1. Noan’anaviy qayta tiklanadigan energiya manbalariga asoslangan energiya



Yüklə 69,34 Kb.
tarix19.10.2023
ölçüsü69,34 Kb.
#157029
1. Noan’anaviy qayta tiklanadigan energiya manbalariga asoslangan energiya.


1. Noan’anaviy qayta tiklanadigan energiya manbalariga asoslangan energiya.
Energetika resursi deb – tabiiy yoki sun`iy faollashgan har qanday energiya manbaiga aytiladi. Tabiiy resurslarning tasniflaridan biri – bu turdagi resursning tugallanishi bo‘lib, unga muvofiq energetika resurslarini tugallanadigan va tugallanmaydiganlarga bo‘linadi. O‘z navbatida, tugallanadiganlar tiklanuvchi va tiklanm1aydigan bo‘lishi mumkin. Tiklanuvchilarga tabiat (yer, o‘simliklar, hayvonlar va h.k.) tomonidan tiklanadigan rusurslar kiradi, tiklanmaydiganlarga – tabiat tomonidan bir necha asrlar davomida to‘plangan lekin, yangi geologik sharoitlarda hosil bo‘lmaydigan resurslar (neft, ko‘mir va boshqa yer osti zaxiralari) kiradi. Tugallanmaydiganlariga quyosh, shamol, kosmik, iqlimiy va suv resurslari kiradi.
Energiya resurslarining barcha turlaridan quyosh energiyasi muhim ahamiyatga ega. Energiya resurslarining barcha turlari quyosh energiyasini tabiiy o‘zgartirish natijasidir. Ko‘mir, neft, tabiiy gaz, torf, yonuvchi tog‘ jinslari va o‘tinlar – bu o‘simliklar tomonidan olingan va o‘zgartirilgan quyoshning nurli energiyasi zaxiralaridir. Surat sintezi (fotosintez) reaksiyasi jarayonida atrof-muhitning noorganik elementlaridan, ya`ni, suv (H2O) va karbonot angidrit gazi SO2 lardan quyosh nuri ta`sirida o‘simliklarda asosiy elementi uglerod (S) bo‘lgan organik modda hosil bo‘ladi.
Suv energiyasi ham suvni bug‘lantiradigan va bug‘ni atmosferaning yuqori qatlamlariga ko‘taradigan quyosh energiyasi hisobiga hosil bo‘ladi.
Shamol, quyosh tomonidan bizning sayyoramizni turli nuqtalarini turli harorat hisobiga isitish natijasida hosil bo‘ladi, ya‘ni issiq va sovuq havo qatlamining siqilishi evaziga sodir bo‘ladi. Bundan tashqari quyoshning yer sathiga to‘g‘ri keladigan bevosita nurlantirishi, katta energiya imkoniyatiga egadir.
Bizning iqlim sharoitimizda quyosh enеrgiyasidan ko’proq foydalanish maqsadga muvofiqdir. SHu maqsadda quyosh enеrgiyasidan foydalanish bo’yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Muntazam takrorlanuvchi energiya manbalariga asosan ishlatilgan energiya o’rnini tabiiy ravishda qayta (takroran) to’ldirib boradigan energiya xosil bo’lish jarayonini ta’minlovchi tabiat resurslari kiradi. Masalan, suv, quyosh, shamol energiyalari va boshqalar. Suyultirilgan kompostdan ajralib chikuvchi gaz ham muntazam takrorlanuvchi energiya manbasi bo’lishi mumkin. Go’zaning poyasi ham muntazam takrorlanuvchi energiya resursi bo’la oladi. Har yili yangi ekilgan o’simlikdan poyani olish imkoni bor. Ammo bu energetik resursni xam oxirgi vaktlarda kurilish materiallari va kogoz tayyorlash uchun dalalardan yigib olinmokda.
Muntazam takrorlanuvchi energiya zaxiralarining afzalliklaridan biri va asosiysi ularning ekologiyaga zararli ta’sirining kamligidir. Bu energetik resurslar qayta tiklanishi bilan tavsiflanadi.
Ko’mir, neftь va tabiiy gaz zaxiralari chegaralangan bo’lib, sarflangan zaxiraning o’rni qoplanmaydi. Chunki yer osti yoqlarilgi zaxiralari millionlab yillar davomida o’tgan evolyutsion jarayon ta’sirida hosil bulgandir. Shuning uchun xam bu zaxiralarni tejab ishlatish zarur.
Muntazam takrorlanuvchi energiya manbalarini doimo tabiatning o’zi hosil qilib turadi.Faqat ulardan samarali foydalanishni tashkil etish zarur.
Hozirgi vaqtda issiqlikni to’g’ridan-to’g’ri, harakatlanuvchi mеxanik dеtallarni qo’llamasdan, elеktr enеrgiyasiga aylantiruvchi qurilmalar tadqiq qilinmoqda.
Elektr energiyasi hosil qilishning quyidagi zamonaviy usullari mavjud:
- energiyani magnit gidrodinamikli o’zgartgichlar (o’zgarmas magnitlar orasidan zaryadli zarrachalarni katta tezlikda oqib o’tishi natijasida elektr energiyasini hosil qilishga asoslangan);
- termoelektr generatorlar (1921 yilda kashf etilgan Zeebek samarasiga asoslanib, ya’ni bir uchlari issik kavsharlangan, ochiq qolgan uchlarida esa harorat ta’sirida E.Yu.K. hosil qiladigan turli xil metallardan tayyorlangan juftlikka asoslangan);
- radioizotopli energiya manbalari (yadro yemirilishida zarrachalar va kvantlarning kinetik energiyasi ajralishi bilan kechadi va bu harorat muxitga yutiladi hamda bu muxitni qizdiradi. Mazkur qizishni termoelektrik yo’l bilan elektr energiyasi hosil qilishda ishlatiladi);
- termoemission generatorlar (ushbu xodisaga 1883 yilda T.Edison asos solgan bo’lib, anod va katodlardagi harorat uzgarishi natijasida elektr energiyasi hosil qilishga asoslangan);
- elektrokimyoviy generatorlar (kimyoviy energiyani tugridan-tugri elektr energiyasiga aylantiruvchi kurilma);
- geotermal elektr stansiyalari (bu stansiyalar energiya manbai sifatida Yer qa’ridagi issiqlikni ishlatadi);
- muntazam takrorlanuvchi dengiz zaxiralaridan foydalanish. Dengiz zaxiralari uchga bo’linadi: 1) vertikal termogradiyentlar va okean shamollari; 2) dengiz biomassalari va geotermal suvlar; 3) yuzadagi to’lqinlar va oqimlar. Eng katta energiya vertikal termogradiyent ta’sirida, ya’ni suv satxidagi va tik o’q bo’yicha dengiz quvuridagi haroratlar farqi xisobiga suyuq ammiakni xarakatlantirib, turbina o’qini aylantirib elektr energiyasi ishlab chiqarishga asoslangan;
- quyosh elektr stansiyalari;
- termoyadro reaksiyasi va reaktor-ko’paytirgichlarning energiyasidan foyda-lanish va boshqa usullar kiradi. Energoresurslar bu insonlar o’z manfaati uchun foydalanishi mumkin bo’lgan energiya manbalaridir.
Ayni damda resurslarni tejash va ulardan oqilona foydalanish kun tartibining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Shuning uchun muqobil energiyadan foydalanish to’g’ri qaror hisoblanadi. AQSH va yevropa davlatlarida quyosh energiyasidan foydalangan holda suv isitish texnologiyasi uzoq vaqtdan beri qo’llanilmoqda.
Yevropa Ittifoqi davlatlarida quyosh energiyasidan foydalanish hajmi sezilarli darajada jadallashdi. Ayniqsa, iqlimi birmuncha issiq bo’lgan mamlakatlarda, xususan, Germaniya, Belgiya, Gretsiya, Italiya, Ispaniyada bu sohada ma‘lum darajada tajriba ham to’plangan. Shuningdek, Xitoy, Turkiya, Lyuksemburg va Daniya kabi davlatlarda ham bu masalaga alohida e‘tibor qaratilyapdi. Isroilda esa quyosh energiyasidan oqilona foydalaniladi. Mamlakatning istalgan hududidagi uylar tomlarida o’rnatilgan suv isitgichlari bunga yaqqol misoldir. Bunday maishiy ehtiyojdagi qurilmalar 150 litr sig’imga ega bo’lib, quyosh batareyasidan energiya olib, suvni isitadi. Shu tarzda bunday qurilma sohibi yiliga taxminan 2000 kVt/soat elektr energiyasini tejash imkoniga ega bo’ladi.
Respublikamizdagi qayta tiklanadigan energiya manbasining imkoniyatlari 1.2-jadvalda ko‘rsatilgan.

1.2-Jadval
Yüklə 69,34 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin