Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə12/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   18

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
150
De:“Ey özlərinə qarşı həddini aşmış bəndələrim, Allahın mərhə mə-
tindən əlinizi üzməyin...”
208
28) Məhəbbət, sevgi xitabı (Xitabut-təhbib)
O zaman İbrahim öz atasına dedi: “Ata, sən nə üçün qulağı eşitməyən, 
gözü görməyən və səni heç bir şeydən qurtara bilməyənə ibadət edirsən?
209
29) Aciz qoyma xitabı (Xitabut-taciz)
Əgər bəndəmizə nazi etdiyimizə sizin bir şübhəniz varsa, onda ona 
bənzər bir surə gətirin...”
210
30) Yalanlama xitabı (Xitabut-təkzib)
“...De: “Əgər siz düz danışırsınızsa Tövratı gətirib oxuyun!
211
31) Heyfslənmə bildirən xitab (Xitabut-təhsir vət-tələhhüf)
De: “Hikkənizdən gəbərin! 
212
32) Şərəfləndirmə xitabı (Xitabut-təşrif)
 Bu xitab növü Quranda “qul” sözü ilə işlədilmişdir. 
33) Mövcud olmayana xitab (Xitabul-mədum)
Ey Adəm övladı
213
 xitabı indiki və gələcək nəsillərə şamildir. 
S. Quranda sual və cavablar
Qurani-kərimdə  müxtəlif  suallar  və  bunlara  verilən  müxtəlif 
cavablar vardır ki, bunları on üç başlıq altında toplamaq olar:
 1) Sualın arxasınca dərhal verilən cavab 
208 Zumər, 39/53.
209 Məryəm, 19/42.
210 Bəqərə, 2/23.
211 Ali-İmran, 3/93.
212 Ali-İmran, 3/119.
213 Əraf, 7/26.

QURAN ELMLƏRİ
151
Səndən nəyi infaq edəcəklərini soruşsalar, de: “Artıq qalanı”...”
214
2) Munfasıl cavab. Bu da iki cür olur. 
a) Sualla cavab eyni surədə olur. Məsələn , “Onlar dedilər: “Bu 
necə peyğəmbərdir ki, yemək yeyir, bazarları gəzib dolaşır...”
215
 sualına 
yenə həmin surənin iyirminci ayəsində belə cavab verilir : “Səndən 
əvvəl  də  ancaq  yemək  yeyən  və  bazarlarda  gəzib  dolaşan  peyğəmbərlər 
göndərmişdik...
b) Sualla cavab ayrı-ayrı surələrdə olur. Məsələn “... “Mərhəmətli 
nə olan şeydir...”
216
 sualının cavabı Rəhman surəsinin 1-3 ayələrində 
verilmişdir: “Mərhəmətli (Allah) Quranı öyrətdi, insanı xəlq etdi”.
3) Sualın cavabı gizli olur
Əgər  Quranla  dağlarhərəkətə  gətirilsəydi,  yaxud  yer  parça-parça 
kəsilsəydi və onunla ölülər dilə gətirilsəydilər belə...”
217
 ayəsinin cavabı 
gizlidir. Bu gizli cavab da belədir: “o ancaq Quran idi”.
4) Sual zikr olunmadan verilən mücərrəd cavab
“... Axı Allah sizin imanınızı itirməz...”
218
 Bu, qiblə dəyişdirilmədən 
əvvəl  Betytül-məqdisə  yönəlib  namaz  qılanların  namazılarının 
qəbul olunub-olunmaması barədə verilən sualın cavabıdır.
5) Bir suala iki cavab
Onlar dedilər: “Barı bu Quran iki şəhərdən birində olan böyük bir 
adama nazil ediləydi!
219
 Bu sulaın iki cavabı vardır: 
a. “Onlar sənin Rəbbinin mərhəmətini bölürlər?
220
214 Bəqərə, 2/219.
215 Furqan, 25/7.
216 Furqan, 25/60.
217 Rəd, 13/31.
218 Bəqərə, 2/143.
219 Zuxruf, 43/31.
220 Zuxruf, 43/32.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
152
 b. “Sənin Rəbbin istədiyini xəlq edir və seçir...”
221
6) İki suala bir cavab
Əgər  sizə Allahın  lütfü  və  mərhəməti  olmasaydı, Allah  şəfqətli  və 
rəhimli olmasaydı, (onda işiniz necə olardı?)”
222
 Bu sualların cavabı “ifq 
hadisəsi
 
ayəsidir.
7) Məhzuf cavab
Məgər öz Rəbbindən aydın dəlilə malik olanın .... halı bəd əməlləri 
özü üçün bəzədilmiş, öz həva-həvəslərinə uymuş kəslərin halı kimidir?
223
 
Bu ayənin cavabı məhfuzdur, yəni cavab yazılmasada qəsd olun-
muşdur.
8) Cavab sualla əlaqəsi olmayan başqa bir fəsildə olur
İbrahimi də (peyğəmbər göndərdik). O zaman o, öz camaatına dedi: 
“Allaha ibadət edin və Ondan qorxun! Əgər bilsəniz, bu, sizin üü daha 
xeyirlidir.
224
 Bu ayənin cavabı yenə eyni surənin iyirmi dördüncü 
ayəsində verilmişdir:
Onun  (İbrahimin)  camaatının  cavabı  ancaq:“Onu  öldürün  və  ya 
yandırın”-demələri oldu ...” 
9) Kəlamın içərisində olan cavab
Sad.Öyüd-nəsihətli Qurana and olsun!...”
225
Kafirlər  Hz.  Mühəmmədin  haqq  bir  peyğəmbər  olmadığını 
zənn edirdilər. Bu ayələr isə Hz. Mühmmədin risalətinin doğru ol-
duğunu bildir.
10) Kəlamın sonunda olan cavab
221 Qəsəs, 28/68.
222 Nur, 24/20.
223 Mühəmməd, 47/14.
224 Ənkəbut, 29/16.
225 Sad, 38/1-4.

QURAN ELMLƏRİ
153
Onlar qeyb barəsində ehtimallar quraraq deyəcəklər: “Üçdürlər, dör-
düncüsü onların itidir”...”
226
 Bunun cavabı isə yenə eyni ayədə veril-
mişdir: “De: Mənim Rəbbim onların sayını daha yaxşı bilir...
11) Sualın içərisində olan cavab
 “Onlar isə bunlara üz tutaraq soruşdular:“Nə itirmisiniz?”Dedilər:Biz 
hakimin piyaləsini itirmişik...”
227
12) Vaxta mövquf cavab
Rəbbiniz dedi: “Məni çağırın. Mən də avab verim...”
228
Səhabilər duaya icabətin vaxtını Hz. Peyğəmbərdən soruşurlar. 
Onların bu sualına cavab olaraq Allah-təala bu ayəni nazil etdi: 
Bəndələrim səndən Mənim haqqımda soruşsalar, Mən yaxındayam, 
məni çağıranın səsinə cavab verərəm. Qoy onlar da Mənə cavab versinlər 
və Mənə iman gətirsinlər ki, bəlkə düz yola qovuşalar
229
13) Nəhy cavabı
“... Siz əgər müttəqisinizsə, sözdə yumuşaqləq (işvə-naz) göstərməyin 
ki, ürəyində mərəz olan tamah salmasın...”
230
T. Ayələr və surələr arasındakı münasibət 
(Münasəbətul-Quran) 
“Münasibət” kəlməsi lüğətdə “yaxınlıq və oxşarlıq” mənalarına 
gəlir. Termin olaraq “bir- birinin ardınca gələn söz və cümlələr və ya 
ard-arda anladılan hadisələr arasındakı əlaqə” deməkdir. “Münasəbətul-
Quran” da ayə və surələr arasındakı məna baxımdan əlaqəni ortaya 
çıxardan bir Quran elmidir. 
226 Kəhf, 18/22.
227 Yusuf, 12/71-72.
228 Mömin, 40/60.
229 Bəqərə, 2/186.
230 Əhzab, 33/32.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
154
Bilindiyi kimi Quran ayələri fasilələrlə müxtəlif səbəblərə görə 
nazil  olmuşdur. Ancaq  ayələrin  fərqli-fərqli  zamanlarda  nazil  ol-
ması onlar arasında hər hansı bir əlaqənin olmaması demək deyil-
dir. Həm ayələr və surələr, həm də ayələrin və surələrin əvvəli ilə 
axırları arsında elə bir əlaqə vardır ki, onlardan hər hansı birinin 
yerini dəyişdirmək mümkün deyildir. Çünki bu Quranın tərtibi ilə 
bağlıdır. Tərtib isə Quranın möcüzəvi yönlərindən biridir.
Fəxrəddin ər-Razi (vəfatı-606/1209) Bəqərə surəsinin əvvəli ilə 
axırı  arasında  əlaqə  olduğunu  söyləmişdir.  Ona  görə Allah-təala 
Bəqərə surəsinə qeybə iman edən, namaz qılan və Allahın verdi-
yi  ruzini  başqalarına  da  infaq  edən  möminləri  öyərək  başlamış, 
surənin  sonunda  da  həmin  möminlərin  Hz.  Mühəmmədin  (s.ə.s) 
ümməti olduğunu bildirmişdir.
Bundan başqa Vaqiə surəsinin sonu ilə Hədid surəsinin əvvəli 
arasında da əlaqə olduğu söylənmişdir. Vaqiə surəsinin son ayəsi 
. ِيم ِظَعْلا  َكِّبَر ِ ْس ِب  ْحِّبَسسَف  
Elə isə Uca Rəbbinin şəninə təriflər de!” ayəsidir. Bu ayənin ardın-
dan gələn Hədid surəsinin birinci ayəsində də sanki Allahın şəninə 
təriflər deməsinə dəlil olsun deyə belə buyurulur:
. ُيمِكَحْلا  ُزيِزَعْلا  َوُهَو  ِضْرأَ ْلاَو  ِتاَواَم َّاسلا  ِف اَم ِ َّا ِلل  َحَّابَسس
 “Göylərdə və yerdə olanların hamısı Allaha təriflər deyir. O, qüdrət, 
hökm və hikmət sahibidir”. 
Quranın  ilk  surəsi  ilə  son  surəsi  arasında  da  digər  surələrdə 
olduğu kimi əlaqə vardır. Belə ki, Fatihədə Allahın sifətləri sayıl-
dıqdan sonra hidayətdən bəhs olunmuş, Nəs surəsində də hidayətə 
çatmanın  ancaq  şeytanın  şərrindən  Allaha  sığınmaqla  mümkün 
olacağı bildirilmişdir.

QURAN ELMLƏRİ
155
Ayələr  və  surələr  arasındakı  əlaqə  barədə  müstəqil  əsərlərin 
sayı olduqca azdır. əz-Zərkəşi bunun səbəbini bəlağət elmi sayılan 
münasəbətul-Quran elminin çətinliyinə bağlayır.
Mənbələr  Quran  ayələri  və  surələri  arasındakı  münasibətdən 
bəhs edən ilk İslam aliminin Əbu Bəkir ən-Nisaburi (vəfatı-324/936) 
olduğunu bildirir. Lakin onun bu sahəyə aid yazılı bir əsəri yoxdur. 
Fikirləri şifahi halda nəql olunmuşdur.
Bu sahənin bir Quran elmi kimi formalaşmasında Fəxrəddin ər-
Razinin rolu çox böyükdür. “Quranın hamısı tək bir surə, hətta tək 
bir ayədir” prinsipindən hərəkət edən ər-Razi, ayə və surələr arasın-
dakı münasibətə toxunaraq Qurandakı məna bütünlüyünü ortaya 
çıxarmağa çalışmışdır. O, Bəqərə surəsini təfsir edərkən belə deyir: 
“ Kim bu surənin nəzm və tərtibindəki gözəllikləri düşünərsə, Qu-
ran kəlmələrinin fəsahət və məna üstünlüyü baxımından möcüzəvi 
olduğunu qısa bir zamanda idrak edər. Çünki o, tərtibi və ayələrinin 
nəzmi cəhətdən möcüzəvi bir kitabdır. Üslub baxımından Quranın 
möcüzə olduğunu söyləyənlərin məqsədi də elə bu olmalıdır.” 
 Razidən başqa Haralli, Mursi, Əbu Həyyan, Məqdisi və digər 
müfəssirlər də öz təfsirlərində bu mövzuya geniş yer vermişlər.
Hicri VIII əsrdə məşhur müfəssir Əbu Həyyanın müəllimi olan 
Əbu Cəfər Əhməd b. İbrahim əl-Qirnati (vəfatı-708/1344) “əl-Burhan 
fi tərtibil-Quran” adlı bu mövzuda ilk müstəqil əsər qələmə almış-
dır. Daha sonrakı əsrlərdə Bürhanəddin İbrahim b. Ömər əl-Bikai 
(vəfatı-885-1480) “Nəzmud-dürər fi tənasübül ay vəs-suvər” adlı təfsir 
əsərini yazmış və bu əsərdə münəsəbətul-Quran mövzusuna geniş 
yer  ayırmışdır.  Bu  əsər  bu  sahədə  yazılmış  ən  önəmli  əsər  qəbul 
olunur. 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
156
U. Quranın fəzilətləri
Fəzilət “üstünlük” və “ şərəf” mənalarına gəlir. Quranın fəzi lət-
lə ri deyildikdə onun üstünlüyü və ucalığı nəzərdə tutulur. Quranın 
fəzilətləri haqqındakı məlumatları təfsir kitablarından, hədis məc-
mualarından və digər müstəqil əsərlərdən almaq mümkündür. 
1. Quranın fəzilətinə dair hədislər
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bir çox hədisində Quranın həm üstün-
lü yünə,  həm  də  onu  öyrənməyin,  öyrətməyin  və  oxumanın  fə zi-
lətlərinə işarə etmişdir:
a. “Sözlərin ən xeyirlisi Allahın Kitabıdır.
231
b. “Sizin ən xeyirliniz Quranı öyrənən və öyrədəndir.
232
c. “ Quranı öyrənin. O, qiyamət günü əhlinə necə də gözəl şəfaətçidir.
233
d. “Hafizəsində Qurandan heç bir şey olmayan insan xaraba qalmış 
bir ev kimidir.
234
Yuxarıda  keçən  bu  hədislər  səhih  hədis  qaynaqlarında  möv-
cuddur və onların səhihliyinə heç bir şübhə yoxdur.
2. Surələrin fəzilətinə dair hədislər və onların incələnməsi
Surələrin fəzilətinə dair bir çox hədis vardır. Bunların böyük bir 
hissəsi təfsir kitablarında keçir. Bunlardan bəziləri bunlardır:
1.“Kim cümə günü Ali-İmran surəsini oxuyarsa, Allah və mələklər 
günəş batana qədər ona salat (rəhmət və istiğfar) edərlər.
235
231  Buxari, Ədəb, 70.
232  Buxari, Fazlül Bəqərə, 21.
233  Darimi, Fəzailil-Quran, 1.
234  Tirmizi, Səvabul Quran, 18.
235  Zəməzşəri, əl-Kəşşaf, I, 460.

QURAN ELMLƏRİ
157
2. “Kim Ənam surəsini oxusa, hər ayəsinə qarşılıq yetmiş min mələk 
gecə və gündüz o insanın bağışlanması üçün dua edər.”
236
3. “Kim Yunus surəsini oxusa, Yunusa (ə.s.) inanan və onu yalan-
layanların, eyni zamanda Fironla birlikdə suda boğulanların hər birinin 
əvəzinə o şəxsə on səvab yazılar.
237
 
4.  “Kim  Hud  surəsini  oxusa,  o  insana,  Nuh,  Hud,  Saleh,  Şüeyib, 
Lüt, İbrahim və Musanı təsdiq və təkzib edənlərin, qiyamətə qədər gələcək 
müttəqilərin hər birinə qarşılıq on səvab vardır.”
238
Surələrin fəziləti haqqındakı rəvayətlərə gəlincə bu rəva yətlə-
rin bir çoxu Zəməxşəri, Beyzavi və Əbus Süud Əfəndinin təf sirlə-
rində  keçir.  Burada  diqqəti  çəkən  məqam  bu  üç  müfəssirin  də 
eyni  hədisləri  nəql  etmələridir.  Mənbələrin  bildirdiyinə  görə  hər 
üç  müfəssir  bu  hədisləri,  Quranın  fəzilətinə  dair  uydurma  hədis 
nəql  etmədə  məşhur  olan  əs-Sələbi  (vəfatı-427/1035)  və  Vahidi 
(vəfatı-468/1075) kanalı ilə rəvayət etmələridir. Müfəssir əş-Şirbini 
də (vəfatı-977/1569) “əs-Siracul-munir” adlə təfsirində Zəməxşəri və 
ona tabe olaraq eyni hədisləri nəql edən Beyzavinin bir çox uydur-
ma hədisləri kitablarına aldıqlarını qeyd etmişdir. Şirbiniyə görə bu 
iki müfəssir Bəqərə, Nəhl, Kəhf, Səcdə, Yasin, Duxan, Vaqiə, Zilzal, 
Tə kasur və Nəs surələri xaric, digər 104 surənin fəziləti haqqında 
uy durma hədislər nəql etmişlər.
Quran surələrinin fəziləti haqqında bir çox hədisin uyduruldu-
ğuna dair açıq etiraflar da vardır. Məsələn, Nuh b. Əbi Məryəmdən 
(vəfatı-  173/789)  Quranın  bir  çox  surəsinin  fəziləti  haqqında  İbn 
Abbas təriqi ilə gələn bu xəbərlər sənə hardan çatıb deyə soruşul-
duqda belə cavab vermişdir: “Mən insanları Qurandan üz çevirib 
236  Zəməxşəri, Kəşşaf, II/85.
237  Zəməxşəri, Kəşşaf, II/376, Beydavi, Ənvarut-Tənzil, I/552.
238  Zəməxşəri, Kəşşaf, II/429, Beydavi, Ənvarut-Tənzil, I/523. 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
158
Əbu Hənifənin fiqhi və İbn İshaqın məğazisi ilə məşğul olduqlarını 
gördüm və səvabını ümid edərək bu hədisləri uydurdum.”
239
 
İbn Hibbanın bildirdiyinə görə eyni sual Meysərə b. Abdi Rab-
bihə verilmiş, o da insanları Quran oxumağa həvəsləndirmək üçün 
bir çox fəzilət hədisi uydurduğunu bildirmişdir.
Buraya  qədər  yazılanlardan  belə  nəticəyə  gəlmək  olar  ki,  bu 
rəvayətlərin  bir  çoxu  uydurma  hədislərdir.  Hər  nə  qədər  bu  rə-
vayətlərin Quran oxumağa həvəsləndirmə mahiyyətində uydurul-
duğu  söylənilsə  də  İslam  alimlərinin  əksəriyyəti  bu  fikrə  qarşı 
çıxmışlar. Həm də surələrin fəzilətiə dair uydurulan hədislər mü-
səlmanları  daha  çox  Quranın  ləfzinə  yönəldərək  onları  əsl  məq-
səddən uzaqlaşdırmışdır.
239  Zərkəşi, Burhan, I/432.

ÜÇÜNCÜ FƏSİL
TƏFSİR TARİXİ

I. ÜMUMİ MƏLUMAT
Quranın  anlaşılması  istiqamətindəki  fəaliyətlər  əsri-səadət 
dövrü ilə birlikdə başlamışdır. Bu fəaliyətlər əvvəlcə şifahi olaraq 
başlamış, hicri II əsrin ikinci yarısından etibarən isə yazılı şəkildə 
davam etmişdir. Girişdə təfsir və onunla bağlı olan məfhumlara yer 
vermişdik. Burada da təfsir tarixi mövzusundan bəhs etməyə çalı-
şacağıq.
A. Quranın təfsir edilməsinin zəruriliyi
Quran  insanları  pis  şeylərdən  uzaqlaşdırmaq  və  onlara  yaxşı 
şeyləri  göstərmək  üçün  göndərilən  bir  mesajdır.  Onun  bu  yönü-
nü insanlara anlatma fəaliyyətlərinə təfsir deyilir. Quranın insan-
lara  anlatılmasında  ilk  müfəssirlik  vəzifəsini  yerinə  yetirən  Hz. 
Peyğəmbərdir. Belə ki,
 
Qurani-kərimin ilk təfsiri
... ُهَتَلا َسِر  َتْغَّالَب اَمَف ْلَعْفَت ْمَّال ن
إِ
اَو  َكِّبَّار نِم  َكْيَلإِا َلِزنأُ� اَم ْغِّلَب ُلو ُسَّارلا اَُّيأَ�  َي  
Ey  Peyğəmbər!  Sənə  Rəbbindən  göndəriləni  təbliğ  et.  Əgər  bunu 
yerinə yetirməsən Onun risalətini (insanlara) çatdırmamış olarsan...”
240
 
məalındakı ayəsi ilə
...ْمِ ْيَلإِا َلِّزُن اَم  ِساَّانلِل َ ِّينَبُتِل  َرْكِّلا  َكْيَلإِا اَنْلَزنأَ�َو ...
Sənə Quranı nazil edik ki, insanlara endirilən (şeyi) onlara açıqla-
yasan
241
 şəklindəki
 
ayəsinin ifadə etdikləri kimi Hz. Pey ğəmbərlə 
240  Maidə, 5/67.
241  Nəhl, 16/44.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
162
başlamışdır. O, Quranda təfsirə ehtiyacı olan nəssləri izah etmiş-
dir.  Buna  görə  də  səhabilər  Quranı  şərh  etməyə  çox  da  ehtiyac 
hiss  etməmişlər.  Ancaq  Hz.  Peyğəmbərin  vəfat  etməsi  və  İslam 
dinini  geniş  bir  əraziyə  yayılması  nəticəsində  əvvəllər  mövcud 
olmayan  problemlər  ortaya  çıxmış  və  insanlar  mənsub  olduqları 
mədəniyyətlərdən  təsirlənərək  bəzi  fikirlərini  Quranla  tə məllən-
dirmək istəmişlər. Bunu görən səhabilər Quranı təfsir etməyə başla-
mışlar və sonrakı dövrlərdə də bu təfsir fəaliyyətləri inkişaf edərək 
davam etmişdir. 
Quranın təfsir edilməsinin bəzi səbəbləri vardır ki, bunları belə 
sadalamaq olar:
1. Yuxarıdakı ayələrdən
242
 gördüyümüz kimi Quranın özü özü-
nün təfsir edilməsini istəyir.
2. Quran “səlat”, “zəkat”, “həcc” və bunlara bənzər terminlərə 
yeni mənalar yükləmişdir ki, bu mənaların təfsir olunmağa ehtiyacı 
vardır.
3.  Quranda  mübhəm,  müşkil,  mütəşabeh,  mücməl  və  mütləq 
ayələr vardır ki, bunların izah edilməsi lazımdır.
4.  Quranın  fərdi  və  ictimai  həyata  dair  qoymuş  olduğu 
hökmlərin ortaya çıxarılması və təfsir edilməsi lazımdır.
5.  Qurandakı  məcaz,  kinayə,  istişarə  və  təşbeh  kimi  ədəbi 
sənətlər mütəxəssislər tərəfindən izah edilməlidir.
6. Quranda eyni zamanda elmi həqiqətlərdən bəhs edən ayələr 
vardır ki, bunların təfsirinə ehtiyac vardır. 
242  Maidə, 5/67; Nəhl, 16/44.

ÜMUMİ MƏLUMAT
163
B. Təfsirdə fərqlilik səbəbləri
Hz.  Peyğəmbər  vəfat  etdikdən  sonra  səhabilər  hər  hansı 
bir  ayəni  təfsir  etmək  istədikdə  öncə  Qurana,  onda  tapmasalar 
Rəsulullahın (s.ə.s) sünnəsinə, onda da tapmasalar özlərinin rəy və 
ictihadlarına müraciət edirdilər. Ancaq səhabilər zamanında Quran 
başdan sona qədər təfsir edilməmişdir. Onlar daha çox mənası gizli 
olan ayələri təfsir etmişlər. Sonrakı dövrlərdə isə təfsir fəaliyyətləri 
bir xeyli genişləndi və bunun nəticəsində də fərqli-fərqli təfsir və 
izahlar çoxaldı. Bu fərqliliyin səbəblərini aşağıdakı kimi açıqlamaq 
olar:
1. Qiraət ixtilafları
Nisə surəsinin 43-cü ayəsində keçən “ləməstum” sözünü buna 
misal vermək olar. Həmzə və Kisayi bu sözü əlifsiz sülasi fel kimi, 
digər qiraət imamları isə bu feli “müfaalə” babına görə oxumuşlar. 
Birinci  qiraət  şəklinə  görə  ayədəki  bu  sözün  mənası  “toxunmaq” 
deməkdir. İkinci qiraət tərzinə görə isə bu fel “cinsi əlaqə” mənasına 
gəlir.  İmam  Şafei  birinci  qiraəti  əsas  alaraq  naməhrəm  qadınla-
ra  toxunmanın  dəstəmazı  pozacağı  haqqında  hökm  çıxarmışdır. 
İmam Əbu Həhifə isə ikinci qiraəti əsas alaraq naməhrəm qadın-
lara  əl  ilə  toxunmanın  dəstəmazı  pozmayacağı  və  burada  “cinsi 
əlaqənin” qəsd olunduğuna dair hökm vermişdir.
2. Çox mənalılıq
Quranda bəzi kəlmələr vardır ki, bunlar birdən çox mənaya gələ 
bilirlər. Fərqli mənalar daşıyan bu kəlmələr fərqli təfsir şəkiilərinin 
ortaya çıxmasına səbəb olur.
. ِيمِ َّاصل َك  ْتَحَب ْصأَ�َف  

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
164
“Və  bağ  yanıb  qapqara  oldu”
243
  ayəsindəki  “əs-sarim”  kəlməsini 
buna misal verə bilərik. Çünki bu kəlmə “barsız bağ, biçilmiş tarla, 
gecənin bir hissəsi, heç bir şey bitməyən qumlu ərazi” kimi mənalar da-
şıyır. 
3. İtlaq və təqyid
Quranda bəzi ayələr vardır ki, onlar həm mütləq məna, həm də 
təqyidi məna daşıma qabiliyyətindədirlər. Məsələn,
  ْنِم  َينِكا َسَم ِةَ َشَع ُماَع ْطإِا ُهُتَراَّافَكَف َناَمْيأَلا ُُّتدَّاقَع اَمِب ُك
ُذِخاَؤُي نِكـَلَو ْ ُكِناَمْيأَ�  ِف ِوْغَّالل ِب ُّللا ُ ُكُذِخاَؤُي َل  
 ْ ُكِناَمْيأَ� ُةَراَّافَك  َ ِلَذ ٍم َّايأَ� ِةَثَلَث ُماَي ِصَف  ْدَِي ْمَّال نَمَف ٍةَبَقَر  ُريِرْ َت  ْوأَ� ْمُ ُتَو ْسِك  ْوأَ� ْ ُكيِلْهأَ�  َنوُمِع ْطُت اَم ِط َسْوأَ�
.  َنو ُرُك ْشَت ْ ُكَّالَعَل ِهِت َيآ� ْ ُكَل  ُ ّللا  ُ ِّينَبُي  َ ِلَذَك ْ ُكَناَمْيأَ� ْاو ُظَفْحاَو ْ ُتْفَلَح اَذإِا
Bilmədən and içmənizə görə Allah sizi günahlandırmaz. Lakin bilə-bilə 
and-aman etsəniz sizi günahlandırar. Bunun kəffarəsi (əvəzi) isə-ailənizin 
orta yeməyindən on yoxsulu yedirtmək və ya onları geyindirmək, yaxud 
bir köləni azad etməkdir; (bunları) tapmayan üç gün oruc tutmalıdır. And 
içsəniz, andnızın kəffarəsi budur. Andlarınızı qoruyun! Allah öz ayələrini 
sizə belə aydınlaşdırır ki, bəlkə şükr edəsiniz
244
 ayəsindəki üç gün oruc 
tutma hökmü Əbu Hənifə, əs-Səvri və onların tərəfdarlarına görə 
mütləq  hökm  deyildir.  Yəni  bu  oruc  üç  gün  dalbadal  tutulmalı-
dır. Bu alimlər bu görüşlərinə dəlil olaraq Übeyy İbn Kəb və İbn 
Məsudun müshəflərindəki “mütətəbiat” sözünü almışlar.
Ancaq Şafei Übeyy ibn Kəb və İbn Məsudun müshəflərindəki 
mütətəbiat”  kəlməsini  mütəvatir  qiraət  olmadığını  söyləyərək 
bunun  bir  dəlil  olmayacağı  qənaətinə  gəlmişdir.  Buna  görə  də 
o,  üç  günlük  orucun  dalbadal  deyil,  müxtəlif  günlərdə  də  tutula 
biləcəyinə hökm vermişdir. 
243  Qələm, 68/20.
244  Maidə, 5/89.

ÜMUMİ MƏLUMAT
165
4. Ümumulik və xüsusilik ixtilafı
Bəzən də ixtilaflar hər hansı bir kəlmənin xüsusi və ya ümumi 
mənalar daşıması ətrafında cərəyan edir. Məsələn, 
... ِ ِل ْضَف نِم  ُ ّللا ُ ُه َتآ� اَم  َلَع  َساَّانلا  َنوُد ُسْ َي ْمأَ�  
Yoxsa onlar Allahın Öz mərhəmətindən insanlara bəxş etdiyi şeylərə 
görə həsəd aparırlar?...”
245
 ayəsində keçən “ən-nəs” kəlməsi buna mi-
sal veril bilər. Çünki bu söz ilə həm Hz. Peyğəmbərin, həm onun 
ailə  fərdlərinin  və  səhabilərinin  qəsd  edildiyi  bildirilir.  Bəlkə 
də  “ən-nəs”  sözünün  cəm  ifadə  etməsindən  yola  çıxaraq  onun-
la sadəcə Hz. Peyəmbərin qəsd olunmadığını deyə bilərik. Ancaq 
digər tərəfdən görürük ki, Quranda Hz. İbrahim üçün “ümmət
246
 
ifadəsi işlədilməkdədir. Buna görə də “ən-nəs” sözü ilə sadəcə Hz. 
Peyğəmbərin nəzərdə tutulduğunu demək mümkündür.
5. Mənsux və möhkəm olma ehtimalı
İxtilafın  bu  növü  həm  Quranda  nəsxin  varlığını  qəbul 
etməyənlər,  həm  də  nəsxi  qəbul  etdikləri  halda  bir  ayənin  nəsxi 
mövzusunda ittifaq etməyənlər arasında cərəyan edir. Məsələn,
... ِهِتاَقُت  َّاقَح  َ ّللا ْاوُقَّاتا ْاوُنَمآ�  َنيِ َّالا اَ ُّيأَ�  َي  
Ey iman gətirənlər! Allahdan lazımınca qorxun...”
247
 aysəini bəzi 
müfəssirlər mənsux, bəziləri isə möhkəm kimi qiymətləndirmişlərdir. 
Bu ayənin mənsux olduğunu söyləyənlərə görə “Allahdan lazımınca 
qorxmaq” bir müsəlmanın bütün varlığı ilə Allahın əmrlərini yerinə 
yetirməsi və qadağalarından da uzaqlaşması deməkdir ki, buna in-
sanların gücü çatmaz. Buna görə də Allah-təala
245  Nisa, 4/54.
246  Nəhl, 16/120.
247  Ali İmran, 3/102.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə