Turkiston-Rossiya o'quv qo'llanma doc


Turkistonda Rossiya imperiyasining savdo-sotiq siyosati va



Yüklə 0,57 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə18/23
tarix04.10.2023
ölçüsü0,57 Mb.
#152062
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23
Turkiston va Rossiya munosabatlari tarixi manbashunosligi

3. Turkistonda Rossiya imperiyasining savdo-sotiq siyosati va 
boj tizimi.
O`zaro urushlardan so`ng 1868- yil 13- fevral kuni Turkiston 
general-gubernatori bilan Qo`qon xoni o`rtasida imzolangan sulh 
shartnomasiga ko`ra, rus savdogarlari Qo`qon xonligining istalgan 
shahar va qishloqlarida karvonsaroyga ega bo`lish va savdo agentlik-
larini tuzish huquqiga ega bo`ldilar. Qo`qon xonligi savdogarlari 
Rossiya hududida emas, balki Turkiston general-gubernatorligining 
shahar va qishloqlarida, ya`ni o`z yurtlarida shunday imtiyozga ega 
bo`ldilar, xolos. Rus savdogarlaridan zakot 2,5% miqdorida belgilandi. 
Rossiya imperiyasi tazyiqi ostida tuzilgan bu shartnoma xonlikning 
barcha xalqi, ayniqsa savdo ahli o`rtasida kuchli norozilik uyg’otdi.
1868- yil 11- iyulda Samarqandda, 1873- yil 23- sentabrda Shahri-
sabzda Buxoro amiri Muzaffarxon va Turkiston general-gubernatori 
K.P. fon Kaufman o`rtasida Rossiya-Buxoro sulh shartnomalari imzo-
landi. 1873- yilgi shartnomaning 6-moddasiga ko`ra, rus savdogarlari-


78 
ning Rossiyadan Buxoroga yoki, aksincha amirlikdan imperiyaga 
jo`natiladigan barcha mahsulotlardan avvalgi 5% boj solig’i o`rniga 
2,5% zakot olish belgilandi. Ushbu shartnomalar asosida xonliklarda 
amal qiluvchi shariat normalari jiddiy buzilib, ruslar endilikda 
musulmon savdogarlarigina foydalanadigan huquqqa ega bo`lib oldilar. 
Rus savdogarlari zakotdan o`zga hech qanday qo`shimcha soliq va 
yig’imlar to`lamaydigan bo`ldilar. Shartnomaning 7-moddasi esa rus 
savdogarlariga Buxoro hududidan qo`shni davlatlarga mahsulotlarni 
bojsiz olib o`tish huquqini berdi. 1868 va 1873- yillardagi shartno-
malarga ko`ra, Buxoro amirligi xorijiy mamlakatlar bilan mustaqil 
diplomatik aloqalar olib borish huquqidan mahrum bo`ldi. 
Buxoro amirligini imperiyaga bo`ysundirilishi tez orada iqtisodiy 
jihatdan ham o`z mavqeini yo`qotishiga olib keldi. Buxoro pul va boj 
tizimi Rossiya imperiyasiga bo`ysundirilgach, metropoliya Buxoro 
bozorlarida yakka hukmron bo`lib oldi. Bu esa, o`z navbatida, qadimgi 
savdo markazlaridan biri bo`lgan amirlikni tashqi savdoda Sharq va 
G’arb davlatlaridan yakkalatib qo`ydi. 
1873- yil 12- avgustda imzolangan Rossiya-Xiva sulh shartnoma-
siga ko`ra Xiva xoni Muhammad Rahimxon II Turkiston general-
gubernatori K.P. fon Kaufman tomonidan qo`yilgan barcha shartlarni 
so`zsiz qabul qilib, boshqa mamlakatlar bilan mustaqil aloqalar yuritish 
huquqidan mahrum bo`ldi. Rus savdogarlari va sanoatchilariga xonlikka 
qarashli hamma joylarda savdo-sotiq ishlarini bemalol olib borish 
huquqi berildi, ular boj va boshqa majburiyatlardan ozod etildi.
1867- yilda ishlab chiqilgan “Yettisuv va Sirdaryo viloyatlarini 
boshqarish haqidagi qoidalar loyihasi” Turkiston general-gubernatorligi 
tuzilgandan keyin o`lkada bojxona ishini yuritishning dastlabki huquqiy 
asosi bo`ldi. Unga ko`ra, 1868- yil Turkiston general-gubernatorligi 
tarkibida boshqa masalalar qatori zakot ishlarini yuritish uchun ham 
Xo`jalik boshqarmasi tashkil etildi. 
Xo`jalik boshqarmasi chegara ortidan kelayotgan har bir 
karvondan shariat bo`yicha belgilangan miqdorda zakot undirish bilan 
shug’ullangan. Nazoratni to`g’ri va aniq olib borish uchun hisobot 
daftarlari yuritilishi joriy etilib, ularga zakot to`laganligini tasdiqlovchi 
hujjatlar berilgan. Agar olib kirilgan yuklarning ko`rsatilgan qiymati 
to`g’riligiga shubha tug’ilsa, Xo`jalik boshqarmasi bir rus amaldori va 
ikki mahalliy savdogarlar guvohligida yuklarni ochish va uning 
qiymatini mahalliy shart-sharoitlar asosida aniqlash huquqiga ega 
bo`lgan. Shundan so`ng yuklarni nazoratga olinganligi va mamlakat 


79 
hududiga qonuniy yo`l bilan kirib kelganligini tasdiqlovchi kivitansiya 
berilgan. Yuk olib kirgan savdogar yukini zakotchidan berkitsa yoki 
uning qiymatini kamaytirib ko`rsatsa, undirilishi lozim bo`lgan 
zakotning ikki barobari miqdorida jarima undirilgan. Jarimaning yarmi 
davlat xazinasiga, qolgan yarmi esa ushbu huquqbuzarlikni aniqlagan 
shaxsga berilgan. 
1872- yil 1- aprelda Turkiston general-gubernatorligi tarkibida 
Zakot boshqarmasi tashkil etilib, 1874- yil 10- dekabrgacha o`z faoliya-
tini olib borgan. Mazkur zakot boshqarmasi aslida mahalliy zakot-
chilarga ishonmaslik natijasida vujudga kelgan edi. Zakot boshqarmasi 
1874- yil 10- noyabrgacha Toshkent shahar yarmarka qo`mitasiga 
bo`ysungan. Uning asosiy vazifalari Turkiston o`lkasiga kelgan yoki 
chiqib ketayotgan karvonlarni ro`yxatga olish, yuklarning qiymatini 
aniqlash, yuk va chorva mollaridan zakot undirishdan iborat edi. Kirib 
kelayotgan yoki chiqayotgan karvonlarni nazorat qilish uchun chegara-
larda maxsus zakot maskanlari faoliyat yuritar edi. Bu davrda zakot 
to`lovi davlat xazinasiga tushardi va u karvon yo`llarini ta`mirlashga, 
karvonsaroylarning ichki ehtiyoji uchun berilardi. Turkiston general-
gubernatorligi tashkil etilgandan so`ng o`lkada rus savdogarlaridan 
imperiya miqyosida amal qiluvchi “Savdo-sotiq va kasb-hunar uchun 
boj haqida”gi Nizom asosida bojxona to`lovlari undirila boshlangan. 
Biroq Sirdaryo viloyatining Kazalinsk va Perovsk uyezdilarida, Yettisuv 
viloyatining barcha hududlarida savdogarlarning barchasi, ular rus yoki 
mahalliy bo`lishidan qat`iy nazar bojxona to`lovlarini to`lashda yuqori-
dagi nizomga bo`ysunar edilar. 
1872- yili general-ad`yutant K.P. fon Kaufman farmoyishiga 
muvofiq Toshkent shahrida Turkiston o`lkasi savdo yig’imlarini o`rga-
nish bo`yicha maxsus komissiya o`z ishini boshladi. Komissiya ishining 
natijasi sifatida butun imperiya doirasida qo`llaniluvchi 1865- yil 9- 
fevraldagi “Savdo-sotiq va kasb-hunar uchun boj haqida”gi Nizomni 
mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan holda qo`llash maqsadga muvofiq 
ekanligini bildirdi. Rossiya Moliya vaziri esa bu taklifni ko`rib chiqib, 
unga ba`zi o`zgartirish va qo`shimchalar kiritadi hamda tajriba sifatida 
bir qancha muddat davomida sinovdan o`tkazish zarurligini ta`kidlaydi. 
1874- yil 3- mayda Turkiston genral-gubernatorining farmoniga muvo-
fiq Turkiston o`lkasida qo`llaniluvchi “Savdo-sotiq va kasb-hunar uchun 
boj haqida”gi Nizom tasdiqlanib, u dastlab 4 yil muddatga vaqtinchalik 
chora sifatida kuchga kirdi. Ushbu nizom kuchga kirishi bilan Turkiston 
o`lkasida zakot undirish to`xtatildi. 1877- yilning 1- iyunida Farg’ona 


80 
viloyatida “Savdo-sotiq va kasb-hunar uchun boj haqida”gi Nizomga 
amal qilina boshlandi. Yuqoridagi nizom asosida qabul qilingan bu 
hujjat Farg’ona shaharlarining savdo-sotiq sohasidagi faoliyatida katta 
voqea bo`lgan edi.
1875- yildan Turkiston Zakot boshqarmasining tugatilishi tufayli, 
o`lka 1881- yilgacha bojxona nazoratidan chetda qoldi. Bu vaqt mobay-
nida 1868- yilda qo`shni xonliklardan olib kelinadigan choyga nisbatan 
o`rnatilgan birinchi rus bojini va boshqa to`lovlarni undirishga ham hech 
qanday idora jalb etilmadi. Vujudga kelgan bu vaziyat Rossiya 
imperiyasi hukumatini tahlikaga solib qo`ydi. Birinchidan, Rossiya va 
O`rta Osiyo xonliklari o`rtasida imzolangan shartnomalarga ko`ra, bu 
hududlardan kirib kelayotgan mahsulotlardan bojxona to`lovlari undiril-
mas edi. Protektsionistik
6
tashqi savdo siyosatini yuritayotgan Rossiya 
imperiyasi byudjeti va iqtisodi uchun bu katta zarba bo`lishi mumkin 
edi. Ikkinchidan, Turkistonning xorijiy davlatlar mahsulotlari bilan 
to`lishi O`rta Osiyoni rus sanoat mollari sotiladigan qulay bozorga 
aylantirishni xohlagan va shunga harakat qilib kelayotgan Rossiya 
imperiyasi hukmron doiralari siyosatiga to`g’ri kelmas edi. 
1881- yil 19- dekabrda Turkiston general-gubernatori vazifasini 
bajaruvchi Kolpakovskiy o`lkaga G’arbiy Yevropa va Osiyo mahsulot-
lari kirib kelishiga chek qo`yish maqsadida Muvaqqat bojxona 
qoidalarini tasdiqladi. Ularning asosiy mazmuni quyidagicha edi:
1. O`rta Osiyo xonliklarida ishlab chiqarilgan barcha turdagi 
mahsulotlarni Turkiston general-gubernatorligi hududiga bojsiz olib 
kirishga ruxsat etiladi; 
2. Barcha ingliz-hind (choy, doka va bo`yoqdan tashqari), 
Yevropa, Turkiya va Eron mahsulotlarini Turkiston general-
gubernatorligiga olib kirish qat`iyan taqiqlanadi; 
3. Bir pud brutto
7
choy uchun 14 rubl 40 tiyin, doka uchun 6 rubl 
va 1 funt bo`yoq uchun 1 rubl miqdorida boj stavkalari belgilanadi; 
4. Boj undirish rus kredit rubllarida amalga oshiriladi (1876 yil 
Rossiyada passiv bo`lgan tashqi savdo balansini tenglashtirish 
maqsadida boj to`lovlarini oltin rublda undirishga qaror qilingan edi. 
Oltin rublni sotib olish narhi 148 kredit rubliga to`g’ri kelganligi uchun, 
bojxona bojlari stavkasi o`zgarmagan holda 50% oshgan). 
6
Milliy iqtisodiyotni xorij raqobatidan himoya qilishga qaratilgan davlat iqtisodiy siyosati - 
mualliflar.
7
Brutto- tovarning idishi, o`rovi bilan birgalikdagi yalpi og’irligi. Qarang: 
Ўзбекистон
миллий
энциклопедияси
. 2-
жилд
. – 
Тошкент
: “
Ўзбекистон
миллий
энциклопедияси
” 
Давлат
илмий
нашриёти
, 2001. – 
Б
. 225. 


81 
5. Olib kirilishi taqiqlangan yoki boj to`lanishi lozim bo`lgan 
mahsulotlar, bojxona nazoratidan yashirib olib kirilgan taqdirda musoda-
ra qilinadi. Musodaradan tushgan pulning 25% esa bojxona muassa-
salarining maxsus fondiga o`tkaziladi (1889- yil 29- maydagi qonunga 
muvofiq ushbu maxsus fond Turkiston bojxona organlarining rezerv 
fondiga aylantiriladi. Fond bojxona nazoratini olib borishda vujudga 
keluvchi kutilmagan harajatlarni qoplash maqsadida tuzilgan edi). 
Mahsulotlarning kirib kelishini nazorat qilish va boj to`lovlarini 
undirish, asosan, o`lka ichidagi shaharlarda faoliyat olib boruvchi 
harbiy-politsiya amaldorlariga yuklatilgan edi. Bu bojxona amaldorlari 
Harbiy vazirlik hisobida turardilar. Ularning ta`minoti Harbiy vazirlik 
kreditlaridan qoplangan, bojxona bojlaridan tushgan daromadlar ham 
1883- yilgacha shu vazirlikning smetasida bo`lgan. Amalga oshirilgan 
bu chora-tadbirlar natijasida o`lkada kontrabanda avj olib, boj 
to`lovlarining tushumi keskin kamayib ketgan. 
XIX asr oxirlarida bozor munosabatlari rivojlanishi bilan bojxona 
siyosati tovar sotishning yangi bozorlarini egallashga yordam beradigan 
dastaklardan biriga aylandi. Buxoro amirligining katta qismini inglizlar 
nazorat qiladigan Afg’oniston bilan chegarasida bojxonalar tashkil 
qilindi.
1891- yil Moliya vaziri tomonidan ko`tarilgan O`rta Osiyo bozor-
larida kuchli savdo-sanoat monopoliyasini o`rnatish haqidagi masala 
ko`tarilib, 1892- yil Buxoro amirligi va Xiva xonligini Rossiya bilan 
yagona bojxona tizimiga kiritish haqida islohot loyihasi tayyorlandi va 
bojxona chegarasini afg’on-buxoro chegarasiga o`tkazildi. Bu masala 
shu yili Rossiya imperatori Aleksandr III ga ko`rib chiqishga berildi. U 
loyihani 1892- yil 7- avgustda tasdiqladi.
1917- yilgacha Turkiston o`lkasini rus bojxona nazoratiga qo`shib 
olish borasida juda katta ishlar amalga oshirildi. Bu chora tadbirlar 
o`lkadagi mavjud bojxona nazoratini o`rganish uchun mahsus ekspe-
ditsiyalar yuborishdan boshlangan bo`lsa, 1890- yilda Rossiya impe-
riyasi bojxona tizimining mustaqil bo`linmasi bo`lgan Turkiston bojxona 
okrugi o`lkadagi bojxona ishiga to`liq rahbarlikni amalga oshirar edi.
1893- yil Rossiya imperiyasida 11 chegara okrugi, shu jumladan, 
Turkiston okrugi tuzilib, unda 16 bojxona idoralari mavjud bo`lgan.
O`rta Osiyo xonliklari Rossiya bojxona tizimiga qo`shilishi natija-
sida savdo-iqtisodiy mustaqilligiga barham berildi. Aynan shu holat rus 
metropoliya ishlab chiqarish korxonalariga xom-ashyoni nafaqat O`rta 
Osiyo, balki qo`shni davlatlardan olib kirish imkoniyatiga ega bo`lib 


82 
qolmay, balki Afg’oniston, Eron, Xitoy hududlarida ham o`z mahsulot-
larini ichki bozorda sotishni yo`lga qo`ydi.
O`rta Osiyoda yangi huquqiy me`yorlar asosida tashkil qilingan 
imperiya bojxona idoralari mintaqada metropoliya iqtisodiy manfa-
atlarini to`la ta`minlash, imperiya xazinasiga boj yig’imini tushirish 
orqali katta daromadga ega bo`lish vazifasi bajarilayotgan edi.` 
Rossiya imperiyasining O`rta Osiyoni bosib olishdan ko`zlagan 
maqsadlari o`lkani arzon xom-ashyo manbai va metropoliya ishlab chi-
qargan mahsulotlar uchun yangi bozorni vujudga keltirishdan iborat edi. 
Shuning uchun ham imperiya hukmron doiralari O`rta Osiyoni bosib 
olishda eng birinchi navbatda o`lka bozorlari, iqtisodiy resurslarini 
butunlay o`z qo`llariga olishga harakat qildilar. Ayni paytda, O`rta 
Osiyo bozorini egallab olish bu hududda o`z savdo monopoliyasini qaror 
toptirish maqsadida boj tizimini ham tubdan o`zgartirib, shu 
maqsadlarga xizmat qiluvchi boj siyosatini yuritdi. 

Yüklə 0,57 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin