Umumiy psixologiya



Yüklə 1,91 Mb.
səhifə17/268
tarix29.12.2021
ölçüsü1,91 Mb.
#48465
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   268
Umumiy psixologiya

Abu Rayhon Beruniy o‘qituvchilar o‘quvchining e’tiborini taqqoslash, qiyoslash kabi operatsiyalarga qaratishlari lozimligiga alohida ahamiyat beradi. Zotan, bugungi kunda ham ongli, ifodali, to‘g‘ri va tez o‘qish hozirgi zamon o‘quvchilarining savodli bo‘lishlarini ta’minlovchi asosiy tarkibiy qismlardandir.

Abu Rayhon Beruniy ilm olishda takrorlashga zo‘r berib, yosh o‘quvchilarni toliqtirib va zeriktirib qo‘ymasdan, turli psixologik usullarni qo‘llashni, shu orqali ularning tafakkurini boyitib, bilimlarini chuqurlashtira borishni ilgari surgan buyuk zotdir. Ya’ni o‘qishga nisbatan bo‘lgan qiziqishni so‘ndirmaslik uchun bolalarning Yoshiga xos psixologik xususiyatlar albatta inobatga olinishi kerakligini e’tirof etadi.

Beruniyning tafakkur operatsiyalari - analiz, taqqoslash, umumlashtirish kabilarni shakllantirish orqali o‘qishga qiziqish uyg‘otish haqidagi fikrlari to hozirgi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q.

Sharqning boshqa bir yirik olimi Burhoniddin Zarnujiy o‘zining “O‘quvchiga ta’lim yo‘lida qo‘llanma” kitobida: “O‘qib o‘rganish uchun eng yaxshi vaqt Yoshlik davri, erta tong va qosh qoraygan payt. Bilim oluvchi ana shu vaqtni samarali tashkil etishga odatlansin, bordi-yu, unga bir fan zerikarli bo‘lsa, boshqasi bilan mashg‘ul bo‘lsin”, - deya ta’lim beradi. "Ta’limul – mutaallim" nomli kitobida bo‘lsa ta’limning uzviylik prinsipini e’tirof etadi .

XI asrda yashab ijod etgan Mahmud Qoshg‘ariy ham o‘zining “Devonu lug‘atit turk” asarida bilim olishga da’vat etgan. Asardagi: “Ey o‘g‘lim, mendan o‘git, nasihat ol, odobli va tarbiyali bo‘lishga tirish, toki el ichida zo‘r olim bo‘lib tanil va ular orasida odob va ilm tarqat” yoki “Ilm, hikmat o‘rgan, o‘rganishda havoyilik va takabburlik qilma, hech narsa o‘rganmasdan, o‘zini bilimdon ko‘rsatib maqtangan kishi imtihon vaqtida uyaladi, achinadi” kabi fikrlari buning yorqin misolidir.

O‘rta Osiyoning yana bir buyuk mutafakkiri YUsuf Xos Hojib ham o‘z ijodida bilimni yuksak baholaydi. Alloma bilimni boylik, kiyim, emish kabi narsa-hodisalarga qiyoslaydi. Bilim va bilimdonlikni his eta olmoq, uni tushunmoq darkorligi, bilimdon bo‘lishning tarbiya bilan chambarchas bog‘liqligi, bola qanchalik erta tarbiya qilinsa, bilim olishga ishtiyoqi ortishi haqida yozadi.

O‘quvchining psixologik xususiyatlari va shaxsiy fazilatlariga oid mulohazalar qomusiy olim Umar Xayyom asarlarida chuqur yoritib berilgan. Umar Xayyomning fikricha, o‘quvchilar o‘qituvchidan olgan bilimlari bilan cheklanib qolmasdan, hayotda bo‘layotgan voqea-hodisalarni o‘rganish va kuzatish, amaliyot davomida bilim, malaka hamda ko‘nikmalarini har xil usullarda ko‘p martalab takrorlab borish jarayonida egallaydilar, ya’ni olim ta’limdagi predmet bilan hayot uzviy aloqadorligi prinsipini ilgari suradi. Uning fikricha, bilim olishni, ta’limni amaliyot bilan uzviy ravishda bog‘lagan holda o‘quvchilarda mustaqil tafakkurni shakllantirib borish zarur. Buning uchun u “Sen osongina o‘ylayapsan”, “Ko‘p o‘ylab, maqsadga erishish mumkin”, “Bir oz o‘ylagandan keyin, tushunib olasan” kabi so‘zlarni ishlatib, o‘quvchilarni mulohaza qilishga undab, sekin-astalik bilan o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqlarini oshirishga harakat qiladi.

Inson hayotida ilm va amaliyotning birligi haqida Abu Hamid Fazzoliy ham fikr bildirgan edi. Darhaqiqat, inson olgan nazariy bilimlarini amaliyotda qo‘llay borishi kerak deb o‘ylaymiz, chunki bilim va ilmgina emas, balki fan va tajriba yutuqlarini amalda qo‘llay bilish ham insoniy hislatlardan biridir.

Buyuk mutafakkir va alloma Alisher Navoiy inson tafakkuri, aqli-farosati hamda ilmini yuksak qadrlagan. U: “Bilim va donishmandlik insonning bezagidir”,- deb yozadi. Alisher Navoiy bolalarga kichik yoshligidanoq bilim, ma’lumot va tarbiya berish kerakligini aytib, ibn Sino kabi, 6 yoshdan muallim qo‘liga topshirish kerakligini ta’kidlaydi.

Iste’dodli shoir va tarjimon, tarixchi Muhammad Rizo Ogahiy asarlarida inson bekamu ko‘st kamolga etishishi uchun yoshlikdan ilm va kasb-hunar egallashi shart ekanligini aytib o‘tadi. Uning fikricha, ilm-ma’rifat insonning ma’naviy kamolotida va jamiyat taraqqiyotida kuchli vositadir. Ilm inson aqlini boyitadi. Ogahiy ilmni ko‘proq xalq o‘yinlari orqali etkazib berish uchun harakat qiladi, chunki bu narsa ijobiy o‘quv motivini shakllantirishga xizmat qiladi. Xalq o‘yinlari, aslida psixologik o‘yinlar hisoblanadi. Bu vaqtda bola ham ta’lim oladi, ham shakllanadi.

XX asr boshlarida O‘zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida pedagogik fikrlar rivojida etakchi rol o‘ynagan olimlardan biri Abdulla Avloniydir. Abdulla Avloniyning fikriga ko‘ra, ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari, ne’matidir. Ilm o‘rganmoq, olim bo‘lmoq uchun maktabga kirmoq, muallimdan ta’lim olmoq lozimligini u qayta-qayta ta’kidlaydi.

Ma’rifatparvar alloma Avloniy inson ma’naviy kamolotining yo‘llari ustida to‘xtalib o‘tadi. Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidir. Ilm inson uchun g‘oyat muqaddas bir fazilatdir. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni, harakatimizni oyna kabi ko‘rsatur, zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o‘tkir qilur, ilmsiz odam mevasiz daraxt kabidir, deb ta’kidlab o‘tadi.

U ilmning nazariy ahamiyatini ko‘rsatibgina qolmasdan, balki uning amaliy faoliyat uchun hayotiy zaruriyat ekanligini ham ta’kidlab o‘tadi. Ilm bizni jaholat qorong‘usidan qutqarishi, madaniyat, ma’rifat dunyosiga chiqarishi, yomon fe’llardan, buzuq ishlardan qaytarishi, yaxshi xulq, odob sohibi qilishini ta’kidlaydi SHu bilan birga, u bugun hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz, rohatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilmga bog‘liqligini qayta-qayta takrorlaydi.

Ilm kishi zehnini, fikrini qilich kabi o‘tkir qiladi. Ilmsiz inson mevasiz daraxtga o‘xshaydi. Ilm daraxt mevalaridek har shaxsga ozuqa berib, madaniyat, ma’naviyat, ma’rifat dunyosiga olib kiradi. YOmon odamlardan, buzuq ishlardan qaytaradi. Yaxshi xulqli va odobli bo‘lishga xizmat qiladi. Natijada, ilm kishilari har erda aziz va hurmatli bo‘ladilar. Kishi hayotini haqiqiy va to‘g‘ri yo‘lga soladigan vosita - bu ilmdir. Shuning uchun ham ilm orqali oliy fazilatlarga ega bo‘lgan, ulug‘likka va orzu-istaklariga erishgan buyuk kishilar xalq orasida yuksak qadrlanadilar.

Ilm kasb va fazilatlarning eng afzalidir. Ilm orqali inson yaxshi-yomonni tanishi, halol-haromning farqiga borishi, do‘stlik va qarindosh-urug‘ning fazilatlarini anglashi, o‘z haq-huquqlarini bilishi mumkin.

Kishilarning bilimi, ilmi, amaliy malakalari rivojisiz jamiyat taraqqiyotini tasavvur etib bo‘lmaydi. Muayyan ma’naviy ehtiyojlarga, yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo‘lmagan kishilarda ilm-fanni o‘rganishga, halol mehnat qilib, kasb-hunar egallashga, malaka oshirishga ishtiyoq ham bo‘lmaydi. SHu sababli jamiyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida avval Yoshlarni tarbiyalab, keyin ularga ta’lim berganlar.

Haqiqatdan ham, bilimga, ilmga ehtiyoj anglangan motivlar tizimidir. Biror muammoni hal etish imkoniyatlarini inson o‘z aql-zakovati, bilimi, kuchi va irodasi bilan aniqlaydi. Bilim mazmun jihatidan kengroq bo‘lib, insonning hayot tajribasi orqali orttirgan barcha tushunchalar, fikrlar, amaliy malakalarni o‘z ichiga oladi. Ilm bilimning cho‘qqisidir. Bilimlar tabiat, jamiyat, inson ruhiyati qonunlarini chuqur o‘rganish natijasidagina ilmga aylanadi.

Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, Sharq mutafakkirlari o‘quv motivlarini ehtiyojlar nuqtai nazaridan tahlil qilishga harakat qilganlar. Mazkur ehtiyojlarni hosil qilishga, oshirishga, asosan o‘qituvchilar tomonidan ta’lim jarayonining psixologik xususiyatlarini e’tiborga olish, ya’ni o‘qish jarayonida bolalarning fiziologik va psixologik xususiyatlarini inobatga olish, ularga imkon qadar individual yondashish orqali erishish mumkinligini e’tirof etishgan. SHu bilan birga, SHarq mutafakkirlarining buyuk xazinasi, bolalarga ta’lim, tarbiya berishdagi ilg‘or fikrlari hozirgi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q.




Yüklə 1,91 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   268




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin