cəza 

dəstələri  yerləşdirdi.  SSRİ  müdafiə  naziri  D.Yazov  gizlicə  Gəncəyə  gəlmiş, 

vəziyyətlə  tanış  olmuş  və  respublika  rəhbərliyinin  də  təklifləri  nəzərə  alınmaqla 

"Tayfun" adlı qanlı əməliyyat planı hazırlamışdı.

135


 

Erməni  millətçilərinin  təhrikçilik  hərəkətləri,  Azərbaycanın  sərhəd 

kəndlərinə,  DQMV-də  azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərə  silahlı  basqınlar  isə 

getdikcə artırdı. 

Bu  hadisələrə  müxtəlif  vasitələrlə  şərait  yaradan  Moskva  öz  istəyinə  nail 

olmuşdu.  Siyasiləşmiş  insanların  çoxu  AXC-nin  1990-cı  il  yanvarın  6-7-də 

keçirilmiş  konfransında  yeni  seçilmiş  İdarə  Heyətində  üstünlük  təşkil  edən 

"liberallar"ın  deyil,  "radikallar"ın  ardınca  gedirdi.  Yanvarın  12-də  "radikallar" 

Milli  Müdafiə  Şurası  (MMŞ)  təşkil  etdilər.

136 


Məqsəd  mövcud  özünümüdafiə 

dəstələrini birləşdirmək, yeni hərbi dəstələr yaratmaq və erməni hərbi birləşmələrin 

hücumlarının  qarşısını  almaq  idi.  Respublikanın  rəhbərliyi  də  gəncləri  MMŞ-nin 

köməyi  ilə  milis  dəstələrinə  cəlb  edərək  silahlandırıb  cəbhəyə  göndərməyə, 

müəssisələrdə fəhlə drujinaları təşkil etməyə çağırırdı.

137


 

AXC-ni  dağıtmaq,  "demokratik  hərəkatı"  boğmaq  üçün  müvafiq  vaxt 

yetişmişdi.  Təhrikçilər  fəallaşırdılar.  Yanvarın  13-də  Bakıda  bir  erməninin  iki 

azərbaycanlını  öldürməsinə  cavab  olaraq  erməni  talanları  başlandı.

138

  56  nəfər 



öldürüldü,  112  nəfər  xəsarət  aldı.

139 


Talançı  dəstələrin  azğın  əməllərinə  nə  yerli 

hüquq  mühafizə  orqanları,  nə  də  o  zaman  Bakıda  olan  SSRİ  Daxili  İşlər 

Nazirliyinin  12  minlik  silahlı  qüvvəsi  mane  olurdu.

140


  Onlar  milli  münaqişəyə 

qarışmamaq əmri almışdılar.

141

 

Əhalinin köməyi ilə ermənilərin çoxu evlərdə, məscidlərdə, hərbi hissələrdə 



sığınacaq  tapdı.  Talanların  qarşısı  MMŞ  özünümüdafiə  dəstələrinin  gücü  ilə 

yanvarın  15-də,  demək  olar  ki,  alınmışdı.  MMŞ  dəstələri  şəhərə  nəzarət 

edirdilər.

142


 

1990-cı  il  yanvarın  13,15,16,  17  və  18-də  Azərbaycan  KPMK-nın  büro 

iclaslarında  respublikadakı  vəziyyət  müzakirə  edilmiş,  çıxış  edənlər  -  Ə.Vəzirov, 

A.Mütəllibov,  V.Polyaniçko,  E.Qafarova,  M.Məmmədov,  V.Hüseynov  və 

başqaları, habelə Bakıda olan Y.Primakov və yüksək rütbəli Moskva hərbçiləri güc 

tətbiq  olunması  vacibliyini  bildirmişdilər.  Etiraz  edən  və  ya  başqa  təklif  verən 

olmamışdı.

143


 

1990-cı il yanvarın 15-də Ə.Vəzirov Moskvaya göndərdiyi teleqramda tələb 

edir  ki  "Antisovet,  antipartiya  şüarları  ilə  mitinq  edən  ekstremistlərin  liderləri 

dərhal  məsuliyyətə cəlb edilməlidirlər. Bunun  üçün hüquqi əsaslar  vardır". Ertəsi 

gün  Ə.Vəzirov  yenə  "ağalarına"  teleqram  vurub  bildirir  ki,  müxalifətin  əlində 


210 

 

çoxlu silahın olması Azərbaycanda sosialist quruluşunun məhvinə gətirib çıxaracaq 



və  buna  görə  də  dərhal  güc  tətbiq  olunmalıdır.  Elə  bu  vaxt  Azərbaycan  SSR 

Nazirlər  Sovetinin  Sədri  A.Mütəllibov  Moskvaya  teleqram  vurmuşdu  ki, 

respublikanın  SSRİ  güc  nazirlikləri  hərbi  kontingentini    qeyri-qanuni    silahlı  

birləşmələri  tərksilah  etmək üçün əməliyyat keçirəcəkləri müddətdə yerləşdirmək 

və ərzaqla təmin etmək imkanı vardır.

144


 

Xalqa,  demokratik  qüvvələrə  tutulacaq  divana  hüquqi  don  geyindirmək 

üçün fövqəladə vəziyyət elan olunması vacib idi. Ə.Vəzirov yanvarın 14-də AKP 

MK  bürosunda  müzakirə  etdikdən  sonra  çağırdığı  Azərbaycan  SSR  Ali  Soveti 

Rəyasət  Heyəti  iclasında  "Azərbaycan  SSR-in  DQMV-də  vəziyyətin 

normallaşdırılması  sahəsində  təxirəsalınmaz  vəzifələr  haqqında"  qərar  qəbul 

edilməsinə  nail  oldu.  Qərarda  DQMV  və  zəruri  olarsa,  ona  bitişik  rayonlarda  və 

sərhəd boyunca fövqəladə  vəziyyət elan olunması və mərkəzdən lazımi  köməklik 

göstərilməsi  üçün  SSRİ  Ali  Soveti  Rəyasət  Heyətinə  müraciət  olunması  nəzərdə 

tutulurdu.

145

  Azərbaycan  Ali  Soveti  Rəyasət  Heyətinin  müraciətinə  əsasən  SSRİ 



Ali  Soveti  Rəyasət  Heyəti  yanvarın  15-də  "DQMV  və  bəzi  başqa  rayonlarda 

fövqəladə vəziyyət elan olunması haqqında" fərman verdi.

146

 Azərbaycan SSR Ali 



Sovetinə  təklif  edildi  ki,  Bakı  və  Gəncə  şəhərlərində,  eləcə  də  başqa  yaşayış 

məntəqələrində  qadağan  saatları  tətbiq  edilməsi  də  daxil  olmaqla  hər  cür  lazımi 

tədbirlər görsün. 

Respublika 

hökuməti 

iflic  vəziyyətində  idi.  Respublika  Dövlət 

Təhlükəsizlik  Komitəsinin  sədri  Moskvaya  göndərdiyi  şifrəli  teleqramlarda 

bildirirdi  ki,  respublika  xaos  vəziyyətindədir,  qiyam  ərəfəsindədir,  qətiyyətli 

tədbirlər görülməsə, Azərbaycan əldən gedə bilər.

147


 İmperiya buradakı hakimiyyət 

böhranından,  bəzi  ölkələrdə  olduğu  kimi,  Bakıda  da  Sovet  hakimiyyətinin 

devriləcəyindən,  beləliklə,  Azərbaycanı  itirəcəyindən  qorxub  Bakı  ətrafına  əlavə 

qoşun  hissələri, ağır texnika  gətirməyə başladı.

148

  MMŞ-nin  təşəbbüsü  ilə  şəhərin 



girəcəklərində  və  Bakı  qarnizonu  hissələrinin  ətrafında  əhali  yük,  minik 

maşınlarını, avtobus və trolleybusları yan-yana düzüb barrikadalar qurdu, piketlər 

təşkil etdi. Yollarda 26 maneə yaradıldı. Şəhərdəki qoşun hissələrinin, o cümlədən 

Salyan kazarmalarının yolu kəsildi.

149

 

Bakının  hərbi  komandanlığı,  buna  heç  bir  ehtiyac  olmadığı  halda,  xalqa 



tutulacaq  divana  cavab  olaraq  adamların  rusdilli  əhaliyə,  ilk  növbədə  hərbçi 

ailələrinə zərər yetirəcəyindən qorxub onları Azərbaycandan çıxarmağa başladı.

150

 

Rəsmi  Moskvanın  Bakıya  göndərdiyi  emissarları  -  SSRİ  Ali  Soveti 



İttifaqlar Sovetinin sədri Y.Primakov və Sov.İKP MK katibi A.Girenkonun AXC-

nin  "liberal"  və  "radikal"  qanadları  nümayəndələri  ilə  ayrı-ayrılıqda  görüşləri 

müsbət nəticə vermədi.

151


 

211 

 

Yanvarın  17-dən  AKP  MK  binası  qarşısında  izdihamlı  mitinq



 

başlandı, 

ümumi tətil elan olundu. Tələb edildi ki, Moskva Ermənistanın Azərbaycana ərazi 

iddialarına qəti son qoysun, imperiyanın

 

Bakıya və ətrafına yığdığı qoşunlar Dağlıq 



Qarabağa  və  daim  erməni

 

basqınlarına  məruz  qalan  sərhəd  bölgələrinə 



göndərilsin.

152


 

Mitinqçilər xalqa xəyanətdə təqsirkar bildikləri respublika partiya, sovet və 

hökumət  başçıları  üçün  simvolik  dar  ağacları  düzəltmişdilər.  Onlar  AKP  MK 

birinci katibi vəzifəsinə öz namizədlərini irəli sürürdülər. Xalqın Moskvanın təyin 

etdiyi  canişini  istefaya  göndərmək,  yerinə  öz  nümayəndəsini  gətirmək  tələbi  qəti 

rədd  edildi.  A.Girenko  açıqca  bildirdi  ki,  respublika  rəhbərliyini  Sov.İPK  MK 

deyil, kütlənin dəyişməsi yolverilməzdir.

153


 

Mərkəz Naxçıvanda da xalqa divan tutmaq  məqsədi ilə  fövqəladə vəziyyət 

elan  edilməsi  üçün  təzyiqlər  göstərirdi.  Yanvarın  18-də  Şərur  rayonu  Kərki 

kəndinin  işğalı  vəziyyəti  daha  da  gərginləşdirdi.  Xalqın  tələbi  ilə  yanvarın  19-da 

Naxçıvan  MSSR  Ali  Soveti  Muxtar  Respublikanın  SSRİ  tərkibindən  çıxması 

haqqında  qərar  qəbul  etdi.  Məqsəd  Azərbaycanda  baş  verən  hadisələrə,  sovet 

ordusunun qanlı əməllərinə  dünya  ictimaiyyətinin diqqətini cəlb  etmək  idi və  bu, 

müəyyən rol oynaya bildi.

154

 

1990-cı  il  yanvarın  19-da  SSRİ  Ali  Soveti  Rəyasət  Heyəti  yanvarın  20-də 



saat  00-dan  "Bakı  şəhərində  fövqəladə  vəziyyət  tətbiq  edilməsi  haqqında"  fərman 

verdi.


155

  Xalqı  qəfildən  yaxalamaq,  ona  divan  tutmaq,  qırğın  törətmək  üçün 

qoşunlardan istifadə ediləcəyi, aman verilməyəcəyi,  habelə ən başlıcası fövqəladə 

vəziyyətin elan olunacağı vaxt gizli saxlanıldı. Fövqəladə  vəziyyət və komendant 

saatı  vaxtının  elan  edilməsi  qanlı  planları  poza  bilərdi.  Buna  görə  də  AXC  İdarə 

Heyəti komendant saatı tətbiq olunduğu təqdirdə orduya  müqavimət  göstərmədən 

piketləri  götürmək  haqqında  qərar  qəbul  etmişdi.  Lakin  "radikallar"  adamlara 

"silah,  kömək  gələcək"  -  deyə  yalan  vədlər  verir,  barrikadaları  axıradək  tərk 

etməməyə  çağırırdılar.  Piketçilər  imperiyanın  və  respublikanın  səlahiyyətli 

nümayəndələrinin  ordunun  şəhərə  girməyəcəyi  haqqında  dəfələrlə  təkrar  etdikləri 

vədlərə inanmışdılar.

156


 

Xalqa  məlumat  verilməsin  deyə  yanvarın  19-da  saat  19.27-də  Azərbaycan 

Televiziyasının enerji bloku partladılaraq sıradan çıxarılmışdı.

157


 

Fövqəladə  vəziyyətin  yanvarın  20-də,  saat  00-dan  başlanmasına  göstəriş 

verildiyinə  baxmayaraq,  qoşun  hissələri  yanvarın  19-da  saat  21-dən  ilk  olaraq 

Türkan-Qala tərəfdən şəhərə yeridildi.

158

 "Bakı əməliyyatı"na SSRİ müdafiə naziri 



D.Yazov şəxsən rəhbərlik edirdi. Bakı qarnizonu qoşunları, gətirilən hərbi hissələr, 

hərbi  gəmilərdən  desant,  xüsusi  cəza  dəstələri  hücuma  keçdi.  Ağır  hərbi  texnika 

çox  asanlıqla  barrikadaları  dağıtdı.  Əsgərlər  gözyaşardıcı  qazdan  istifadə  edir, 

əliyalın  adamlara  avtomat  silahlardan  güclü  atəş  açırdılar.  Qaçıb  sığınacaqlarda 



212 

 

gizlənənlər tanklar üzərindəki projektorların köməyi ilə axtarılıb tapılır, gülləbaran 



edilirdilər.  Hərbçilər  təsadüfən  yola  çıxanları,  yaşayış  evlərini,  təcili  yardım 

maşınlarını,  şəhər  nəqliyyatını  atəşə  tutur,  yaralıları  öldürür,  meyitləri  yandırır, 

təhqir  edir,  adamları  tankların  tırtılları  altına  salıb  əzabla  öldürür,  eybəcər  hala 

salırdılar.  Şəhərin  küçələri  öldürülmüş,  yaralanmış  adamların,  qocaların, 

qadınların, uşaqların qanına qərq olmuşdu. Əsgərlər tibb müəssisələrini mühasirəyə 

alaraq  yaralı  mülki  şəxslərin  buraya  gətirilməsinə,  habelə  tibbi  heyətin  yaralılara 

köməyə getməsinə mane olurdular.

159


 

Rəsmi  məlumatlara  görə,  Bakıya  və  başqa  yaşayış  məntəqələrinə  sovet 

ordusunun hücumu vaxtı 131 nəfər, o cümlədən 117 azərbaycanlı, 6 rus, 3 yəhudi, 

3  tatar  öldürülmüş,  744  nəfər  yaralanmış,  400  nəfər  həbs  edilmiş,  4  nəfər  itkin 

düşmüşdür.

160


 Evlərə, ictimai və şəxsi nəqliyyat vasitələrinə, şəhər təsərrüfatına və 

vətəndaşlara böyük maddi ziyan dəymişdi. 

Fövqəladə vəziyyət haqqında fərman artıq iş işdən keçəndən sonra, yanvarın 

20-də saat 7-də elan olunmuşdu.

161

 

Azərbaycan  xalqı  fövqəladə  vəziyyət  şəraitində  partizan  müharibəsi 



aparmaq  kimi  avantürist  çağırışları  rədd  etdi,  qarşıya  mövcud  reallıqlar  daxilində 

həll edilməsi mümkün olan məsələlər qoymağa, mübarizəni dinc siyasi vasitələrlə 

davam etdirməyə başladı. Azərbaycanda yüksək vəzifə sahibi olanlar xalqa kömək 

etmək, ona arxa durmaq əvəzinə kürsülərini qorumaq naminə qaçıb gizləndilər. Bir 

sıra qabaqcıl ziyalı yanvarın 20-də Elmlər Akademiyasında etiraz mitinqi keçirdi. 

Ziyalıların  səsini  boğmaq,  onları  qorxutmaq  üçün  bu  mitinqin  iştirakçısı  olan  üç 

görkəmli alim, professor Sumqayıta,  mitinqə  gedərkən  yolda  tankın  altına  salınıb 

məhv edildi.

162

 

Gərginliyi  bir  qədər  yatırmaq  üçün  hərbi  hökumət  həmin  gün  radio  ilə 



Azərbaycan  SSR  Ali  Soveti  sədrinin  Bakıda  fövqəladə  vəziyyət  elan  olunmasına 

və şəhərə qoşun yeridilməsinə qarşı etiraz bəyanatının yayılmasına icazə verdi.

163

 

Xalq deputatları şair Bəxtiyar Vahabzadə, yazıçılar Anar və Elçin Ali Sovet 



Sədrindən  fövqəladə  sessiya  çağırılmasını,  hadisəyə  qiymət  verilməsini  tələb 

etdilər. B.Vahabzadə radio ilə xalq deputatlarına müraciət etdi.

164

 Yanvarın 21-də 



deputatların  üçdə  birinin  təşəbbüsü  ilə  Azərbaycan  SSR  Ali  Sovetinin  fövqəladə 

sessiyası  keçirildi.  Moskvanın  hakimiyyət  uğrunda  didişən  kommunist 

rəhbərlərindən kimi birinci katib təyin edəcəyini gözləyən yüksək vəzifə sahibləri 

bu  sessiyanın  işində,  demək  olar  ki,  iştirak  etmədilər,  hətta  onu  "qeyri-qanuni 

yığıncaq" adlandırdılar.

165


 

Sessiya baş vermiş faciəyə siyasi qiymət verməyə çalışdı. Onu törədən ölkə 

və respublika rəhbərlərinə qəti etiraz bildirildi. Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyət 

tətbiq  edilməsi  haqqında  fərmanın  fəaliyyətini  dayandırmaq,  ordu  hissələrini 



213 

 

şəhərdən  çıxarmaq  barədə  qərarlar  qəbul  olundu.



166

  Lakin  Moskva  bu  qərarlara 

əhəmiyyət vermədi. 

Xalq  başsız  qalmışdı,  vahimə  içində  idi.  Yanvarın  21-də  Heydər  Əliyev 

Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək burada təşkil olunmuş, 

6 minədək adamın  iştirak etdiyi izdihamlı  yığıncaqda  çıxış etdi,  bu ağır günlərdə 

yaralı,  heç  yerdən  kömək  almayan  doğma  xalqı  ilə  birgə  olduğunu  bildirdi.  O, 

çıxışında  və  verdiyi  müsahibələrdə  20  Yanvar  faciəsinə  siyasi  qiymət  verdi, 

əliyalın xalqın  qırılmasını  hüquqa,  demokratiyaya, humanizmə zidd, mərkəzin və 

respublika  rəhbərlərinin  günahı  üzündən  yol  verilmiş  kobud  siyasi  səhv  kimi  ifşa 

etdi.  H.Əliyev  çıxışında  qeyd  etdi  ki,  "Dağlıq  Qarabağ  hadisələrinin  ilkin 

mərhələsində  ölkənin  ali  partiya  siyasi  rəhbərliyi  tərəfindən  vaxtında  zəruri 

tədbirlər  görülsə  idi,  gərginlik  indiki  hala  çatmaz,  tərəflər  itkilərə  məruz  qalmaz, 

başlıcası  isə  1990-cı  il  yanvarın  19-dan  20-nə  keçən  gecə  çoxlu  insan  qırğını  ilə 

nəticələnən hərbi müdaxilə üçün zəmin yaranmazdı". Ölkə rəhbərliyini ciddi tənqid 

edən  Heydər  Əliyev  ona  yarınan  respublika  başçılarının  da  yarıtmaz  fəaliyyətini 

ifşa  etdi  və  göstərdi  ki,  Vəzirov  "bu  yüksək  vəzifədə  olduğu  müddətdə... 

Azərbaycanda  vəziyyəti  sabitləşdirmək  üçün  heç  nə  etməmişdir.  Əksinə,  səhv 

addımları,  yaramaz  iş  üslubu,  yanlış  siyasi  manevrləri  ilə  xalqla  öz  arasında 

uçurum yaratmışdır".

167

 Heydər Əliyev qorxmadan imperiya rəhbərlərini "qatillər" 



adlandırırdı.

168


 

Heydər  Əliyevin  Moskvadakı  tarixi  çıxışının  mətni,  bütün  maneələrə 

baxmayaraq,  respublikada  və  dünyada  geniş  yayıldı.  Heydər  Əliyev  Azərbaycan 

xalqına  verdiyi  başsağlığında  onu  bu  ağır  gündə  "ağıllı-kamallı  olmağa, 

həmrəyliyə və birliyə" çağırdı.

169


 Təklənən, heç nəyə əli çatmayan xalqın qəlbində 

ümid  çırağı  yandı.  Xalq  Heydər  Əliyev  kimi  bacarıqlı,  nüfuzlu  bir  şəxsiyyətin 

onunla olduğunu, onu cəsarətlə müdafiə etdiyini gördü, ürəkləndi. 

Azərbaycan, Bakıda fövqəladə vəziyyət olmasına baxmayaraq, yanvarın 22-

də şəhidlər ilə vidalaşdı.

170


 Paytaxt matəm libası geyinmişdi. Respublikada üç gün 

matəm  elan  olunmuşdu.  Azadlıq  meydanında  izdihamlı  matəm  mitinqi  keçirildi. 

Mitinqdə  və  dəfn  mərasimində  milyona  qədər  insan  iştirak  edirdi.

171


  Bu,  azadlıq, 

haqq,  ədalət,  demokratiya  yolunda  müqəddəs  şəhidlərə  ehtiramın,  habelə 

Moskvanın qanlı əməllərinə qarşı etirazın ifadəsi idi. Küçələrdə, AKP MK binası 

divarlarında "Qorbaçov cəlladdır!", "Rədd olsun Sov. İKP!", "İşğalçılar, rədd olub 

gedin!" və b. şüarlar yazılmışdı. Partiya biletlərindən tonqallar qalanmışdı.

172


 

Şəhidlər şəhərin ən uca yerində - Dağüstü parkda dəfn edildi. 

Xalqa  qarşı  sovet  ordusunun  qanlı  cinayətləri  isə  hələ  bitmək  bilmirdi. 

Sovet ordusunun tam döyüş hazırlıqlı qoşun hissələrinin Ermənistandan Naxçıvana 

yeridilməsinə  cəhd  göstərildi,  lakin  xalq  bunun  qarşısını  aldı.

173


  Siyasi  çevriliş 

214 

 

edilmiş bölgələrdə ordunun köməyi ilə kommunistlərin hakimiyyəti bərpa olundu. 



Ordu hissələri Lənkərana yeridildi.

174


 

Gizlicə  respublikadan  qaçmış  Ə.Vəzirovun  yerinə  Moskva  yanvarın  24-də 

Ayaz Mütəllibovu Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi vəzifəsinə gətirdi. 

İmperiya rəhbərləri, onların yerli əlaltıları istədiklərinə nail oldular. Bakıda 

fövqəladə  vəziyyət,  komendant  saatı  tətbiq  edildi.  AXC  MMŞ  dağıdıldı,  bir  çox 

fəal  cəbhəçilər  həbs  olundu,  ölkədən  qaçdı,  qeyri-leqal  işə  keçdi.  AXC-nin 

hakimiyyətə gəlmək cəhdi baş tutmadı. 

İmperiyanın  şovinist  rəhbərliyi  qanlı  əməlləri  ilə  Azərbaycan  xalqının 

iradəsini  qıra  bilmədi,  özünün  dayağı  olan  Kommunist  Partiyasını,  Sovet 

hakimiyyətini  xalqın gözündən daha  da  saldı,  bəzilərində  "yenidənqurma"ya olan 

ümidi  puç  etdi,  təsdiq  etdi  ki,  imperiya  üçün  rcspublikanın  suverenliyi,  xalqların 

ləyaqəti heç nədir. 

1990-cı  ilin  Qanlı  Yanvarı  Azərbaycan  xalqı  üçün  təkcə  böyük  faciə 

deyildir,  ləyaqətini  qorumaq  üçün  mübarizə  aparmağa,  bu  yolda  qurban  verməyə 

hazır olan xalqın tarixində şərəfli bir səhifədir. 

Azərbaycan  xalqının  qabaqcıl  qüvvələri  əgər  Qanlı  Yanvara  qədər 

respublikanın  suverenliyini  SSRİ  daxilində  mövcud  siyasi  və  iqtisadi 

münasibətlərin təkmilləşdirilməsi kimi qeyri-real imkanlarda axtarırdısa, bu hadisə 

sübut  etdi  ki,  suverenliyin  yeganə  yolu  imperiyanın  dağılmasında,  müstəqilliyin 

bərqərarlaşmasındadır.  Heydər  Əliyevin  "Bizim  Ümumittifaqdan  nicatımız 

yoxdur!" sözləri xalqın ümumi rəyinin ifadəsi oldu.

175


 Xalq hərəkatı bu şüar altında 

keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoydu. 

 

 


215 

 

 



VI FƏSİL 

 

AZƏRBAYCANIN BEYNƏLXALQ 



ƏLAQƏLƏRĠ 

 

(1945-1990-cı illərdə) 

 

1. AZƏRBAYCANIN BEYNƏLXALQ ĠQTĠSADĠ ƏLAQƏLƏRĠ 

 

İkinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra SSRİ-nin beynəlxalq aləmdə 



siyasi və iqtisadi nüfuzu xeyli yüksəldi. İlk olaraq Şərqi Avropa və Asiyada onun 

hərbi və iqtisadi yardımı ilə bir sıra yeni dövlətlər yarandı. Bu dövlətlər siyasi və 

iqtisadi inkişaf yollarını SSRİ-nin birbaşa müdaxiləsi və köməyi ilə hakimiyyəti ələ 

keçirmiş  sovet  təmayüllü  Kommunist  və  Xalq  Demokratik  partiyalarının  işləyib 

hazırladıqları  proqramlar  əsasında  müəyyən  edirdilər.  1945-1961-ci  illər  ərzində 

isə Asiya, Afrika, Avropa və Amerika qitələrində "sosialist" inkişaf yolunu seçmiş 

bir sıra dövlətlər yarandı ki, onların da hamısı ilk siyasi, hərbi və iqtisadi yardımı 

SSRİ-dən  almışdılar.  Bu  dövlətlər  içərisində  Şərqi  və  Cənubi  Avropada  Polşa, 

ADR,  Çexoslovakiya,  Rumıniya,  Bolqarıstan,  Albaniya,  Yuqoslaviya,  Cənubi-

Şərqi  Asiyada,  Çin,  Vyetnam,  Laos,  Şimali  Afrikada  Misir,  Liviya  və  Əlcəzair, 

Yaxın  Şərqdə  Suriya  və  İraq,  Amerikada  Kuba  və  başqaları  idi.  Həmin  ölkələrə 

SSRİ  tərəfindən  göstərilən  yardımda  bütün  "müttəfiq"  respublikalar,  o  cümlədən 

Azərbaycan SSR də fəal iştirak edirdi. Bu yardım iqtisadi, ideoloji, kadr hazırlığı 

və digər sahələri əhatə edirdi. SSRİ dövlətinin apardığı bu siyasət XX əsrin ikinci 

yarısında  dünyanın  hərbi-siyasi  və  iqtisadi  cəhətdən  iki  sistemə  bölünməsi  ilə 

nəticələnmişdi. "Sosializm düşərgəsi"nə daxil olan ölkələrlə Sovet İttifaqı arasında 

olan siyasi iqtisadi və mədəni əlaqələr çox geniş və hərtərəfli idi. Bu isə SSRİ-nin 

siyasi  və  strateji  maraqlarından  irəli  gəlirdi.  Lakin  XX  əsrin  II  yarısında  Sovet 

İttifaqının ideoloji və siyasi fərqlərə baxmayaraq dünyanın inkişaf etmiş ölkələri ilə 

iqtisadi  və  mədəni  əlaqələri  də  mövcud  idi.  Bu  əlaqələr  dünya  xalqlarına  Sovet 

İttifaqında  yaşayan  xalqların,  ilk  növbədə  iqtisadiyyatının  mədəniyyəti  və 

incəsənəti ilə yaxından tanış olmağa imkan yaradırdı. 

Müharibədən  sonrakı illərdə  Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə diqqətəlayiq 

fəaliyyəti olmuşdur. Həmin dövrdə ölkənin ictimai-siyasi, iqtisadi, mədəni və elmi 

potensialı dünya dövlətləri arasında gedən əməkdaşlıq sistemində özünəməxsus yer 

tutmuş  və  çoxsahəli  beynəlxalq  əlaqələr  yaratmışdır.  Respublikanın  beynəlxalq 

aləmdə  həyata  keçirdiyi  əməkdaşlığının  və  əlaqələrinin  əsas  sahələrindən  biri  də 

onun dünyada gedən iqtisadi proseslərdə öz milli potensialının imkanları daxilində 



216 

 

iştirakı  və  bu  istiqamətdə  Yer  kürəsinin  müxtəlif  qitələrində  yerləşən  ölkələr  ilə 



geniş iqtisadi əlaqələr yaratmasıdır. Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələri öz 

məzmununa,  əhatə  dairəsinə  və  istiqamətlərinə  görə  ikitərəfli  və  çoxtərəfli 

olmuşdur.  Bu  əlaqələrin  özü  də  müxtəlif  dövrlərdə  müxtəlif  forma  və  həcmdə 

həyata keçirilmişdir. 50-60-cı illərdə Azərbaycandan dünyanın müxtəlif ölkələrinə 

çoxçeşidli  sənaye  məhsulu  göndərilirdi.  Əgər  1956-cı  ildə  Azərbaycanın  sənaye 

məhsulu  14  ölkəyə  ixrac  olunurdusa,

1

  1957-ci  ildə  respublikadan  artıq  20  ölkəyə 



məhsul  ixrac  edilirdi.

2

  İxrac  olunan  sənaye  məhsullarının  növləri  də,  həcmi  də 



artmışdı. Azərbaycandan dünya ölkələrinə 1947-ci ildə 35, 1958-ci ildə 120, 60-cı 

illərdə  isə  280  adda  sənaye  məhsulu  ixrac  edilirdi.  İxraca  işləyən  sənaye 

müəssisələrinin sayı 1947-1950-ci illərdə 5-dən 17-yə, 1960-1970-ci illərdə isə 60-

a  çatmışdı.

3

  İxracda  neft  və  maşınqayırma  sənayesi  məhsulları  əsas  yer  tuturdu. 



Onlar  ümumi  xarici  ixracda  1958-ci  ildə  57,4  faiz,  1964-cü  ildə  isə  artıq  62  faiz 

təşkil edirdilər.

4

  1960-cı  ildə  Azərbaycandan  neft  məhsullarının  ixracı  1958-ci  ilə 



nisbətən 270 faiz artmışdı.

5

 



Azərbaycandan  xarici  ölkələrə  ixrac  olunan  məhsulların  ümumi  çəkisində 

neft sənayesi üçün avadanlıqlar əsas yer tuturdu. Azərbaycan 1945-1970-ci illərdə 

bu sahədə dünyanın 15-dən çox ölkəsi ilə əlaqə saxlayırdı. 1970-1990-cı illərdə bu 

əlaqələr daha geniş miqyasda olmuşdur.

6

 

Həmin  illərdə  Azərbaycanın  xarici  iqtisadi  əlaqələrinin  daha  effektli 



işləməsi  üçün  dövlət  orqanları  yaradılmışdı.  Bunların  sayəsində  Azərbaycanın 

beynəlxalq  iqtisadi  münasibətləri,  dünyanın  bütün  qitələrində  yerləşən  ölkələrlə 

inkişaf  etdirilmiş  və  beynəlxalq  təsərrüfat  əlaqələrinin  bütün  forma  və 

istiqamətlərində  özünü  göstərmişdir.  Respublikanın  bu  sahədə  töhfəsi  həm 

keyfiyyətcə, həm də kəmiyyətcə artmışdı. Əgər 1970-ci ildə Azərbaycan dünyanın 

55  ölkəsinə  öz  20  sənaye  sahəsinin  70  böyük  müəssisələrinin  istehsal  etdiyi  300 

adda məhsulu ixrac edirdisə, 1980-ci ilin axırına olan məlumata görə artıq ölkənin 

bütün  sənaye  sahələrini  əhatə  edən  115  zavod,  müəssisə  və  fabrikləri  xarici 

ölkələrə  340  addan  yuxarı  məhsul  ixrac  edirdilər.  Ümumiyyətlə,  1970-1990-cı 

illərdə  Azərbaycan  100-dən  yuxarı  xarici  ölkəyə  400  adda  məhsul  ixrac  edirdi.

Xarici  iqtisadi  əlaqələrdə,  ələlxüsus,  məhsul  ixracında,  respublikanın  əsas  sənaye 



mərkəzi kimi Bakı əsas rol oynayırdı. Onun 53-dən artıq müəssisəsi dünyanın 65 

ölkəsinə öz məhsullarını ixrac edirdilər. Həmin əlaqələrdə Bakı  şəhərindən başqa 

Gəncə,  Mingəçevir,  Sumqayıt,  Salyan,  Zaqatala  və  başqa  şəhərlərin  sənaye 

müəssisələri  də  fəal  iştirak  edirdilər,  kimyaçılar  şəhəri  Sumqayıtın  sənaye 

müəssisələri dünyanın 60 ölkəsinə müxtəlif növdə sənaye məhsulları göndərirdi.

8

 



Azərbaycan  istehsal  etdiyi  məhsulları  xarici  ölkələrə  ixrac  edərək,  öz 

növbəsində dünyanın bir çox ölkələrindən respublikada  yeni sənaye obyektlərinin 

tikilməsi  üçün  kompleks  avadanlıqlar,  maşın  və  aqreqatlar,  avtomat  sistemləri 


217 

 

alırdı.  Bu  isə  respublikada  bir  sıra  yeni  sənaye  sahələrinin  yaranmasında  və 



inkişafında böyük rol oynadı. 1976-1980-ci illərdə xarici ölkələrdən idxal olunmuş 

məhsulların  köməyi  ilə  Azərbaycanda  20-dən  yuxarı  aqrar-sənaye  obyektləri 

tikilmiş,  yenidən  qurulmuş,  Sumqayıtda  kauçuk  və  superfosfat  zavodlarında  yeni 

texniki  sahələr,  "Orqsintez",  "Kimyasənaye"  və  "Azərsu",  Bakı  kondisionerlər 

zavodu,  Ələt  Ağac  Emalı  Kombinatı,  Gəncə  Təcrübə  Kombinatı,  Dərin  Dəniz 

Özülləri zavodu tikilmiş, bərpa edilmiş və yenidən inşa edilmişdi.

9

 

1945-1990-cı 



illərdə 

Azərbaycanın 

xarici 

iqtisadi 



əlaqələrinin 

genişlənməsində  onun  beynəlxalq  sərgilərdə,  yarmarkalarda  iştirakı  mühüm  rol 

oynayırdı.  Respublikada  istehsal  olunan  sənaye  məhsulları  1950-ci  ildə  Milanda 

keçirilmiş  yarmarkada,  1958-ci  ildə  Belçikanın  Brüssel  şəhərində  52  ölkənin 

iştirakı ilə keçirilən yarmarka-konfransda təmsil olunmuşdu.

10

1965-ci ildə ilk dəfə 



SSRİ  respublikalarından  yalnız  Azərbaycan  İranın  paytaxtı  Tehranda  keçirilən 

ticarət-sənaye  sərgisində  iştirak  etmişdi.  1966-cı  ildə  isə  respublikamız  Suriya 

Ərəb  Respublikasının  paytaxtı  Dəməşqdə  13-cü  Beynəlxalq  yarmarkada  (bu 

sərgidə  respublikanın  40  sənaye  müəssisəsinin  300-dən  çox  məhsulu  nümayiş 

etdirilmişdi),  1967-ci  ildə  Kanadanın  Monreal  şəhərində  keçirilən  "EKSPO-67" 

ümumdünya  sərgisində,  həmin  ildə  Buxarestdə  keçirilən  xalq  ticarət-sənaye 

sərgisində, 1968-ci ildə Əlcəzairdə 5-ci Beynəlxalq yarmarkada özünün 51 sənaye 

müəssisəsinin  istehsal  etdiyi  360  məhsul  növü  ilə  iştirak  etmişdi.

11

  1970-1990-cı 



illərdə  də  Azərbaycan  SSR-in  ilk  növbədə  beynəlxalq  sərgilərdə  iştirakı  daha  da 

geniş  miqyas almışdır. Həmin illərdə  Azərbaycan dünyanın  müxtəlif şəhərlərində 

keçirilən  100-ə  yaxın  böyük  beynəlxalq  iqtisadi  yarmarka  və  sərgilərdə 

respublikanın 115 sənaye sahəsinin 100-dən yuxarı  müəssisəsində istehsal olunan 

15000-ə  yaxın  məhsul  növləri  nümayiş  etdirmişdi.  Respublikanın  özündə 

keçirilmiş  80-dən  artıq  yarmarka  və  sərgilər  də  əhəmiyyətli  olmuşdur.

12

  Bakı 


demək  olar  ki,  dünyanın  yarmarka,  sərgi  və  simpozium  mərkəzlərindən  birinə 

çevrilmişdi. Bakıda  keçirilən yarmarka sərgilərdə ayrı-ayrı  bölmələrdə 18000-dən 

yuxarı  məhsul növü nümayiş etdirilmişdi. Bakıda 40-dan çox beynəlxalq iqtisadi, 

elmi-texniki  simpoziumlar,  o  cümlədən  "Konfleksil"  (Fransa),  "Simens-AQ" 

(Almaniya),  "Şell"  (Böyük  Britaniya),  "AQA-İnfrered  AB"  (İsveçrə)  kimi 

şirkətlərin iştirakı ilə keçirilmişdir.

13

 Bakıda 1989-cu ildə Amerika, Avropa, Asiya 



və Afrika iş adamlarının 15 ölkənin iştirakı ilə keçirilən iqtisadi sərgi daha nəticəli 

olmuşdur.  Sərginin  işlədiyi  10  gün  müddətində  Azərbaycanın  86  müəssisəsi 

iqtisadi  təşkilatları  və  kooperativləri  xarici  ölkələrin  75  firmaları  ilə  iş  əlaqəsi 

yarada bilmişdilər.

14

 

1981-1985-ci  illərdə  Bakıda  48  xarici  firmanın  131  və  1690  Azərbaycan 



mütəxəssisinin  iştirakı  ilə  13  beynəlxalq  simpozium  və  respublikanın  3650 

mütəxəssisinin  fəal  iştirakı  ilə  35  simpozium  təşkil  edilmişdi.

15

  1945-1990-cı 



218 

 

illərdə  keçirilmiş  yarmarka  və  sərgilərdə  Azərbaycan  35  dəfə  qızıl  medala  layiq 



görülmüşdü.  Bundan  başqa,  Azərbaycanın  sərgi  bölmələri  onlarca  yüksək 

diplomlar və fəxri fərmanlarla təltif edilmişdi.

16

 

Azərbaycan  Respublikasının  ictimai  və  siyasi  quruluşlarından  asılı 



olmayaraq  dünyanın  müxtəlif  dövlətləri  ilə  beynəlxalq  iqtisadi  əlaqələri 

yaradılmışdı.  Azərbaycanla  "sosialist"  dövlətləri  arasında  iqtisadi  əlaqələr  daha 

geniş  idi.  Əgər,  1966-cı  ildə  Azərbaycan  həmin  ölkələrə  180  adda  məhsul 

göndərmişdisə,  70-80-ci  illərdə  onların  sayı  artıq  250-yə  çatmışdı.  Həmin  illərdə 

respublikanın  100-dən  yuxarı  sənaye  müəssisəsi  sosialist  ölkələrinə  məhsul  ixrac 

edirdi.


17 

Azərbaycandan  bu  ölkələrə  göndərilən  məhsulların  arasında  kənd 

təsərrüfatı  məhsulları  mühüm  yer  tuturdu.  Təkcə  1980-1985-ci  illərdə  həmin 

ölkələrə  331 min 60 ton pambıq ixrac edilmişdi.  Onun ümumi ixracı 1970-ci  illə 

müqayisədə  1985-ci  ildə  22-dən  37  faizə  qədər  artmışdı.  Xarici  ölkələrə  ixrac 

olunan  məhsullar  içərisində  şərab  məhsulları  mühüm  yer  tuturdu.  1976-1980-ci 

illərdə  sosialist  ölkələrinə  2,5  mln  dollar  dəyərində  110  min  dekalitr  konyak,  32 

mln  600  min  manatlıq  şampan  şərabları  göndərilmişdi.

18

  Öz  növbəsində 



Azərbaycan da sosialist ölkələrindən həmin illərdə 20-55 adda məhsul almışdı.

19

 



Azərbaycanın  "sosialist"  ölkələrindən  aldığı  məhsullar  içərisində  kənd 

təsərrüfatı  texnikası  idxalı  əsas  yerlərdən  birini  tuturdu.  1971-1979-cu  illərdə 

Azərbaycan  Bolqarıstandan,  Çexoslovakiyadan,  Rumıniyadan,  ADR-dən, 

Macarıstandan  kənd  təsərrüfatının  müxtəlif  sahələrində  istifadə  olunan  traktor 

kombayn və başqa maşınları almışdı.

20

 



Keçmiş  SSRİ  ilə  dünya  dövlətləri  arasında  yaranan  iqtisadi  əlaqələrin 

inkişafında  Azərbaycanın  da  özünəməxsus  yeri  olmuşdur.  Məsələn,  70-ci  illərdə 

Azərbaycan  Hindistana  30  adda  20  sənaye  müəssisəsinin  məhsulunu,  Suriyaya  - 

30, İrana - 30 və 70, Əfqanıstana - 20 və 50, MƏR-ə - 20 və 30, Pakistana - 18 və 

25,  Şri-Lankaya  -  15  adda  20  sənaye  müəssisəsinin  məhsullarını  göndərmişdi. 

Afrika  ölkələrindən  Əlcəzair,  Qvineya,  MƏR,  Keniya,  Konqo,  Liviya,  Mali, 

Mərakeş, Somali, Sudan, Tanzaniya, Efiopiya, Anqola və başqa ölkələrə 50 sənaye 

müəssisəsinin 35 adda məhsulları göndərilirdi.

21

 

Qərbi  Avropa  ölkələrindən  Belçika,  Avstriya,  Finlandiya,  AFR,  Böyük 



Britaniya, Fransa, İtaliya, İspaniya, Norveç, həmçinin Avstraliya, ABŞ, Niderland, 

İsveçrə,  İsveç,  Yaponiya  və  digər  dövlətlərin  həmin  dövrdə  Azərbaycan  SSR-lə 

əlaqələri  olmuşdur.  Bu  ölkələrə  respublikadan  200-ə  yaxın  məhsul  növü  ixrac 

edilmişdir.  Öz  növbəsində  isə  Azərbaycana  həmin  ölkələrdən  350-yə  qədər  adda 

müxtəlif  məhsullar  -  avadanlıq,  maşın,  texniki  vasitələr  alınmışdı.  Təkcə  1981-ci 

ildə  Fransadan  "Azneft"  üçün  150  ton  tutumu  olan  soyuducu,  Dərin  Özüllər 

zavodunda  platformaların  tikintisi  üçün  48796  min  manatlıq,  Sumqayıt  "Kimya" 

Birliyi  üçün  26,7  milyon  manatlıq  avadanlıq  idxal  edilmişdi.

22

  80-ci  illərdən  isə 



219 

 

Azərbaycanda bir sıra Qərb ölkələri ilə birgə istehsal sahələri işə başlamışdı. 1989-



cu  ildə  xarici  ölkə  şirkətinin  iştirakı  ilə  istismara  verilmiş  "Bakı-Milan"  istehsal 

sahəsinin illik məhsul buraxılışı həmin illərdə elektrik cihazları üzrə 700 min ədəd, 

elektrik  mühərrikləri  üzrə  isə  1,5  milyon  ədəd  olmuşdu.  Bu  müəssisə  "Bakı 

kondisioner"  Birliyi  ilə  İtaliyanın  "Merlopi-Pricetti"  firması  arasında  1987-ci  ildə 

bağlanmış  müqavilə  əsasında Bakıda  fəaliyyətə  başladı.  1988-ci  ildən isə  "Delta" 

Azərbaycan-Türkiyə  birgə  müəssisəsi  işə  başlamış,  "Bakı  kondisioner"  Birliyi  ilə 

ABŞ-ın  "Dceneral  elektrik"  şirkəti  arasında  birbaşa  əlaqələr  yaranmışdı.

23

  Təkcə 



1970-1990-cı  illərdə  ABŞ,  Böyük  Britaniya,  Fransa,    Finlandiya,  Danimarka,  

Avstriya,  Argentina, İsveçrə, Türkiyə və digər dövlətlərdən Bakıya 120-dən artıq 

nümayəndə  heyəti  gəlmişdi.  Bundan  başqa,  bu  ölkələrin  iş  adamlarının  100-dən 

çox  nümayəndə  heyəti  Bakıda  olmuş  və  burada  onlarca  iqtisadi  sərgi  və 

simpoziumlar təşkil edilmişdi.

24

 



Ümumiyyətlə,  1945-1990-cı  illərdə  Azərbaycan  dünyanın  müxtəlif 

dövlətləri ilə beynəlxalq iqtisadi əlaqələr yaratmış və həmin əlaqələrin ən müxtəlif 

formalarından istifadə etmişdir. Eyni zamanda, o  bu əlaqələrin vasitəsi ilə özünün 

maddi  potensialı  haqqında  geniş  məlumatların  yayılmasına  nail  olmuşdur.  Bu, 

həmçinin  Azərbaycanın  həmin  illərdə  inkişaf  etmiş  iqtisadi  potensiala  malik 

olmasını,  onun  dünya  iqtisadi  prosesləri  sistemində  özünəməxsus  yer  tutmasını 

göstərir. 

 


Yüklə 15,93 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin