Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   18

a. Tövhidə dair andlar:
. ٌدِحاَوَل ْ ُكَهَلإِا َّانإِا . اًارْكِذ  ِتاَيِلاَّاتلاَف . اًارْجَز  ِتاَرِجاَّازلاَف  .اًّف َص  ِتاَّافا َّاصلاَو
“Cərgə-cərgə  duranlara,  qovduqca  qovanlara  və  Quran  oxuyanlara 
and olsun, həqiqətən sizn Rəbbiniz birdir.
178
b. Quranın haqq bir kitab olduğuna dair andlar:
177  Furqan, 25/5-6.
178  Saffat, 37/1-4.

QURAN ELMLƏRİ
137
 .  َنوُلِقْعَت ْ ُكَّالَعَّال اًّيِبَرَع  ًانآ�ْرُق ُهاَنْلَعَج  َّانإِا   . ِينِبُمْلا  ِباَتِكْلاَو  
Açıq-aydın kitaba and olsun ki, Biz onu anlaya biləsiniz deyə ərəbcə 
Quran etdik.
179
c. Peyğəmbərlərin haqq olduğuna dair andlar:
 .  َينِل َسْرُمْلا َنِمَل  َكَّانإِا   . ِيمِكَحْلا ِنآ�ْرُقْلاَو   .سي
Yasin.  O  hikmətli  Qurana  and  içərəm  ki,  sən  həqiqətən  peyğəm-
bərlərdənsən.
180
d. Axirətdə cəzanın varlığına dair andlar:
.  ٌقِدا َصَل  َنو ُدَعوُت اَمَّانإِا   . اًارْمأَ�  ِتاَم ِّسَقُمْلاَف . اًا ْسُي  ِت َيِراَجْلاَف   . اًارْقِو  ِت َلِماَحْلاَف   . اًاوْرَذ  ِت َيِراَّالاَو
And olsun (torpağı) sovurub-səpələyənlərə (küləklərə), yük daşıyan-
lara (buludlara), asanlıqla üzənlərə (gəmilərə), işləri bilənlərə (mələklərə)! 
Sizə vəd olunan həqiqətən doğrudur ”
181
.
2. Andın Quranda işlədilməsinin səbəbləri
Allahın Quranda and içməsi insanları qane etmə vasitəsi demək 
deyildir. Bu andlara yer verilməsinin bəzi səbəbləri vardır ki, klas-
sik mənbələr bizə bu mövzuda üç səbəbin olduğunu söyləyirlər. 
a. İslam meydana çıxmadan əvvəl də ərəblərin içtimai həyatında 
andların böyük rolu var idi. Daha çox “insan həyatı”, “şərəf”, “qüvvə”, 
qəbilə”,  “əcdad”  kimi  müqəddəs  dəyələrə  və  “mizraq”  kimi  güc-
qüdrət əlaməti olan əşyalara and içilirdi. Qurani-kərimdə də and-
lara yer verilməklə ərəblərin bu üslub tərzi qorunub saxlanmışdır.
b. Bu andlar söylənilən şeyləri təkid etmək üçün işlənmişdir. 
Bir  çox  ayədə Allah  təala  nazil  etdiyi  nəsslərini,  varlığının  dəlil-
lə rini,  bəşəriyyətin  hidayətinə  vəsilə  olması  üçün  göndərmiş  ol-
179  Zuxruf, 43/2-3.
180  Yasin, 36/ 1-3.
181  Zariyat, 51/1-5.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
138
duğu peyğəmbərlərini, bu andlar vasitəsi ilə təyid etmişdir (dəs-
təkləmişdir).
c. Qurandakı andların hikmətlərindən biri də, and içilən şeyin 
qiymətini, dəyərini və əhəmiyyətini göstərməkdir.
3. Qəsəm felinin əvvəlində nəfy ədatının işlənməsi
Qurandakı  andlarla  əlaqədar  üzərində  durulması  lazım  olan 
əsas məsələlərdən biri də, qəsəm felinin əvvəlində nəfy ədatı “lə”nin 
gəlməsidir. Bu cür and içmənin İslamdan əvvəlki ərəblər arasında 
da  mövcud  olduğu  söylənilir.  Müfəssirlər  “lə  uqsimu”  şəklində 
iş lənən andın bu növü barədə müxtəlif fikirlər səsləndirmişlər ki, 
bun lar aşağıdakılardır:
a.  Bu  ifadədəki  “lə”  ədatı  kəlamın  ahəngini  gözələşdirmək 
üçün işlənmişdir. Bu nəfy ədatı olmayıb ziyadə hərfdir. Lakin Razi 
bu görüşə qarşı çıxmışdır.
b.  Qəsəm felinin  əvvəlindəki bu  ədat təkid  üçün yazılmışdır. 
Yəni andı qüvvətləndirmək üçün buraya qoyulmuşdur. 
c. Bu ədat nəfy ədatıdır. Lakin bu iki mənada işlənə bilər. Bu 
ədat  ya,  özündən  əvvəlki  kəlama  inkar  mənası  verir.  Məsələn, 
Qiyamə surəsinin ilk aysəindəki “lə” ədatı, müşriklərin öldükdən 
sonra dirilmə haqqındakı inkarlarını rədd edərək, “Xeyr! Məsələ heç 
də sizin söylədiyiniz kimi deyil, qiyamət gününə və özünü qınayan nəfsə 
and içirəm ki, insan onun sümüklərini bir yerə toplayamayacağımızımı 
zənn edir?” şəklində bir məna ortaya qoyur. Və yaxud da bu nəfy 
ədatı, önündə gəldiyi qəsəmə (and) inkar mənası verir. Bu görüş 
Əbu Müslim İsfəhaninin görüşüdür. Ona görə yuxarıdakı ayənin 
mənası belə olur: “Qiyamət gününə və özünü qınayan nəfsə and içməyə 
belə  ehtiyac  olmadan  deyirəm  ki,  əgər  insan  onun  sümüklərini  bir  yerə 

QURAN ELMLƏRİ
139
toplamayacağımızı zənn edirsə, bilsin ki, biz bunu etməyə qadirk.” Razi 
də bu fikri dəstəkləmişdir.
N. Quranda məcazlar
Qurani-kərim ədəbi sənətlər baxımından çox zəngin bir kitab-
dır. Məcaz elminin bu ədəbi sənətlər içərisində özünə məxsus yeri 
vardır.
“Məcaz” kəlməsi, bir sözün öz mənasının xaricində bir məna 
ifadə etməsidir. Bildiyimiz kimi məcazi ifadələr hər dildə vardır. 
Bu ifadələr dilin həm ədəbi dəyərini, həm də təsir gücünü artırır. 
Qurani-kərimdə  məcaz  olub  olmamasına  dair  İslam  alimləri  ara-
sında yekdil bir fikir yoxdur. Alimlərin bir çoxu Quranda məcazın 
varlığını  qəbul  etsələr  də,  bəziləri  bunu  qəbul  etməməkdədirlər. 
Quranda  məcazın  olmadığı  qənaətində  olanlara  misal  olaraq  za-
hiri  məzhəbinin  qurucusu  Davud  əz-Zahirini  (vəfatı-270/883), 
mötəzili  müfəssir  Əbu  Müslim  Məhəmməd  ibn  Bəhr  əs-İsfəhani 
(vəfatı-322/934),  şafei  alimi  Əhməd  ibn  Əhməd  ət-Təbəri  (və-
fatı-355/946)  və  maliki  İbn  Huveyzmənzazı  (vəfatı-400/1009)  gös-
tə rə bilərik. Onlara görə məcaz yalanın qardaşıdır. İnsanlar danış-
dıqları zaman çətinliyə düşərlərsə o zaman məcaza əl atarlar. Al-
lah üçün bunu düşünmək isə mümkün deyildir. Quranda məcazın 
olduğunu  söyləmək Allahda  nöqsan  axtarmaq  mənasına  gəlir  və 
Qurandakı hər ifadə həqiqi mənada işlədilmişdir. Ancaq məcazlar 
Qurana  gözəllik  qatır.  Quranda  məcazın  olmadığını  iddia  etmək 
onun bu gözəlliyini ortadan qaldırmaqdan başqa bir şey deyildir.
Qurandakı məcazlar iki yerə ayrılır: əqli və lüğəvi məcazlar.
1. Əqli məcaz (əl-Məcazul-əqli)
Hər hansı bir hərəkətin o hərəkəti edənə deyil, başqasına isti-
nad edlməsinə əqli məcaz deyilir. 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
140
  َنيِدَتْهُم ْاوُن َك اَمَو ْمُ ُتَراَ ِّت تَ ِبَر اَمَف
 “... Onların bu alış-verişi xeyir gətirmədi və onlar doğru yol tutan 
olmadılar”
182
 ayəsində məcazın bu növü vardır. Burada fail (iş görən) 
ticarətdir”.  Ancaq  ticarətin  xeyir  gətirib-gətirməməsi  ticarətlə 
məşğul olan insanla bağlıdır. “Onların bu alış-verişi xeyir gətirmədi” 
ifadəsindən məqsəd “onlar, bu alış-verişlərindən xeyir götürmədilər ” 
deməkdir.
  َباَبْسسَ ْلا ُغُلْبَا  ٖیّلَعَل اًاحْ َص  ٖیل  ِنْبا  ُناَماَه  َي  ُن ْوَعْرِف َلاَقَو
  ًابِذ َك ُهُّن ُظَ َل  ٖیّنِاَو  ٰىسوُم ِ ٰىلِا  ٰىلِا َعِلَّاطَاَف  ِتاَوٰىم َّاسلا  َباَبْسسَا
“Firon (istehza ilə) dedi: “Ey Haman! Mənim üçün bir uca qəsr tik 
ki, bəlkə, yollara yetişim. Göylərin yollarına (yetişim) və Musanın Alla-
hını görüm (Ona vaqif olum). Doğrusu, mən onu yalançı sayıram!.....”
183
 
ayəsində də məcazın bu növündən istifadə olunmuşdur. Çünki, “Ey 
Haman! Mənim üçün bir uca qəsr tik” sözü həqiqi mənada işlənsəydi 
o zaman Hamanın sanki bu qəsri öz əlləri ilə tikməsi başa düşü-
lür. Halbuki bu belə deyildir. Buradakı ifadə məcazi məna da olub, 
qəsd olunan həqiqi məna belədir: “Ey Haman! Mənim üçün bir uca 
qəsr tikdir.”
2. Lüğəvi məcaz
Bütün zikr olunaraq cüz, cüz zikr olunaraq da bütünün qəsd 
edilməsinə lüğəvi məcaz deyilir.
...  ِتْوَمْلا  َرَذَح  ِقِعاَو َّاصلا َنِّم مِ ِناَذآ�  ِف ْمُهَعِبا ْصأَ�  َنوُلَعْ َي ...
“... O münafiqlər ildırımlardan gələcək ölüm qorxusu ilə barmaqlarını 
qulaqlarına tıxarlar...
184
 ayəsində bütün zikr edilmiş, ancaq cüz qəsd 
182  Bəqərə, 2/16.
183  Mömin, 40/36-37.
184  Bəqərə, 2/19.

QURAN ELMLƏRİ
141
edilmişdir.  Çünki  ayədə  “barmaq  ucları/ənamil”  kəlməsinin  yerinə 
barmaq/əsabi” kəlməsi işlədilmişdir. 
Cüzün zikr edilib bütünün qəsd edilməsinə gəlincə buna da 
…ٍةَبَقَر  ُريِرْحَتَف ... 
 “... Bir boyunu hürr etmək lazımdır...”
185
 ayəsini misal verə bilərik. 
Buradakı  “rəqabəh”  sözündən  məqsəd kölənin  şəxsidir  və  burada 
köləyə hürriyətinin verilməsi nəzərdə tutulmuşdur.
Bu  sahədə  Əbu  Übeydə  Mamər  ibn  əl-Müsənnanın  (vəfa tı 
210/825) “Məcazu -Quran” və Əbdüləziz ibn Əbdissəlamın (və fa tı 
660/1262) “əl-İşarə iləl icaz fi bədi ənvail məcaz” adlı əsərləri vardır.
O. Quranda təkrarlar
Quranda bəzən bir kəlmənin, bəzən də bir ayənin təkrar olun-
duğunu  görürük.  Ərəb  dilinin  ruhunu  anlamayan  və  bu  dili  öz 
dilləri ilə müqayisə edən bəzi Avrop
a
lı şərqşünaslar Qurandakı bu 
təkrarların lüzumsuz və darıxdırıcı olduğunu söyləmişlər. 
Məkkədə müşriklərin müsəlmanlara olan ədavətini hər kəs bi-
lir. Onların bütpərəstlik və şirkdəki israrlarına cavab olaraq verilən 
tənbehlərin əhəmiyyətini və ifadə tərzinin qüvvəsini artırmaq üçün 
kəlmə və ayələrin təkrarlanmasından daha təbii heç bir şey olmaz-
dı. O dövrdə ərəb dilində də belə təkrarlar mövcud idi. Quran da 
ərəblərin bu üslubunu daha cazibəli şəkildə davam etdirmişdir. Bu 
təkrarlara misal olaraq “Mənim əzabım və tənbehlərim necədir (düşü-
nün)?” ayəsini verə bilərik. Bu ayə Qəmər surəsində dörd dəfə təkrar 
edilmişdir.  Yenə  “Rəbbinizin  hansı  nemətlərini  yalanlaya  bilərsiniz?” 
ayəsi Rəhman surəsində otuz bir dəfə təkrar olunmuşdur.
185  Mücadələ, 58/3.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
142
Qissələrin  təkrar  edilməsi  məsələsinə  gəlincə  burada  əsas 
məqsəd  insanların  bu  qissələrdən  ibrət  almasını  təmin  etməkdir. 
Bu qissələrdəki hadisələri insanlara müxtəlif vəsilələrlə göstərmək 
üçün  onların  təkrar  edilməsinə  ehtiyac  vardır.  Hz. Adəm  qissəsi 
Bəqərə, Əraf, Hicr, İsra, Kəhf və Taha surələrində təkrar edilmiş-
dir. Bu qissə Bəqərə surəsində Allahın nemətlərini, Əraf surəsində 
Allahın  bu  nemətlərinə  qarşı  insanların  az  şükür  etməsini,  Hicr 
surəsində Allahın insanı torpaqdan, cinləri isə atəşdən xəlq etdiyini 
və  bu  iki  maddənin  bir-birindən  üstün  olmadığını,  İblisin  özünü 
Adəmdən  üstün  görməsinin  cəhalət  və  aldanma  olduğunu,  İsra 
surəsində insanların fitnələrini, Kəhf surəsində isə insanın düşməni 
olan İblis və onun cinsindən olanlarla dost olmanın necə yanlış ol-
duğunu, Taha surəsində də insanın zəif nöqtələrini və bu zəifliyinə 
görə hər zaman Allahın yardımına möhtac olduğunu xatırladır.
P. Quranda məsəllər (Əmsəlul-Quran)
Quranda çox müraciət olunan anlatma metodlarından biri də 
məsəllərdir.  Quran  vermək  istədiyi  mesajı  çox  dəfə  diqqət  çəkici 
misallar və ya hadisələr mənasına gələn məsəllər vasitəsi ilə çatdır-
mışdır.
“Məsəl” kəlməsi, lüğətdə “dəlil , hüccət , bir şeyin sifəti, xalq ara-
sında yayılan və məşhur olan sözlər” mənalarını daşıyır. Cəmi “əmsal 
” sözüdür. 
Qurana nəzər saldıqda məsəllərin qayələri ortaya çıxır. Belə ki, 
Allah-təala Həşr surəsinin 21-ci ayəsində belə buyurur: 
.  َنو ُرَّاكَفَتَي ْمُهَّالَعَل  ِساَّانلِل اَ ُبِ ْضَن ُلاَثْمأَ ْلا  َ ْلِتَو 
 “ Bu misalları insanlar onları düşünsünlər deyə veririk ”
Yenə Zümər surəsinin 27-ci ayəsində belə buyurulur: 

QURAN ELMLƏRİ
143
.  َنو ُرَّاكَذَتَي ْمُهَّالَعَّال ٍلَثَم  ِّ ُك نِم  ِنآ�ْرُقْلا اَذَه  ِف  ِساَّانلِل اَنْبَ َض  ْدَقَلَو  
Biz bu Quranda insanlara hər cür misal gətirdik ki , bəlkə onlar bir 
düşünüb-daşınalar ”.
Qurandakı məsəlləri iki yerə ayırmaq olar :
1. Sarih (açıq) və zahir məsəllər 
2. Kamin (gizli), rəmzi məsəllər
Sarih (açıq) məsəllərə misal olaraq Rəd surəsinin 17-ci ayəsini 
verə bilərik : 
 ِراَّانلا  ِف ِهْيَلَع  َنوُدِقوُي اَّامِمَو اًايِباَّار اًادَبَز ُلْيَّاسسلا َلَمَتْحاَف اَهِرَدَقِب ٌةَيِدْوأَ�  ْتَلا َسَف ءاَم ءاَم َّاسلا َنِم َلَزنأَ�  
 ُعَفنَي اَم اَّامأَ�َو ءاَفُج  ُبَهْذَيَف ُدَبَّازلا اَّامأَ�َف َلِطاَبْلاَو  َّاقَحْلا  ُ ّللا  ُبِ ْضَي  َ ِلَذَك ُ ُلْثِّم ٌدَبَز ٍعاَتَم  ْوأَ� ٍةَيْلِح ءاَغِتْبا
. َلاَثْمأَلا  ُ ّللا  ُبِ ْضَي  َ ِلَذَك  ِضْرأَلا  ِف  ُثُكْمَيَف  َساَّانلا
O, səmadan su endirdi. Su quru vadiləri qədərincə doldurub axdı, 
sel də qabarmış köpükləri alıb apardı. Bəzək-düzək və qab-qaşıq düzəltmək 
üçün od üstündə qaynadılan şeylərin (mis, gümüş və s.) də buna bənzər 
köpüyü olur. Allah haqqı və batili belə misal göstərir. Köpük dağılıb gedir, 
insanlara fayda verən şeylər isə yerdə qalır. Allah misalları belə çəkər.” 
Bu ayədə Haqq-təala haqqı və haqq sahiblərini səmadan yağan və 
yerə bir çox faydası toxunan sulara, batil və batil olanları da haqqın 
üstünə çıxan, ancaq çox qısa bir müddətdə də yox olan köpüklərə 
bənzətmişdir.
Kamin (gizli) məsəllərə misal olaraq isə bu ayəni verə bilərik :
... اًادِكَن َّال
إِ
ا  ُجُرْ َي َل  َثُبَخ يِ َّالاَو ِهِّبَر  ِنْذ
إِ
ِب ُهُتاَبَن  ُجُرْ َي  ُبِّيَّاطلا ُ َلَبْلاَو
Yaxşı  torpağın  məhsulu,  Allahın  izni  ilə  (yaxşı)  çıxar.  Pis  (məh-
sulsuz) torpaqdan isə pis (qıt) məhsul çıxar.
186
 İbn Abbas bu ayədəki 
məsəlin mömin və kafir üçün çəkildiyini söyləmişdir. Yaxşı torpa-
186  Əraf, 7/58.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
144
ğın  məhsulu  yaxşı  olduğu  kimi  yaxşı  mömünün  də  əməli  yaxşı-
dır. Məhsulsuz torpağın məhsulu qıt və pis olduğu kimi kafirin də 
əməli pisdir.
Qurandakı məsəlləri ələ alan bir çox müstəqil əsər qələmə alın-
mışdır ki, bunlardan bir neçəsi aşağıdakılardır:
ət-Tirmizi (vəfatı-279/892), əl-Əmsal minəl-Kitab və Sünnə 
İbnul-Qayyim əl-Cəvziyyə (vəfatı-751/1350), əl-Əmsal Fir Qur-
a nil-Kərim
Abdürrəhman Həsən əl-Meydani, əl-Əmsalul-Quraniyyə
Q. Xəlqul-Quran məsələsi
Əhli-sünnə alimləri Qurani-kərmin Allahın kəlamı olduğu üçün 
məxluq olmadığı görüşünü mənimsəmişlər. İslam dininin meyda-
na çıxdığı ilk əsrdə Quranın məxluq olub-olmadığı məsələsi yox idi. 
Lakin hicri II əsrdə başlayan bu məsələ ilə bağlı mübahisələr, hic-
ri III əsrdə daha da artdı. Mötəzili məzhəbinin təsiri altında qalan 
xəlifə Məmun (h.198-218) Quranın məxluq olduğunu rəsmi olaraq 
elan etdi. O bu görüşə qarşı çıxan alimlərə müxtəlif işgəncələr ver-
dirmiş və bu işgəncələr nəticəsində də onların bir çoxu vəfat etmiş-
di. Bu alimlər arasında dövrün böyük alimi hesab olunan Əhməd 
İbn  Hənbəl  də  vardı.  “Xəlqul-Quran”  məsələsi  xəlifə  Mötəsim 
(h.218-227)  və  əl-Vasiq  (h.227-232)  zamanında  da  davam  etmiş, 
Mütəvəkkilin (232-247) hakimiyyətə gəlməsi ilə isə bu məsələ qa-
dağan edilərək əhli-sünnə alimlərinin görüşü əsas alınmışdır. 
Mənbələr  “xəlqul-Quran”  məsələsinin  əslində  daha  əvvəlki 
dövrlərdə  ortaya  çıxdığını  göstərir.  Tədqiqatçı-alim  Zəhəbi  qeyd 
edir ki, Cad ibn Dirhəm adlı bir nəfərin “Allah İbrahimi dost seçmədi 
və Musa ilə danışmadı” fikrini irəli sürdüyü üçün qətl edilmişdir.

QURAN ELMLƏRİ
145
Mötəzili  alimlər  Quranın  məxluq  olduğunu  söyləsə  də,  bu 
məsələnin  bəzi  yönləri  ilə  əlaqədar  onlar  arasında  da  ixtilaflar 
olmuşdu.  Belə  ki,  onların  bir  hissəsi  Quranın  cism  olduğunu 
söylərkən,  digər  bir  hissəsi  isə  onun  cism  olmadığı  qənaətində 
idilər. Həmçinin onların bəzisi Quranın baqi olduğu, bəzisi isə baqi 
olmadığı  fikrini  irəli  sürmüşlərdi.  Ancaq  əvvəllər  mötəzili  olan 
Əşərinin Quranın qeyri-məxluq olduğu görüşünü müdafiə etməsi 
ilə mötəzili məzhəbinin görüşü tədricən ortadan qalxdı.
R. Quranda xitablar
Ümumiyyətlə Qurani-kərimdəki xitablar əsasən üç yerə ayrılır:
1. Hz. Peyğəmbərə olan xitablar.
2. Hz. Peyğəmbərin xaricindəkilərə olan xitablar.
3. Həm Hz. Peyğəmbərə, həm də onun xaricindəkilərə olan xi-
tablar.
Bu xitabları otuz üç başlıq altında ələ almaq olar:
1) Xitab ümumidir və qəsd olunan da ümumidir.
Şübhəsiz Allah insanlara heç bir şeylə zülm etməz ...”
187
2) Xitab xüsusudir və bu xitabdan da xüsusilik qəsd olunur.
Ey Peyğəmbər! Rəbbindən sənə nazil olanı təbliğ et
188
3) Xitab xüsusidir, ancaq ondan ümumilik qəsd olunur.
Ey Peyğəmbər! Qadınları boşadıqda....”
189
Burada xitab Hz. Peyğəmbərə olsa da, bu xitab eyni zamanda 
boşanan hər kəsə şamildir.
4) Xitab ümumidir, ancaq ondan xüsusilik qəsd olunur.
187 Yunus, 10/44.
188 Maidə, 5/67.
189 Talaq, 65/1.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
146
Onlara, insanların inandığı kimi inanın deyildikdə...”
190
Burada “insanlardan” muradın Abdullah İbn Salam olduğuna 
dair rəvayətlər vardır.
5) Cinsə xitab
Ey insanlar!” xitabı Quranda bir çox yerdə keçməkdədir və bu 
xitabla insan cinsi nəzərdə tutulur.
6) Növə xitab
Ey İsrail oğulları!”
191
 xitabı ilə Yaqub oğulları qəsd olunmuşdur.
7) Zata xitab
Ey İsa!”, “ Ey Musa!”, “Ey İbrahim!” və s. kimi xitablar buna 
misal verilə bilər.
8) Mədh xitabı
Ey iman edənlər!” xitabı əksər hallarda məkkəlilərdən mədinəli 
mühacir və ənsarları ayırmaq üçün işlədilmişdir.
9) Zəmm xitabı
Ey kafirlər!” xitabı kimi.
10) Üstünlük və kəramət bildirən xitab
Ey Adəm! Sən zövcənlə bərabər Cənnətə yerləş...”
192
 ayəsində ol-
duğu kimi.
11) Alçaltma xitabı (Xiabul-ihanə)
Allah  dedi:  “Onda  rədd  ol  buradan!  Sən,  daşqalaq  olunasısan. 
Qiyamət gününə qədər sənə lənətlər olacaqdır.
193
 Bu ayədə Allah şeyta-
nın pis xislətlərini bildirir.
12) Qarşıdakını ələ salma xitabı (Xitabut-təhəkküm)
190 Bəqərə, 2/13.
191 Bəqərə, 2/40.
192 Əraf, 7/19.
193 Hicr, 15/34-35.

QURAN ELMLƏRİ
147
Dad, axı sən (iddiana görə) qüdrətli, kəramətli idin!”
194
 Bu ayədəki 
xitab  Əbu  Cəhilədir.  Çünki  o,  mövqe  və  zənginliyinə  güvənərək 
özünün  çox  şərəfli  və  qüdrətl  olduğunu  söləyirdi. Allah-təala  da 
onun bu sözlərinə istehza ilə o zaman əzabı dad deyir.
13) Təkdə işlənən kəlmə ilə cəmə olan xitab (Xitabul-cəm bilaf-
zil-vahid)
Ey insan, səni öz səxavətli Rəbbinə qarşı tvlayıb aldadan nədir?
195
 
Burada insan kəlməsi təkdə işlədilsədə bütün insanlara şamildir.
14)  Cəmdə  işlənən  kəlmə  ilə  təkə  olan  xitab  (Xitabul-vahid 
bilafzil-cəm)
Ey peyğəmbərlər! Yaxşı nemətlərdən yeyin və əməlisaleh olun...”
196
 
Buradakı xitab Hz. Peyğəmbərədir. Çünki onun zamanında onunla 
bərabər başqa bir peyğəmbər olmamışdır.
15) Təsniyə ilə təkə olan xitab (Xitabul-vahid bilafzil-isnəyni)
 (Əmr olunacaq): “Atın cəhənnəmə hər cür tərs kafiri
197
16) Təkdə işlənən kəlmə ilə təsniyəyə olan xitab (Xitabul-isnəyni 
bilafzil-vahid)
“Firon dedi: “SizinRəbbiniz kimdir, ey Musa?
198
 Burada Hz.Musa 
ilə yanaşı Harun da qəsd olunmuşdur.
17) Təkdən sonra cəmə olan xitab (Xitabul-cəm bədəl-vahid)
Sən hansı bir vəziyyətdə olsan, Qurandan nəyi oxusan, siz hansı işi 
görsəniz, başınız bunlara qarışan zaman (bilin ki) Biz sizə şahidik” (Yu-
nus 10/61). Ayədəki ilk fellər təkdə işlədilmişkən, üçüncü fel cəm 
194 Duxan, 44/49.
195 İnfitar, 82/6.
196 Müminun, 23/51.
197 Qaf, 50/24.
198 Taha, 20/49.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
148
formasında işlədilmişdir. Burada xitab Hz. Peğəmbərədir. Üçüncü 
felin cəm formasında işlədilməsinə gəldikdə İbnül-Ənbari bunun 
Hz. Peyğəmbəri ucaltmaq üçün belə işlədildiyini söyləyir.
18)  Xitab  zatadır,  ancaq  qəsd  olunan  başqasıdır  (Xitabul-ayn 
vəl-muradu ğayruhu)
Ey  Peyğəmbər,  Allahdan  qorx,  kafirlərə  və  münafiqlərə  itaət 
etmə!...”
199
 Burada da xitab Hz. Peyğəmbərədir. Ancaq qəsd olunan 
möminlərdir.  Çünki  Hz.  Peyğəmbər  onsuz  da  bu  kimi  şeylərdən 
uzaq dururdu.
19) Öyüd-nəsihət və ibrət xitabı (Xitabul-etibar)
(Saleh) onlardan üz döndərdi və dedi: “Ey mənim camaatım, artıq 
mən öz Rəbbimin risalələrini sizə çatdırdım və sizə öyüd-nəsihət etdim. 
Lakin siz nəsihət verənləri sevmirsiniz
200
20)  Şəxsə  xitabdan  sonra  başqasına  yönəlmək  (Xitabuş-şəxs 
summəl-udulu ilə ğayrihi)
Əgər  onlar  (köməyə  çağırdığınızda)  sizə  hay  verməsələr..”
201
 
ayəsində xitab Hz. Peyəmbərədir. Ayənin davamındakı “...onda bilin 
ki, o (Quran), Allahın bilgisi ilə nazil olbdu və Ondan başqa heç bir Tanr 
yoxdur!  Artıq  siz  təslim  (müsəman)  olarsınızmı?”  ifadələri  kafirlərə 
olan xitabdır.
21) İltifat xitabı (Xitabut-təlvin)
Artırmaq  məqsədilə  insanlara  sələmlə  verdiyiniz  malın  faizi...”
202
 
ifadəsindəki  xitab  ikinci  şəxsə  olduğu  halda,  ayənin  sonundakı 
belələri (öz mükafatlarını qat-qat artırmış olurlar” ifadəsi ilə üçüncü 
şəxsə xitab olunmuşdur.
199 Əhzab, 33/1.
200 Əraf, 7/79.
201 Hud, 11/14.
202 Rum, 30/39.

QURAN ELMLƏRİ
149
22)  Ağıl  sahiblərinə  xitab  edərcəsinə  cansızlara  olan  xitab 
(Xitabul-cəmadət xitabu mən yəqilu)
“...Ey dağlar və quşlar! onunla birlikdə (Allaha) təriflər deyin!...”
203
23) Təhrik xitabı (Xitabut-təhyic)
Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və iman gətirənsinizsə sələm 
alacaqlarınızın qalanından əl çəkin
204
 Bu ayədə Allah-təala onları əv-
vəlcə imanla vəsfləndirir, daha sonra isə “iman gətirənsinizsə” ifa-
dəsi ilə onları faizi tərk etməyə çağırır.
24) Qəzəb və təhdid xitabı (Xitabul-ğadab )
“... Doğrudanmı siz onlar sizə düşmən olduğu halda Məni qoyub onu 
və  ondan  törəyənləri  özünüzə  himayəçilər  götürürsünüz?  Bu  haqsızlar 
üçün nə pis bir dəyişdüyüşdür!
205
25) Qəhrəmanlığa çağıran xitab (Xitabut-təşci vət-təhriz)
Allah sıx hörülmüş divar kimi səf bağlayaraq, Onun yolunda vu-
ruşanları sevir
206
 Burada birlikdə hərəkət etməyə və qəhrəmanlığa 
çağırış vardr. 
26) Nifrət xitabı (Xitabut-tənfir)
“...  Bir-birinizi  güdməyin  və  biriniz  o  birinizin  qeybətini  etməsin. 
Məgər  sizlərdən  biri  qardaşı  ölərsə,  onun  ətini  yemək  istəyərmi?  Siz  ki 
buna ikrah etdiniz. Allahdan qorxun, axı Allah tövbələri qəbul edəndir, 
rəhmlidr
207
 
27) Meyl və istək xitabı (Xitabut-təhənnün vəl-istidaf)
203 Səba, 34/10.
204 Bəqərə, 2/278.
205 Kəhf, 18/50.
206 Saff, 61/4.
207 Hucurat, 49/12.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə