Microsoft Word maruza matn atom



Yüklə 350,63 Kb.
səhifə1/23
tarix02.01.2022
ölçüsü350,63 Kb.
#35287
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23
atom tuzilishi togrisidagi tasavvurlarning rivojlanishi (2)



Kirish

Atom tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvurlarning rivojlanishi.

Atom fizikasi hozirgi zamon umumiy fizika kursining asosiy bo‘limlaridan biri hisoblanadi. Atom fizikasi moddaning eng kichik zarrasi bo‘lgan atom elektron qobiqlarining tuzilishini, ularning xususiyatlarini va ulardagi jarayonlar tufayli yuz beradigan hodisalarni o‘rganadigan fandir. Atom fizikasi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yuzaga keldi. Lekin budavrgacha, ya’ni atom fizikasi alohida fan sifatida yuzaga kelganiga qadar moddalar tuzilishi, materiyaning cheksiz bo‘linishlari va atom nazariyasi to‘g‘risida qadimgi yunon faylasuflari tomonidan turli fikrlar ilgari surildi, ko‘pgina olimlar tomonidan tajribalar o‘tkazilib, fizik hodisalar kashf qilindi. Tajribalaradan to‘plangan fizik hodisalarni, kashfiyotlarni ilmiy jihatdan asoslash, ularni tushuntirish atom fizikasini rivojlantirishni talab qilar edi. Bu esa atom fizikasining taraqqiy etishiga, alohida fan sifatida yuzaga kelishiga olib keldi. Atomistik materializm asoschilari bo‘lgan qadimgi yunon faylasuflari Levkipp (eramizgacha V asr) va Demokritlar (eramizgacha 460-370-yy.) atom nazariyasini ilgari surdilar. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir modda bo‘linmaydigan mayda zarralardan, ya’ni atomlardan tuzilgan. Ularning fikricha, atomlar mutlaq bo‘lib, ularda bo‘shliq yo‘q. Ular cheksiz fazoda bir-biridan alohida ajratilgan bo‘lib, tashqi shakli, o‘lchami, holati, tartibi bilan farq qiladi. Atomlar ma’lum vaqtlarda turg‘un birikmalarga birlashib turli jismlarni hosil qiladi. Demokritning atomistik qarashlari Epikur (eramizgacha 341-270-yy.) atom nazariyasini ilgari surdilar. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir modda bo‘linmaydigan mayda zarralardan, ya’ni atomlardan tuzilgan. Ular cheksiz fazoda bir-biridan alohida ajratilgan bo‘lib, tashqi shakli, o‘lchami, holati, tartibi bilan farq qiladi. O‘rta asrlarda atom to‘g‘risidagi ta’limotlar sezilarli rivojlanmadi. Keyinchalik atom to‘g‘risidagi Levkipp, Demokrit, Epikurlarning atom to‘g‘risidagi tasavvurlari fransuz faylasuf materialisti P. Gassendi (1592-1655) tomonidan rivojlantirildi. Uning faoliyati I. Nyutonga (1643- 727) va R. Boyllarga (1627-1621) ta’sir ko‘rsatdi. I. Nyuton o‘z ishlarida materiya g‘ovak bo‘lib, bo‘shliqqa joylashtirilgan alohida zarralardan iborat, degan fikrni bayon qildi. Nyuton qattiq jismlar o‘zaro ta’sirining tabiatini qarab chiqib, shunday xulosaga keldi: zarralarning birlashishi ularning qandaydir kuch bilan tortishishidir, zarralar birbiriga tekkanda, bu kuchlar katta qiymatga ega bo‘ladi. O‘rta asrlarda atom to‘g‘risidagi ta’limotlar sezilarli rivojlanmadi. Bu davrda issiqlik hodisalarini tushuntirishda ikki xil tushuncha paydo bo‘ldi: birinchisining asosida atomlarning harakati

haqidagi tasavvurlar yotadi, ikkinchisida esa teplorod tushunchasi yotadi. R.Broyl va uning shogirdi R.Guk (1635-1703) issiqlik, bu modda zarralarining mexanik harakati natijasidir, degan fikrni aytdilar. Bu fikr D.Bernulli (1700-1782) tomonidan quvvatlandi. D.Bernulli gazlar bosimi gaz molekulalarining idish devoriga urilishlari ta’siri natijasidir, deb tushuntirdi. Dalton turli elementlarni o‘zaro ta’sir qildirib kimyoviy birikmalar hosil qilish usullarini kuzatdi. U har bir element atomlardan tuzilgan, atom esa moddaning bo‘linmas birligidir, deb tushuntirdi. Uning fikricha, bir xil kimyoviy element atomlari boshqa xil kimyoviy element atomlaridan farq qiladi. Hozirgi vaqtda yuzdan ortiq kimyoviy element bor, Dalton nazariyasiga ko‘ra esa elementar zarralar soni ham shuncha bo‘lishi kerak, lekin buni to‘g‘ri deb bo‘lmaydi. 1816-yilda Prout ilgari surgan nazariyaga asosan barcha element atomlari aynan bir turdagi atomlardan, chunonchi vodorod atomlaridan tuzilgan, bu esa qadimgi yunonlarning birlamchi materiyasiga to‘g‘ri keladi. Prout hamma elementlarni atom og‘irliklari butun sondan iborat bo‘lib, vodorod atom og‘irligiga qoldiqsiz bo‘linadi, degan fikrda bo‘lgan. Atom og‘irliklarini o‘lchashda shu fikrga suyanilgan. Tajribalarning ko‘rsatishicha, atom og‘irliklari kasr sonlar bilan ham ifodalanadi, masalan, Cl (35,457); Cu (63,54). Ma’lum vaqtdan so‘ng Prout nazariyasi ham noto‘g‘ri bo‘lib chiqdi. Lekin 100 yildan so‘ng bu nazariya o‘zgartirilgan holda yana tiklandi. Uning tiklanishiga radioaktiv hodisalarning ochilishi va atomning bo‘linuvchanligi haqidagi fikrlar sabab bo‘ldi. Bu davrda kimyoviy moddalar atomlari orasidagi ta’sir kuchlarining tabiati qanday, degan savollar paydo bo‘ldi. Elektroliz hodisasini birinchi bo‘lib kuzatgan olim Devi atomlar orasidagi ta’sir kuchlari, bu elektrostatik kuchlar ekanligini ko‘rsatdi. 1833-34-yillarda Devining ishlarini davom





ettirgan Faradey elektroliz hodisasining miqdoriy qonunlarini kashf qildi. Faradey o‘z tajribalari asosida ma’lum sharoitlarda atom elektr zaryadiga ega bo‘lishligini ko‘rsatdi. Lekin o‘sha davr fizikasi bunday hodisalarni tushuntirishga qodir emas edi. Atom haqidagi tasavvurlarning rivojlanishi davomida atomistlar materialistic nuqtai-nazarda turdilar. Jumladan, Anaksagor ikricha, dunyodagi harakatlarni aql
boshqaradi. Atomistik tasavvurlarga qarshi chiqqan R.Dekart (1596-1650) idealistik tasavvurlarni rivojlantirdi. E.Max (1838-1926) va V.Ostvold (1853Atom haqidagi tasavvurlarning rivojlanishi davomida atomistlar materialistik nuqtai-nazarda turdilar. Jumladan, Anaksagor fikricha, dunyodagi harakatlarni aql boshqaradi. Atomistik tasavvurlarga qarshi chiqqan R.Dekart (1596-1650) idealistik tasavvurlarni rivojlantirdi. E.Max (1838-1926) va V.Ostvold (18531932) lar atom va molekulalarning mavjudligini inkor qildilar, ular filosofiyadagi energetizm yo‘nalishi tarafdorlari edilar. Atomistik tasavvurlarning rivojlanishida 1869-yilda D.Mendeleev tomonidan kimyoviy elementlar davriy tizimining kashf etilishi muhim o‘rin tutdi. D.Mendeleev davriy qonuni asosida hali ma’lum bo‘lmagan yangi elementlarning mavjudligini, ularning fizik va kimyoviy xossalarini oldindan ayta oldi. Lekin bu tizim ham ko‘p yillar davomida ilmiy jihatdan tushuntirilmadi. XIX asr oxirida moddalar tuzilishi haqidagi fikrlarni tasdiqlovchi bir qator hodisalar, tajribalar ma’lum bo‘ldi. Yorug‘likning elektromagnit xossalari kashf qilindi, ayrim gazlar spektrida empirik qonunlar ixtiro qilindi va moddalar atomlardan tuzilgan degan nazariya to‘g‘ri ekanligi asoslandi. Atomlar eng kichik zarralardan tuzilganligi ko‘rsatildi. Vakuum texnikasida past bosimlarni hosil qilish usullari kashf etildi. Past bosimli gazlarda elektr razryadlarini kuzatishga imkoniyat tug‘ildi. Past bosimli gazlardan elektr tokining o‘tishini o‘rganish bo‘yicha Goldshteyn, Krukslar tadqiqot ishlarini olib bordilar. J.Tomson (1856-1940) tomonidan katod nurlari va uning xossalari o‘rganildi. Tomson tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar jarayonida atomdan ham bir necha marta kichik bo‘lgan elektron mavjudligi aniqlandi. Elektron massasi vodorod atomi massasidan 1837 marta kichikligi va uning elektr zaryadi mavjud bo‘lgan elektr zaryadlardan eng kichikligi ko‘rsatildi. Elektronning zaryadi va masssasi o‘zgarmasligi aniqlandi. Elektron emissiyasi hosil bo‘ladigan uch xil hodisa aniqlandi. Birinchisi, fotoelektrik effekt, bu hodisa metallarni ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirganda hosil bo‘ladi. Ikkinchisi, termoelektron emissiya, bu hodisa agar metall tola yuqori temperaturada qizdirilsa, undan elektronlar ajralib chiqa boshlaydi. Uchinchisi, radioaktiv elementlarning o‘z-o‘zicha beta-nurlar (elektronlar) chiqarishidir. Elektronlar qaysi usulda hosil qilinishidan qat’iy nazar, ularning barchasi bir xil xossaga, bir xil miqdordagi elektr zaryadiga va massaga ega. Elektronlar maydalanmaydigan elementar qism deb qaraladi, ular manfiy zaryadlangan. 1932)lar atom va molekulalarning mavjudligini inkor qildilar, ular filosofiyadagi energetizm yo‘nalishi tarafdorlari edilar. Atomistik tasavvurlarning rivojlanishida 1869-yilda D.Mendeleev tomonidan kimyoviy elementlar davriy tizimining kashf etilishi muhim o‘rin tutdi.

Atom to‘g‘risidagi tasavvurlar 1928-yilda P.Dirak tomonidan to‘lqin tenglamasini relyativistik umumlashtirishi natijasida yanada rivojlandi. Dirak nazariyasi musbat elektron - pozitronning mavjudligini ko‘rsatdi. Pozitron 1932- yilda K.Anderson tomonidan kashf qilindi. Dirak nazariyasidan vodorod atomi uchun kelib chiqadigan xulosalarning tajribada tekshirilishi nazariya bilan tajriba natijalari orasida oz bo‘lsada farq borligini ko‘rsatdi. Bu farq 1947-yilda U.Lemb va E.Rezerford tomonidan o‘lchandi va unga Lemb siljishi deb nom berildi. Lemb siljishi 1947-yilda G.Bete tomonidan tushuntirildi. Atom to‘g‘risidagi tasavvurlarning rivojlanishi bilan birga atomni tashkil qilgan zarralar elektron, neytron, proton xossalari ham o‘rganila bordi. Yangi elementar zarralar tizimi ochildi. Atom tuzilishini va uning xossalarini o‘rganishda hozirgi zamon fizikasi katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Bu muvaffaqiyatlar atom elektrostansiyalarining, zarralar tezlatkichlarining, lazerlarning yaratilishiga va boshqa ko‘pgina fan olamidagi muvaffaqiyatlarga olib keldi. Atom fizikasi hozirgi kunda elementar zarralarning tuzilishi va xossalarini o‘rganish asosida jadal qadamlar bilanrivojlanmoqda.




Yüklə 350,63 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin