Turkiston-Rossiya o'quv qo'llanma doc


 Rossiyadan ko`chirib kelingan aholining Turkistonda joyla-



Yüklə 0,57 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə20/23
tarix04.10.2023
ölçüsü0,57 Mb.
#152062
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23
Turkiston va Rossiya munosabatlari tarixi manbashunosligi

2. Rossiyadan ko`chirib kelingan aholining Turkistonda joyla-
shuvi va turmush tarzi. 
Rossiya imperiyasining ko`chiruvchilik siyosa-
ti buyuk davlatchilik va mustamlakachilik tamoyillariga asoslanganligini 
Turkistondagi yirik shaharlarni (Toshkent, Samarqand, Andijon, Qo`qon 
va boshqa) rus va mahalliy qismlarga bo`linishida hamda rus aholisi 
yashayotgan hududda obodonlashtirish, boshqaruv ishlarga sarflanayot-
gan harajatlarni mahalliy aholidan undirilishida, mahalliy hunarmand-
lardan, yer egalaridan, o`troq va ko`chmanchi aholidan olinadigan turli 
soliqlarning hajmini, savdogarlardan esa boj to`lovlarining bir necha 
barobar oshirilishida ham yaqqol namoyon bo`lgan. Bundan tashqari, 
mahalliy aholi muntazam ravishda ariqlarni tozalashga, kanallarni 
qazishga va boshqa ishlarni tekin bajarishga majburan jalb etilar edi. 
Metropoliyadan ko`chib kelgan aholiga bir qator imtiyozlar berilgan 
bo`lib, mahalliy aholining zavod, fabrikalarda, boshqa korxonalarda 
ishlovchi vakillariga to`lanadigan mehnat haqi rus ishchilaridan 40-50 
foizga kam edi, ayrim korxonalarda esa bu farq 3-3,5 barobarga 
yetgandi. 
Turkistonga metropoliyadan aholini ko`chirish siyosati chinakam 
mustamlakachilik mohiyatiga ega bo`lganligi kazaklarni, rus dehqonla-
rini oddiy (berdanka) miltiqlar bilan qurollantirish, 1882- yilgi Toshkent, 
1898- yildagi Andijon qo`zg’olonlari, 1916- yilgi umumturkiston 
qo`zg’oloni bilan bog’liq voqealar ko`rsatdi. 
Umuman olganda, XX asr boshida o`lka tog’-kon sanoatida band 
bo`lganlarning soni 8 ming kishidan ortiq bo`lib, bu sanoatning eng yirik 
tarmog’i - paxtachilikdagidan 2,5-3 ming kishiga kam edi. 
Qishloq xo`jalik mahsulotlari, mineral xom-ashyo, neft mahsulot-
larini ishlab chiqarish, ularni Rossiya imperiyasiga tashib ketish hamda 
metropoliyadan Turkistonga qishloq xo`jalik mehnati qurollari, xo`jalik 
anjomlari, kiyim-kechak, poyabzal, boshqa iste`mol mollarini keltirish 
ko`payib borayotgan sharoitda, o`lka ma’muriyati Rossiya buyumlariga 
mahalliy an`anaviy hunarmandlik ishlab chiqarishining raqobatini bosish 
uchun ko`p choralar ko`rildi. Bu choralar shahar va qishloq 
hunarmandlariga 
solinadigan 
soliqni 
oshirish, 
hunarmandchilik 


96 
buyumlari sotilishining yirik hunarmandlik ustaxonalari sohiblari 
bo`lgan olibsotarlar qo`lida jamlanishi, Rossiya mollarini vaqtincha 
arzon narxda sotishdan iborat edi. Bunday mustamlakachilik tajribasi 
o`n minglab hunarmandlarning xonavayron bo`lishiga, an`anaviy 
hunarlarning ko`plab turlari tugatilishiga hamda tub aholiga odatiy 
bo`lgan arzon mollar o`rniga Rossiyaning qimmatroq mollarini sotib 
olishga majbur bo`lishiga olib keldi. 
Rus aholisini Turkistonga ko`chirib keltirib, tub aholi hisobidan 
har tomonlama joylashtirish, shuningdek mustamlaka siyosati bilan 
belgilab berilgan, mahalliy xalqlarga ijtimoiy, iqtisodiy, milliy zulm 
o`tkazish, o`lka ma`muriyati joylardagi boshqaruv tuzilmalarini, 50 
ming kishilik armiyani va shaharlarning rus qismlarini tub aholi 
hisobidan ta`minlashni ko`zlagani mustamlakachilikning dastlabki 
davridayoq soliqlar miqdori oshirilib, ularni yig’ish usullarining 
keskinlashuviga olib keldi. 
Masalan, Turkiston viloyati mavjud bo`lgan davrdayoq mustamla-
kachi ma`muriyat davlat hisobiga o`tkazilgan bo`lib, tub aholidan natu-
ral soliq tarzida olingan xo`jalik mahsulotlaridan rus armiyasini ta`min-
lash uchun foydalangandi. Turkiston general-gubernatorligi tuzilib, 
Toshkent, Delisota, Pishpak, Verniy, Samarqand, Xo`jand, Yangi 
Buxoro, Chorjo’y, Kattaqo`rg’on va Ashxabodda garnizonlar qurish, 
shuningdek qator shaharlarda rus qismlarini bunyod etish zarurati tufayli 
mustamlaka boshqaruv tizimi barpo etilgach, tub aholiga yangi soliqlar, 
bir yo`la pul yig’imlarini solish, shu jumladan, ilgari hech qachon soliq 
va o`lponga tortilmagan vaqf mulklaridan ham soliq olish boshlandi. 
Imperiya amaldorlari Turkistonni ta`minlash uchun metropoliya 
katta harajatlar qilayotgani haqida tez-tez gapirib, hatto 1861-1881- 
yillarda bu harajatlar mustamlakadan olingan daromadlardan 100 milli-
on so`mga oshib ketganini ham ta`kidlashgandi. O`lkani 1882- yilda 
taftish qilgan senator F. Girs Turkistonda ko`rilgan ziyon yiliga 85,5 
million rublni tashkil etganini ko`rsatib, shu munosabat bilan: “Bu 
pullarning katta qismi tub aholi tomonidan emas, ruslar tomonidan 
to`langan va ayni mahalda, bu mablag’, shubhasiz, Turkiston tub aholisi 
turmush farovonligini oshirgan” - deb yozgandi. F. Girsning bunday 
xulosasi u rahbarlik qilgan komissiya tomonidan taftish jarayonida 
aniqlangan quyidagi dalillar bilan aslo qovushmaydi: “Toshkentning rus 
qismini ta`minlash uchun eski shaharda yashovchi har bir oila 1879- 
yilda 3 tiyindan to`lagan”. F. Girsning o`zi tasdiqlaganidek, “Yangi 
Marg’ilondan 12 chaqirim masofada joylashgan eski Marg’ilonda istiqo-


97 
mat qiluvchi, yangi shaharga hech qanday aloqasi bo`lmagan aholi esa 
har yili uni ta`minlash uchun 9 ming rublgacha to`lagan. Samarqand 
Eski shahar qismining daromadi esa 4 ming so`mdan oshmasdi, lekin 
Yangi Samarqandning barcha xarajatlari uning hisobidan qoplanardi. 
Shaharlar xarajatini qoplashning bunday yo`li mahalliy aholining 
noroziligiga sabab bo`lgan.
Senator F. Girs, keyinchalik graf N. Ignatev komissiyasi ham 
mustamlakachi ma`muriyat soliqlar sohasida qilgan yangiliklari adolat-
sizlikdan iboratligiga tushungan holda, ilgari natural tarzda mavjud 
bo`lgan ko`plab soliqlar o`rniga tub o`troq qishloq aholisidan, ko`chirib 
keltirilgan ruslardan esa ular yer bo`laklarini olgach, besh yildan keyin 
pul bilan olinadigan yagona davlat yer solig’ini joriy etish to`g’risida 
taklif kiritishdi. Bunda Turkistonning tub musulmon aholisi, xuddi 
ilgaridek, mahalliy ma`muriyatni, qozilarni, bo’limlarni ta`minlash 
uchun zakot, o`lpon to`lashda, shuningdek sug’orish kanallari, ariqlari, 
to`g’onlar, ko`priklar va shu kabilarni tozalash, tuzatish, qishloq va 
mahallalarni obodonlashtirish ishlarini majburiyat sifatida bajarishda 
davom etardi. 
Mustamlakachi ma`muriyat o`lkaning ko`chmanchi, yarim ko`ch-
manchi aholisidan olinadigan soliq va o`lponni qisqa muddatda oshirib 
yubordi. Agar 1865-1867- yillarda har bir o`tovdan olinadigan o`lpon 
yiliga 1,5 rubl bo`lgan bo`lsa, 1868-1881- yillarda 2,75 rublga chiqdi. 
1882- yildan esa 4 rubl miqdorida olina boshlandi. Bundan tashqari 
ko`chmanchilarning har bir oilasidan (aslida yagona oila bo`lgan katta 
va kichik avlod oilalarini ajratgan holda) mahalliy (zemskiy) ehtiyoj 
uchun (shu jumladan ma`muriyat maoshi uchun ham) 1,25 rubl va 
ko`pchiligi mutlaqo aloqador bo`lmagan rus-tuzem maktablarini ta`min-
lash uchun 0,5 rubldan olinardi. Soliq va o`lponlar to`lash masalasida 
istisno yo`q edi. 
Turkiston viloyati tuzilgunga qadar Orenburg va G’arbiy Sibir 
general-gubernatorliklarining chegaralaridan tortib Toshkent vohasiga-
cha bo`lgan shaharlarga, harbiy istehkomlar atrofiga Rossiyadan aholi 
ko`chib kelgan edi.
Tabiiyki, rus qo`shinlari ketidan kelgan harbiy ma`muriyat keyin-
chalik harbiy-xalq ma`muriyati yordami bilan shaharlarda, ayniqsa 
qishloq joylarda juda yaxshi imkoniyatlarga va katta imtiyozlarga ega 
bo`lishdi. Masalan, 1865-1868- yillarda Turkistonga ko`chib kelgan rus 
dehqonlarini har bir oilasi 100 desatinagacha (109 gektar) dehqonchi-
likka yaroqli yerga va yaylovlarga ega bo`ldi hamda barcha to`lovlardan 


98 
ozod etilgan edi. O`sha yillarda ko`pchiligi rus savdogarlari mablag’i 
bilan bu yerda ish boshlab (asosan spirtli ichimliklarni ishlab chiqish va 
sotish), tez orada nihoyatda boyib ketishdi. Shulardan biri - D.L.Filatov 
tomonidan Toshkentda va Samarqandda birinchi vino-aroq zavodlari 
qurildi. 
Albatta, Rossiya imperiyasi va mustamlaka ma`muriyati o`lkaga 
xo`jalik jihatidan baquvvat dehqonlar ko`chishini xohlagan edilar. Biroq 
XIX asrning 70-yillari va undan keyingi davrda tashkiliy tarzda 
ko`chirilgan dehqonlar orasida, ayniqsa, o`zboshimchalik bilan ko`chib 
kelganlar orasida bundaylari juda ozchilikni tashkil etishgan. 
Shuni hisobga olib, imperiya hukmron mahkamalari Turkistonga 
ko`chib borayotgan pravoslav e`tiqodiga mansub aholiga mumkin qadar 
ko`proq ko`maklashishga harakat qilishdi. Bu borada harbiy xizmat 
muddatini o`tab bo`lgan, ya`ni Turkistonda yashashni xohlagan soldat 
va zobitlar ustuvor e`tiborga sazovor bo`lishgani tabiiydir. 
XIX asrning 60- yillaridan keyin imperiya hukmron doiralarida 
metropoliyadan ko`chirilganlar yer bilan ta`minlangan va yana yuz 
minglab ko`chirilganlar oladigan yerlarni xususiy mulk qilib berish 
to`g’risidagi masala ancha uzoq muhokama qilingandi. Lekin Yettisuv, 
Sirdaryo viloyatlarini boshqarish 1867- yil 11- iyuldagi Nizom loyihasi-
da agrar munosabatlar borasidagi masala uncha yoritilmagani, birinchi 
general-gubernator K.P. fon Kaufmanga esa mazkur Nizom loyihasida 
ko`rsatilgan asoslar qo`llanib, unda o`lka tuzumi uchun foydali va zarur 
deb e`tirof etilgan barcha chora-tadbirlarni ko`rish huquqi berilgani 
sababli yer mulki to`g’risidagi masala deyarli 15 yil davomida general-
gubernatorning ko`rsatma harakteridagi farmoyishlariga muvofiq, lekin 
ko`pincha ancha erkin-rus amaldorlari ixtiyoricha hal qilib kelindi.
Farg’ona viloyatining qishloq joylarida yashovchi rus aholining 
moddiy ahvoli, asosan, Andijon va Namangan uyezdlarida birinchilar 
qatorida tashkil qilingan poseleniyelarda yuqori darajada edi. Masalan, 
Andijon uyezdidagi Nikolayevskoye nomli qishloq, Namangan 
uyezdidagi Uspenskoye qishloqlaridagi har bir xo`jalikka 14,5 desyatina 
ekinga yaroqli hamda 3 desyatina yaylov yerlari to`g’ri kelgan. Umuman 
esa, Farg’ona va Samarqand viloyatlarida rus qishloq aholisi shu viloyat-
lardagi barcha aholining 0,05 foizini tashkil etgan holda shaharlarda 
yashovchi rus aholining turmush darajasidan past darajada bo`lgan. 
Metropoliyadan ko`chib kelgan aholi mustamlakachilikning 
ishonchli tayanchi bo`lishi uchun nafaqat moddiy, balki madaniy 
ustunligini ham ta`minlash zarurligini yaxshi bilgan holda, Rossiya 


99 
imperiyasi va o`lka ma`muriyati masalaga jiddiy yondashgan edilar. Bu 
borada qiyinchiliklar ko`p edi. Chunki metropoliyadan ko`chib kelgan 
aholi, ayniqsa kazaklar va rus dehqonlari, savodsiz bo`lganligi sababli 
farzandlarini o`qitish ahamiyatini tushunmagan. Rossiyaning o`zida esa 
qishloq joylarda aholi o`z farzandlarini cherkov qoshidagi 3-4 yillik 
maktablarda o`qishiga rozi bo`lgan, shaharlarda asa aholining mulkdor, 
moddiy jihatdan ta`minlangan qatlamlarga mansub aholining farzandlari 
boshlangich maktablarga va o`rta ta`lim gimnaziyalariga ko`proq jalb 
etilgan. 
Keyingi davrda Samarqand, Sirdaryo, Farg’ona viloyatlariga 
metropoliyadan birinchi navbatda baquvvat qishloq aholisini ko`chirish 
ancha kengaydi. Rossiya imperiyasi harbiy vazirligi qoshida 1900- yilda 
tuzilgan maxsus komissiya o`lka iqtisodiyotidan, ijtimoiy imkoniyat-
laridan Rossiyaning ichki iqtisodiy, ijtimoiy muammolarini hal etishda 
faolroq foydalanishga qaratilgan turli loyihalarni ishlab chiqqan edi. 
Shulardan biri Turkistonda paxta yetishtirishni oshirish edi. 
1904- yil 6- iyunda Sibirga, Turkistonga va Dasht o`lkasiga rus 
qishloq aholisining erkin ko`chishi to`g’risidagi qonun e`lon qilindi. 
Ayni vaqtda, dehqonchilik va davlat mulklari bosh boshqarmasi 
Turkiston tub aholisi uchun ortiqcha deb topiladigan yerlarni musodara 
qilish, tortib olish masalasi bo`yicha bir qator takliflarni tayyorlagan edi. 
Biroq 1904-1905- yillargi rus-yapon urushi bu boradagi rejalarni, 
umuman, agrar islohotlarni amalga oshirishga to`sqinlik qildi. 1906- yil 
9- noyabrda e`lon qilingan agrar islohot Rossiyaning ichki guberniya-
larida dehqonlarning ahvolini og’irlashishiga olib keldi va ularni chet 
o`lkalarda najot istashga undadi. Shuning uchun ham ko`chiruvchilik 
harakati kengayib boraverdi. 
Masalan, Farg’ona, Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida ko`chirib 
keltirilayotgan va o`zboshimchalik bilan ko`chib kelayotgan rus aholisi-
ni ta`minlash uchun 1906-1910- yillarda 4432 desyatina sug’oriladigan 
yerlar tub aholidan tortib olindi. Bu yerlarda 8 mingdan ko`proq 
ruslarning yangi posyolkalari barpo qilindi.
Bu qonun, aslida, ko`chirib keltirilganlar, asosan pravoslav 
e`tiqodidagilar tomonidan tub qishloq aholi yerlari, mehnat qurollari va 
ko`pincha mol-mulkining ham tortib olinishini rasmiy ravishda 
rag’batlantirib borganligini manbalarda uchratish mumkin. 
Rossiyadan ko`chib kelayotgan dehqonlarga beriladigan sug’ori-
ladigan yerlar bo`lmagani va 2 mingdan ortiq oilalar yersiz bo`lgani 
uchun Turkiston o`lkasiga 1907- yildan aholini ko`chirish taqiqlandi. 


100 
Lekin keyingi jarayonda ham metropoliyadan yana aholi ko`chib 
kelaverganligini kuzatish mumkin. Masalan, Sirdaryo viloyatining 
Avliyoota uyezdida 1906-1910- yillarda 18 ta, Chernyayev uyezdida 19 
ta, Toshkent uyezdida 19 ta, Perovsk uyezdida 3 ta, Samarqand 
viloyatida 5 ta, Kaspiyorti viloyatida 10 ta, Farg’ona viloyatida 12 ta 
yangi rus posyolkalari paydo bo`ldi.
1910- yil 19- dekabrda qabul qilingan qonunga ko`ra, Turkistonga 
ko`chirib keltirilayotgan, aksariyat hollarda o`zboshimchalik bilan ke-
layotgan rus aholisi tub millatli dehqonlardan, ko`chmanchi chorva-
dorlardan zo`rlik bilan tortib olish yo`li bilan yerli bo`lgan. Shu bilan 
birga, Mirzacho`lning Xo`jand uyezdiga qarashli qismida, 1913- yilda 
Romanov kanali ishga tushirilgach, bu yerga ko`chib keluvchi har bir 
oilaga 8-10 desyatinadan sug’oriladigan yer berilishi tufayli tez orada 6 
ta rus posyolkalari tuzildi. 
Eng asosiysi, Rossiya imperiyasi va mustamlaka ma`muriyati 50 
ming kishilik rus armiyasini saqlab qolib, oshkora mustamlakachi va 
buyuk davlatchilik, shovinistik hokimiyat tizimini yaratishga Rossiya 
imperiyasi Turkistonning deyarli 600 ming desyatina sug’orma, deyarli 
2 million desyatina sug’orilmaydigan yerlariga zo`rlik yo`li bilan 
metropoliyadan 750 mingga yaqin rus dehqonlari, kazaklar va shahar 
kambag’allarini ko`chirib keltirib, joylashtirishga erishdilar. 
Aholining ijtimoiy, ma`naviy manfaatlariga, madaniyatiga nisbatan 
tashkiliy, mafkuraviy yondashuvi oldindan ishlab chiqilmagandi. Biroq 
ularning mazkur manfaatlarni inkor etish niyati istilodan oldinroq 
ma`lum edi. Milliy madaniyatni esa, iqtisodiyot singari, buyuk 
davlatchilik maqsadlariga bo`ysundirish nazarda tutilgandi. 
Ilk pallada Rossiya hukmron doiralari mustamlakachi ma`muri-
yatning Turkiston uchun maxsus mo`ljallangan yondashuv va faoliyat 
uslublari bo`lmaganligini quyidagicha izohlash mumkin: imperiya 
hukumati G’arbiy Yevropa davlatlari, eng avvalo Buyuk Britaniya va 
Fransiya bilan munosabatlar yanada murakkablashib ketishidan 
xavfsirab, XIX asrning 60- yillari boshida qozoq juzlariga kirib borish-
dan tashqari, Qo`qon xonligi hududining katta qismini istilo etish bilan 
vaqtincha kifoyalanish niyatida edi. Ustiga ustak, 1865- yil 2- martda 
Turkiston viloyati tuzilganidan keyin imperiya hukumati shu viloyat 
o`rniga Rossiya imperiyasi protektorati ostida bo`lishi lozim bo`lgan 
Toshkent xonligini tuzishni mo`ljallagan edi. Orenburg general-guber-
natori Krijanovskiy 1866- yil bahorida shu maqsadda Toshkentga 
kelgandi. Biroq, bu faqat diplomatik nayrang edi, chunki Turkistonning 


101 
ichki ma`muriy-hududiy tuzilishining o`zi kelajakda sof harbiy 
vazifalarni amalga oshirishga moslashtirilgan edi. 
Turkiston ma`muriyati ko`chirib keltirilgan ruslarning mavjud 
qishloqlari aholisi uchun chek yer hamda jamoa bo`lib foydalaniladigan 
yer maydonlarini kengaytirish zarur deb hisoblagan chog’larda ham tub 
aholiga nisbatan shafqatsiz choralar ko`rilgan. Masalan, 1913- yil 
fevralda Sirdaryo viloyatidagi ko`chiruvchilik bo`limining mudiri 
Avliyoota uyezdi boshlig’iga yo`llagan maktubida: “Maksimalovka 
qishlog’ini yer bilan ta`minlash uchun 1911- yil dekabr oyida 
Alekseyevka qishlog’ining aholi dehqonlari xususiy ijara sifatida 
foydalanib turgan yerlarning 120 desyatinaga yaqin maydon tortib 
olindi. Buning o`rniga, o`sha vaqtdayoq Alekseyevka qishlog’iga 
noqonuniy bitim bo`yicha ijaraga olingan yer o`rniga, ushbu qishloqning 
chek yerlarini yaxshilash maqomida 100 desyatinaga yaqin yerni qo`shib 
berishga qaror qilingandi”,- deb yozgandi. Ko`rinib turibdiki, hokimiyat 
tub aholidan tortib olingan 120 desyatina yerni Maksimalovka qishlo-
g’ida istiqomat qiluvchi ruslar manfaati uchun ajratib bergan, 
Alekseyevka qishlog’ining aholisi uchun esa yana 100 desyatina yerni 
ajratganligini qayd qilgan. 
Shunday qilib, Turkistonning ma`muriy-hududiy bo`linishi, barcha 
hokimiyat (davlat-boshqaruv, sud va boshqa) funksiyalarining yaxshi 
qurollangan rus armiyasiga, politsiya kuchiga, kazaklarga, ya`ni qurol-
larga ega bo`lgan rus aholisiga, shuningdek shovinistik xarakterdagi 
shafqatsiz qonunlarga hamda tub aholi orasidan chiqqan vakillarga 
tayangan rossiyalik harbiylar qo`lida jamlanishi mustamlakachi 
ma`muriyatga tub xalqlarni ma`naviy va jismoniy ezish bo`yicha 
Rossiya imperiyasi belgilab qo`ygan muayyan siyosatni amalga oshirish 
imkonini bergan. Binobarin, bu siyosatning ilk oqibati, tub aholining 
tarixan tarkib topgan istiqomat hududlarini ma`muriy-hududiy jihatdan 
viloyatlarga, uyezdlarga, volostlarga, shaharlarda esa Eski va Yangi 
shahar qismlariga ajratib tashlash bo`lib, o`troq qishloq jamoalari, 
ko`chmanchi aholining va qarindosh-urug’chilik xo`jalik aloqalari ham 
bo`lingan edi. 
Biroq, yuqorida aytib o`tilganidek, ko`chirib keltirilgan ruslarni 
ma`muriy, hatto, tabaqaviy joylashtirish bilan bog’liq muammolar 
yuzaga kelganida mustamlakachi ma`muriyat Turkiston tub aholisi 
huquqlari, manfaatlarini oshkora oyoqosti qilgani holda lozim darajada 
tez va aniq ish olib borardi. Ushbu mulohazani tasdiqlovchi diqqatga 
loyiq misol bilan tasdiqlash mumkin. Rostov guberniyasidagi rus 


102 
dehqonlari istiqomat qiladigan qishloqdagi yerlarni Keniyskaya 
stanitsasi kazaklariga berish zarurligi yuzaga kelganligi, Sirdaryo va 
Amudaryo bo`limi, Kaspiyorti, Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari 
Nakaznoy atamanining iltimosiga ko`ra mazkur hududga ko`chirib 
keltirishga rozilik berdi. Buning uchun Yettisuv viloyati Prjevalsk 
uyezdi Oqsuy volostiga qarashli Kungay qishloqlaridagi qirg’izlar, 
o`zbeklar va uyg’urlardan sug’oriladigan yerlarni tortib olib, rus 
dehqonlariga berishga qaror qilindi. Boz ustiga, Dondan ko`chirib 
keltirilayotgan 60 nafar dehqonning ishini hisobga olib, mazkur 
boshqarma quyidagi qarorni qabul qildi: “Mablag’ni alohida ajratib, har 
bir oilaga 25 rubldan berilsin, chunki yo`l xarajati uchun berilgan 1000 
rubl qarz miqdori bu xarajatlarni qayta ko`chiriladiganlar uchun ziyon 
keltirmay amalga oshirish imkonini bermaydi”. 
Mustamlaka ma`muriyati tub aholidan ishlov beriladigan yerlarni 
hamda yaylovlarni metropoliyadan ko`chirib keltirilganlarni joylash-
tirish, davlat yer fondini vujudga keltirish, buyuk knyazlari uchun 
yerlarni mustamlakachilarcha tortib olish amaliyotini asosan kuch bilan 
keng qo`llangan holda, sanoatchilar, banklar va savdo shirkatlari, Ros-
siya firmalarining manfaatli ishtiroki bilan dastlabki yigirma-o`ttiz yil 
ichida Turkiston qishloq xo`jaligining ko`p tarmoqli universal xusu-
siyatini jiddiy ravishda o`zgartirib, markaziy Yevropa to`qimachilik va 
yengil sanoatiga bo`ysundirilgan xom-ashyoga, eng avvalo paxtaga 
ixtisoslashtirdilar. Turkiston ham, Buxoro amirligi va Xiva xonligi sin-
gari, asosan agrar mintaqa bo`lgani, aholisini ko`pchiligi natural xarak-
terdagi emas, balki bozorga yo`naltirilgan qishloq xo`jaligi va hunar-
mandchilik bilan shug’ullangani bois, tub xalqlar iqtisodiy mustaqil-
likdan mahrum etilgani, ishlab chiqarish kuchlarining bir yoqlama 
rivojlanishiga olib keluvchi paxta yakkahokimligi o`rnatilgani, tub 
qishloq aholisi orasida kam yerli va yersizlar soni keskin ko`payganligi, 
uning kambag’allashuvi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik 
siyosatining eng jiddiy iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari sifatida keltirish 
mumkin. 
Rus dehqonlarini ziroatchilik hududlarda joylashtirish bilan bog’liq 
bo`lgan temir plug, mexanik seyalkalar, o`rish mashinalari, mineral 
o`g’itlar, bahorikor ekinlarga ishlov berish agrotexnikasi singari 
yangiliklar esa ko`chirib keltirilgan rus aholi uchungina bo`lib, hukumat 
ularni tashkiliy, siyosiy va moddiy qo`llabgina qolmay, qurol bilan ham 
ta`minlab, o`zlarining “iqtisodiy” imkoniyatlarini oshirib bordi. Ahvol 
bunday bo`lishiga qaramay tub qishloq aholisi jinoyatlarga moyil 


103 
bo`lmagani, halol mehnatga, jamoa, oila turmush an`analariga sadoqatini 
yo`qotmagani va ustiga-ustak o`z turmush tarzi bilan Rossiyadan ko`chi-
rib keltirilganlarga muayyan ta`sir ko`rsatganligi g’oyat muhimdir. 
Rossiya imperiyasining Turkistondagi ko`chiruvchilik siyosati va 
amaliyoti imperiya va mustamlakachi ma`muriyatning o`lka tabiiy, 
ishlab chiqarish va mehnat zahiralarini Rossiya imperiyasi Turkistonda 
siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotni o`z manfaatlariga butkul 
bo`ysundirish bo`yicha chora-tadbirlarini ishlab chiqdi, uning strategik 
maqsadlari bilan bevosita bog’liq ko`p qirrali jarayon sifatida amaliyot-
ga tatbiq qildi.

Yüklə 0,57 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin