MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   91
§ 3. Mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmunu 

1. Subyektiv mülki hüquq  

Qeyd etdik ki, mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmununun strukturu (quruluşu) iki elementdə



ibarətdir: subyektiv mülki hüquqdan; subyektiv mülki-hüquqi vəzifədən. Bu elementlər birləşərək mülki 

hüquq münasibətinin hüquqi məzmununu təşkil edir.  

Fiziki şəxslər və təşkilatlar mülki hüquq münasibətlərinə girirlər. Bu, onu ifadə edir ki, onlar mülki hüquq və 

vəzifələr əldə edirlər. Mülki hüquq münasibəti subyektləri əldə etdikləri bu hüquq və vəzifələrə uyüun olaraq 

bir-biri  ilə  qarşılıqlı  əlaqəyə  girir,  bir-birinə  qarşılıqlı  təsir  göstərirlər.  Məhz  bu  cür  qarşılıqlı  əlaqə  və  təsir 

nəticəsində mülki hüquq münasibəti yaranır. Məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində satıcı satdığı əmlakın pu-

lunun ödənilməsini alıcıdan tələb etmək hüququ əldə edir. Satıcının özərinə əmlakı alıcıya vermək vəzifəsi dü-

ş

ür. Alıcı üçün isə satın aldığı əmlakın pulunu ödəmək vəzifəsi yaranır. O, həm də əmlakın verilməsini satıcı-



dan tələb etmək hüququna malikdir. Sərnişin daşıma hüquq münasibətində daşıyıcı (nəqliyyat təşkilatı) sərni-

ş

indən gediş pulu almaq hüququna malikdir. Daşıyıcı üçün həm də sərnişini təyinat yerinə çatdırmaq vəzifəsi 



ə

mələ gəlir. Sərnişinin isə özərinə gediş haqqını ödəmək vəzifəsi düşür. Sərnişin həm də onun təyinat yerinə 

çatdırılmasını tələb etmək hüququna malikdir. Borc hüquq münasibətində borc verən borcun geri qaytarılmasını 

tələb etmək hüququ qazanır. Borc alan isə borcu geri qaytarmaq vəzifəsini daşıyır.  

Bax, satıcının, alıcının, daşıyıcının, sərnişinin və s. malik olduüu, əldə etdiyi bu cür hüquqlar subyektiv mül-

ki  hüquqlar  adlanır.  Bu  hüquqlar  ona  görə  «subyektiv»  adlanır  ki,  birincisi,  həmin  hüquqlar  konkret  olub, 



mülki  hüquq  münasibətlərinin  konkret  subyektlərinə  məxsusdur.  kincisi,  həmin  hüquqlar  mülki  hüquq 

münasibəti subyektinin iradəsindən asılıdır və buna görə də subyektiv xarakterə malikdir. Hüquq haqqın-

da sərəncam vermək, ancaq subyektin iradəsindən asılıdır. 

Subyektiv mülki hüquqdan fərqli olaraq obyektiv mülki hüquq (obyektiv mənada mülki hüquq) mülki hüquq 

münasibətində iştirak edən konkret subyektin iradəsindən asılı deyil. Bildiyimiz kimi, obyektiv mənada mülki 

hüquq dedikdə, mülki hüquq normalarının məcmusu başa düşülür. Deməli, obyektiv mənada mülki hüquq, elə 

müstəqil hüquq sahələrindən biri kimi mülki hüququn özü deməkdir. O, şəxsən heç kəsə (hər hansı subyektə) 

məxsus deyildir.  

Satıcının,  alıcının,  daşıyıcının  və  s.  yuxarıdakı  müvafiq  hüquq  münasibətləri  özrə  daşıdıqları  vəzifələr  isə 

subyektiv mülki-hüquqi vəzifələr adlanır. Bu vəzifələr ona görə «subyektiv» adlanır ki, həmin vəzifələr konk-



ret olub, mülki hüquq münasibətinin konkret subyektinin özərinə qoyulur və bu subyektin iradəsində

asılı olur

Subyektiv mülki hüquq və subyektiv mülki-hüquqi vəzifə cüt kateqoriyalardır. Konkret hüquq münasibətləri 

çərçivəsində onlar bir-birinə uyüun gəlirlər: məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində satıcının əşyanın pulunu 

almaq kimi subyektiv hüququ alıcının əşyanın pulunu ödəmək kimi subyektiv hüquqi vəzifəsinə, sərnişin daşı-

ma hüquq münasibətində daşıyıcının gediş haqqını almaq və tələb etmək kimi subyektiv hüququ sərnişinin ge-

diş haqqını ödəmək kimi subyektiv vəzifəsinə və s. uyüundur. Əgər mülki hüquq münasibəti subyektlərindən 

biri  (məsələn,  satıcı,  daşıyıcı,  borc  verən  və  s.)  subyektiv  mülki  hüquqa  malik  olmazsa,  onda  o  biri  subyekt 

(məsələn, alıcı, sərnişin, borc alan və s.) üçün hər hansı bir hüquqi vəzifə əmələ gəlmir: satıcının əşyanın pulu-

nu almaq hüququ yoxdursa, onda alıcının özərinə əşyanın pulunu ödəmək vəzifəsi necə qoyula bilər? Subyektiv 

mülki hüquqsuz subyektiv vəzifə olmadığı kimi, subyektiv vəzifəsiz də subyektiv mülki hüquq yoxdur. Mülki 

hüquq münasibəti subyektlərindən birinin malik olduüu subyektiv hüquq yalnız o halda məna kəsb edə bilər ki, 

bu hüquqa uyüun gələn müvafiq vəzifə digər subyektin özərinə qoyulsun və ona həvalə edilsin.  

Dediklərimiz bizə belə bir nəticəyə gəlmək imkanı verir ki, cüt kateqoriyalar olan subyektiv mülki hüquq və 

subyektiv vəzifə bir-birilə qırılmaz surətdə bağlı olub, dialektik vəhdətdədir. Bu, öz ifadəsini, heç olmazsa, ən 

azı iki subyekt arasında əmələ gələn real ictimai münasibətlərdə tapır. Subyektiv mülki hüquq və subyektiv 

vəzifə yalnız mülki hüquq münasibətlərində müvcud ola bilər. Özü də bu münasibətlərdə iştirak edən sub-

yektlərdən biri — səlahiyyətli şəxs subyektiv mülki hüquqa malik olur, digər subyekt, yəni borclu şəxsin özəri-



 

69 


nə isə vəzifə düşür. Bu hala sadə mülki hüquq münasibətlərində rast gəlirik. Məsələn, bank əmanəti hüquq mü-

nasibəti sadə mülki hüquq münasibətinə misal ola bilər. Burada səlahiyyətli şəxs (əmanətçi) subyektiv hüquqla-

ra malikdir, borclu şəxs (bank) isə subyektiv hüquqi vəzifə daşıyır. Mürəkkəb hüquq münasibətlərində isə səla-

hiyyətli şəxs eyni zamanda və vaxtda həm subyektiv mülki hüquqlara malik olur, həm də subyektiv mülki-hü-

quqi vəzifələr daşıyır. Borclu şəxs eyni zamanda həm subyektiv mülki-hüquqi vəzifələr daşıyır, həm də subyek-

tiv  mülki  hüquqlara  malik  olur.  Mülki  hüquq  münasibətlərinin  çoxu  (məsələn,  alqı-satqı,  daşıma,  podrat, 

sığorta, icarə, kirayə, kredit, bank hesabı və digər hüquq münasibətləri) mürəkkəb hüquq münasibəti növünə da-

xildir. Sadə mülki hüquq münasibətlərinin dairəsi isə olduqca məhduddur.  

Mülki hüquq münasibətinin iştirakçısı olan səlahiyyətli şəxs, məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində satıcı, 

daşıma hüquq münasibətində daşıyıcı və s. hansı həddə və çərçivədə hərəkətlər edə, hüquqlara malik ola bilər? 

Səlahiyyətli şəxsin davranış imkanı məhdudlaşa bilərmi? Bu davranış imkanının müəyyən həddi və ölçüsü var-

mı? Yoxsa, səlahiyyətli şəxsin davranışı müəyyən ölçüyə sıümır, bu ölçünü aşıb keçir və heç nə ilə məhdudlaş-

mır?  

Bu suallara dözgün cavab tapmaq üçün məsələyə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Məsələni dərindən nəzərdən 



keçirdikdə görürük ki, bu, heç də belə deyildir. Belə ki, səlahiyyətli şəxsin, yəni satıcının da, daşıyıcının da və 

s. davranış imkanı məhduddur. Bu imkanın müəyyən ölçüsü vardır. Həmin ölçü isə mülki hüquq normaları ilə 

müəyyən edilir ki, bu normalar qanunlarda, prezident fərmanlarında, hökumət qərarlarında və digər aktlarda, bir 

sözlə,  mülki  qanunvericilik  aktlarında  ifadə  olunur.  Məsələn,  alqı-satqı  hüquq  münasibətində  satıcının  necə 

davranması, hansı hərəkətlər etməsi, nə cür hüquqlara malik olması Mülki Məcəllənin 29-cu fəslində əks olu-

nan mülki hüquq normaları ilə müəyyən edilir. Daşıma hüquq münasibətlərində daşıyıcının, icarə hüquq müna-

sibətlərində icarəyə verənin, podrat hüquq münasibətlərində podratçının və s. davranış ölçüsü də Mülki Məcəl-

lədə  ifadə  olunan  mülki  hüquq  normaları  ilə  müəyyənləşdirilir.  Deməli,  səlahiyyətli  şəxsin  davranış  imkanı 

mülki  hüquq  normaları  çərçivəsindən  kənara  çıxa  bilməz.  Bu  imkanın  ölçüsü  mülki  hüquq  normalarının  yol 

verdiyi həddə olmalıdır. O, mümkün olan həddi aşa bilməz. Bax, səlahiyyətli şəxsin mümkün olan davranış im-

kanı, müəyyən hərəkətlər etmək imkanı subyektiv mülki hüquqdur. 

Subyektiv mülki hüquq dedikdə, səlahiyyətli şəxsin mümkün olan və ya yol verilən elə bir davranış öl-

çüsü başa düşülür ki, bu ölçü mülki hüquq normaları ilə müəyyən edilir. Söhbət mülki hüquq normaları ilə 

səlahiyyətli şəxsə verilən imkandan gedir. Bu hüquqi imkandan istifadə etməklə səlahiyyətli şəxs öz ehtiyac və 

mənafeyini təmin edir və qarşısına qoyduüu məqsədə nail olur. Buna görə də subyektiv hüquq nemətlərdən isti-

fadəni təmin etmək vasitəsidir. 

Subyektiv mülki hüququn əsasını mülki hüquq normaları ilə müəyyənləşdirilən və təmin edilən imkan təşkil 

edir. O, həm də borclu şəxsin müvafiq davranışı ilə təmin edilir. Onun mahiyyəti belədir: mülki hüquq normala-

rı səlahiyyətli şəxsə hansı həddə davranmaq, yəni müəyyən hərəkətlər etmək imkanı verir. Odur ki, subyektiv 

mülki hüquq səlahiyyətli şəxsin mənafeyinin təmin edilməsinə xidmət edir. 

Subyektiv mülki hüquq dedikdə, mülki hüquq normaları ilə səlahiyyətli şəxsə verilən bir neçə müəyyən hü-

quqi imkan başa düşülür. Bu hüquqi imkanların məcmu halında birləşməsinə subyektiv mülki hüququn məz-



munu deyilir. Deməli, subyektiv mülki hüququn əsasını hüquqi imkanlar təşkil edir. Imkanlar ona görə «hüqu-

qi» adlanır ki, onlar səlahiyyətli şəxsə hüquqla verilir və hüquqla təmin olunur. Subyektiv mülki hüququn məz-

mununu təşkil edən hüquqi imkanlar elementlərdir, yəni tərkib hissələridir. Bu elementlər vahid halda birləşə-

rək subyektiv mülki hüququn strukturunu (quruluşunu) yaradır. Dörd cür hüquqi imkan fərqləndirilir.  



Birinci hüquqi imkan onda ifadə olunur ki, səlahiyyətli şəxsə öz maraq və mənafeyini təmin etmək məqsə-

dilə öz istəyinə uyüun olaraq müstəqil surətdə davranmaq imkanı, hüquq normalarında nəzərdə tutulan və qa-

nunla qadaüan edilməyən istənilən hərəkət etmək imkanı verilir. Bu, səlahiyyətli şəxsin öz hərəkətlərinə olan 

hüququdur, davranmaq hüququdur, müəyyən hərəkət etmək hüququdur. Məsələn, səlahiyyətli şəxsə — 

mülkiyyətçiyə hüquq (hüquqi imkan) verilir ki, o, özünə məxsus olan əmlaka öz mülahizəsinə görə sahiblik, on-

dan istifadə və onun barəsində sərəncam versin. Lakin mülkiyyətçinin həmin əmlak barəsində davranış imkanı, 

hərəkət  etmək  imkanı  hüququn  çərçivəsindən  çıxa  bilməz.  Məsələn,  o,  əmlakdan  başqalarına  ziyan  vurmaq 

məqsədi ilə istifadə edə bilməz (MM-in 152-ci maddəsinin 6-cı bəndi). Beləliklə, göstərdiyimiz birinci hüquqi 

imkan əsasında səlahiyyətli şəxs öz davranışı, öz hərəkətləri ilə özünün ehtiyac, tələbat və maraqlarını ödəyir.  



kinci hüquqi imkan onda ifadə edilir ki, səlahiyyətli şəxsə öz ehtiyac və mənafeyini təmin etmək məqsədi 

ilə özərinə vəzifə qoyulmuş borclu şəxsdən fəal hərəkətlər etməyi və ya hərəkətlərdən çəkinməyi tələb et-



mək imkanı verilir. Daha doürusu, səlahiyyətli şəxsə hüquqi imkan verilir ki, o, borclu şəxsdən həmin şəxsin 

öz vəzifəsini yerinə yetirməsini və icrasını tələb etsin. Bu, səlahiyyətli şəxsin tələb etmək hüququ, özgəsinin 



(borclu şəxsin) hərəkətinə olan hüququdur. Bu cür hüquqi imkanın verilməsi onunla izah edilir ki, bir çox 

hallarda səlahiyyətli şəxsin mənafe və ehtiyacını onun şəxsi — subyektiv hərəkəti ilə, davranışı ilə təmin etmək 



 

70 


mümkün olmur. Məsələn, borc hüquq münasibətində borc verənin borcun qaytarılması üçün özünün şəxsi — 

subyektiv hərəkətləri kifayət etmir. Bunun üçün borc verənə imkan (hüquq) verilir ki, o, borcun qaytarılmasını 

borc alandan tələb etsin. Alqı-satqı müqaviləsində satıcıya hüquqi imkan (hüquq) verilir ki, o, satdığı əşyanın 

pulunun ödənilməsini alıcıdan tələb etsin. Podrat hüquq münasibətində podratçıya hüquqi imkan (hüquq) verilir 

ki, o, tikdiyi evin pulunun ödənilməsini sifarişçidən tələb etsin. Deməli, satıcının ehtiyacı alıcının öz vəzifəsini 

(əşyanın pulunu ödəmək vəzifəsini), podratçının ehtiyacı sifarişçinin öz vəzifəsini (podrat haqqını ödəmək vəzi-

fəsini) və s. yerinə yetirməsi ilə təmin edilir.  

Üçüncü hüquqi imkan onda ifadə edilir ki, səlahiyyətli şəxsə onun subyektiv mülki hüquqları pozulduüu 

hallarda, öz pozulmuş hüquqlarını məhkəmə və ya inzibati qaydada müdafiə etmək imkanı verilir. Söhbət 

səlahiyyətli  şəxsin  öz  pozulmuş  hüquqlarının  müdafiəsi  üçün  səlahiyyətli  dövlət  orqanlarına  müraciət  etmək 

imkanından gedir. Bu hüquqi imkan müdafiə hüququ adlanır. Belə ki, əgər borclu şəxs onun özərinə qoyul-

muş vəzifəni icra etmirsə (məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində alıcı  əşyanın pulunu ödəmir,  borc hüquq 

münasibəti özrə borc alan aldığı pulu qaytarmır və s.), onda səlahiyyətli şəxs müvafiq dövlət orqanlarına (ələl-

xüsus da məhkəməyə) müraciət edərək, öz pozulmuş hüquqlarını müdafiə etmək imkanına malik olur. Məsələn, 

icarəçi icarə haqqını ödəmir, icarəyə götürdüyü əşyanı qaytarmır. Belə halda icarəyə verənin öz pozulmuş hü-

quqlarını  müdafiə  etmək  üçün  məhkəməyə  iddia  vermək  hüququ  (imkanı)  vardır.  Deməli,  hüquq  səlahiyyətli 

şə

xsə  məhkəməyə  müraciət  etmək  və  hüquq  pozuntusu  törədən  şəxsə  o,  dövlət  məcburetmə  qüvvəsi  tətbiq 



olunmasını tələb etmək imkanı verir 

Dördüncü hüquqi imkan onda ifadə olunur ki, səlahiyyətli şəxsə sosial nemətlərdən istifadə etmək imka-

 verilir. Bu hüquqi imkan istifadə hüququ adlanır. 

Beləliklə, subyektiv mülki hüquq səlahiyyətli şəxsin, sözün əsl mənasında, davranış hüququ, tələb etmə



hüququ, müdafiə hüququ və nəhayət, istifadə hüququdur. Bu dörd hüquqi imkan vahid halda birləşərək sub-

yektiv mülki hüququn məzmununu və strukturunu təşkil edir.  

Subyektiv mülki hüququn məzmununa və strukturuna element kimi daxil olan hər bir hüquqi imkana səla-

hiyyət deyilir. Bu hüquqi imkanlara uyüun olaraq dörd cür səlahiyyət fərqləndirilir: 

 davranış səlahiyyəti (öz hərəkətinə olan səlahiyyət); 



 tələb etmək səlahiyyəti; 

 müdafiə (iddia vermək) səlahiyyəti;  



 istifadə səlahiyyəti. 

Bəzi subyektiv mülki hüquqda iki səlahiyyətə, digər subyektiv mülki hüquqda üç səlahiyyətə və s. rast gəl-

mək olur. Məsələn, öhdəlik hüquq münasibətlərində (borc, alqı-satqı, kirayə, icarə, daşıma, kredit, sığorta, bank 

hesabı, bank əmanəti, delikt və s. hüquq münasibətlərində) subyektiv mülki hüququn məzmununa iki səlahiyyət 

daxildir: səlahiyyətli şəxsin tələb etmək səlahiyyəti; səlahiyyətli şəxsin müdafiə (iddia vermək) səlahiyyəti. Mə-

sələn, şəhərdə yaşayan vətəndaş öz yaşayış evini kənd sakininə kirayəyə verir. Kirayəçi kənd sakini kirayə haqqı-

nı ödəmir. Səlahiyyətli şəxs, yəni kirayə verən öz mənafeyini təmin etmək məqsədi ilə borclu şəxsdən kirayə haq-

qının ödənilməsini tələb edir (tələb etmək səlahiyyəti). Borclu şəxs (kirayəçi) bu tələbi yerinə yetirmədikdə, səla-

hiyyətli şəxs öz pozulmuş hüququnu müdafiə etmək üçün iddia ilə məhkəməyə müraciət edir (müdafiə səlahiyyə-

ti).  

Mülkiyyət hüquq münasibətində subyektiv mülki hüququn məzmununa dörd səlahiyyət daxildir. Birinci sə-



lahiyyət mülkiyyətçinin (səlahiyyətli şəxsin) özünə məxsus əmlakla istədiyi kimi davranmaq hüquqi imkanın-

dan (davranış səlahiyyətindən) ibarətdir. Bu, o deməkdir ki, mülkiyyətçi özünə məxsus olan əmlaka öz mülahi-

zəsinə görə sahiblik, əmlak barəsində sərəncam vermək, qanuna zidd olmayan istənilən hərəkətləri etmək səla-

hiyyətinə malikdir.  

kinci səlahiyyət mülkiyyətçinin (səlahiyyətli şəxsin) tələb etmək imkanından ibarətdir. Mülkiyyətçiyə belə 

bir hüquqi imkan verilmişdir ki, o, bütün şəxslərdən («hamıdan və hər kəsdən») ona məxsus olan mülkiyyət hü-

ququnu pozmamalarını tələb etsin.  

Üçüncü səlahiyyət mülkiyyətçinin əmlaka sahiblik, ondan istifadə və onun barəsində sərəncam hüquqları po-

zulduüu hallarda, onun məhkəməyə iddia vermək yolu ilə müdafiə imkanından ibarətdir. Bu, onun müdafiə im-

kanıdır.  

Dördüncü səlahiyyət mülkiyyətçinin özünə məxsus olan əmlakdan istifadə imkanıdır. Mülkiyyətçiyə elə bir 

hüquqi imkan verilmişdir ki, o, əmlakdan öz mülahizəsinə görə hər hansı sahibkarlıq fəaliyyəti və ya qanunla 

qadaüan edilməmiş digər fəaliyyət üçün istifadə etsin. O, əmlakdan təsərrüfat və digər məqsədlərlə istifadə et-

mək nəticəsində məhsul və gəlir götürmək səlahiyyətinə malikdir.  



2. Subyektiv mülki-hüquqi vəzifə  

Bir daha təkrar edərək göstəririk ki, dahi Marks demişkən, «hüquqlarsız vəzifələr olmadığı kimi, vəzifələrsiz 



 

71 


də hüquqlar yoxdur». Harada subyektiv mülki hüquq yaranır, orada da mütləq hüquqi vəzifə vardır.  

Subyektiv mülki hüquqi vəzifə subyektiv mülki hüququn korrelatıdır, yəni ondan asılı və onunla müəyyən 

münasibətdə olan anlayışdır. Ona görə ki, məhz borclu şəxsin özərinə qoyulan hüquqi vəzifə səlahiyyətli şəxsin 

subyektiv hüququnu təmin edir. Məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində borclu şəxsin (alıcının) əşyanın pulu-

nu ödəmək vəzifəsi olmasaydı, onda satıcının əşyanın pulunu almaq kimi subyektiv hüququ necə həyata keçə 

bilərdi?  

Subyektiv mülki hüquqa qarşı subyektiv hüquqi vəzifə durur. Bu hüquq hökmən özünün əksi olan subyektiv 

hüquqi vəzifənin yaranmasına səbəb olur. Subyektiv mülki hüququn özü hüquqi vəzifəsiz müvcud ola bilməz.  

Səlahiyyətli şəxsin subyektiv mülki hüququ bu şəxsə qarşı duran borclu şəxsə həvalə edilən, onun özərinə 

qoyulan vəzifəyə uyüun gəlir. Belə ki, səlahiyyətli şəxs nə tələb edirsə (subyektiv hüquq), borclu şəxs də bu tə-

ləbi yerinə yetirmək vəzifəsini daşıyır (subyektiv hüquqi vəzifə). Məsələn, borc hüquq münasibətində səlahiy-

yətli şəxs (borc verən) borcun qaytarılmasını tələb edirsə, onda borc alanın (borclu şəxsin) özərinə borcu qay-

tarmaq vəzifəsi düşür.  

Subyektiv mülki-hüquqi vəzifə dedikdə, borclu şəxsin lazımi və ya tələb olunan elə bir davranış ölçüsü 

başa düşülür ki, bu ölçü mülki hüquq normaları ilə müəyyən edilir. Onun əsasını hüquqi cəhətdən ifadə 

edilmiş zərurət təşkil edir. Əgər subyektiv mülki hüququn daşıyıcısı səlahiyyətli şəxsdirsə, subyektiv mülki-hü-

quqi vəzifənin daşıyıcısı borclu şəxsdir. Əgər subyektiv mülki hüquqdan imtina etmək, yəni ondan istifadə et-

məmək mümkünsə, hüquqi vəzifədən imtina etmək olmaz. Hüquqi vəzifənin daşıyıcısı həmin vəzifəni icra et-

məyə borcludur. Subyektiv mülki hüquq daşıyıcısı — səlahiyyətli şəxs başqa şəxslərdən müəyyən hərəkətlər et-

məyi tələb edirsə, özərinə hüquqi vəzifə qoyulan borclu şəxs özgə şəxsin, yəni səlahiyyətli şəxsin tələbini yeri-

nə yetirir. Subyektiv mülki hüquq həyata keçiriləndə səlahiyyətli şəxsin öz xüsusi mənafeyi təmin edilir. Hüqu-

qi vəzifə icra ediləndə isə borclu şəxsin özünün mənafeyi yox, səlahiyyətli şəxsin mənafeyi təmin olunur.  

Subyektiv  mülki  hüquq  kimi  hüquqi  vəzifə  də  müəyyən  məzmuna  və  struktura  (quruluşa)  malikdir.  Əgər 

subyektiv mülki hüququn məzmunu hüquqi imkanların məcmusundan ibarətdirsə, hüquqi vəzifənin məzmunu 



bir  neçə  hüquqi  zərurətin  birləşməsini  əhatə  edir.  Axı,  subyektiv  mülki  hüququn  əsasında  hüquqi  imkan, 

mülki-hüquqi vəzifənin əsasında isə hüquqi zərurət durur. Bu zərurət ona görə «hüquqi» adlanır ki, o, mül-

ki hüquq normalarında nəzərdə tutulur və həmin normalarla müəyyənləşdirilir.  



Subyektiv mülki-hüquqi vəzifənin məzmununa daxil olan hüquqi zərurətlər onun elementləridir. Bu 

elementlərin vahid halda birləşməsinə hüquqi vəzifənin strukturu deyilir.  

Subyektiv hüquq və hüquqi vəzifə eynielementli kateqoriyalardır. Ona görə də hüquqi vəzifənin məzmununa 

və strukturuna, subyektiv hüquqda olduüu kimi, dörd element — hüquqi zərurət daxildir.  



Birinci hüquqi zərurət ondan ibarətdir ki, hüquqi vəzifə daşıyıcısı olan şəxs (yəni borclu şəxs) lazımi və 

zəruri  qaydada  davranmaüa  borcludur  (davranış  zərurəti).  Bu,  birincisi,  borclu  şəxsin  səlahiyyətli  şəxsin 



xeyrinə müsbət, fəal hərəkətlər etmək zərurətində ifadə olunur (fəal davranış). Məsələn, alqı-satqı hüquq 

münasibətində alıcının borcudur ki, satıcının xeyrinə öz hüquqi vəzifəsini, yəni aldığı əşyanın pulunu ödəmək 

vəzifəsini icra etsin (MM-in 567-ci maddəsi). Podrat hüquq münasibətində podratçının borcudur ki, sifarişçinin 

xeyrinə öz vəzifəsini, yəni tapşırılan və nəzərdə tutulan işi icra etsin (MM-in 752-ci maddəsi). Yük daşınması 

hüquq  münasibətində  daşıyıcının  borcudur  ki,  yük  göndərənin  xeyrinə  yükü  təyinat  yerinə  çatdırsın  (MM-in 

850-ci maddəsi). Borclu şəxsin səlahiyyətli şəxsin xeyrinə fəal, müsbət hərəkətlər etməyə borclu olmasına fəal 



tipli mülki-hüquqi vəzifə deyilir. Bu cür vəzifə subyektlərdə faydalı, müsbət hərəkətlər etməyə meyl oyadır. 

Yuxarıda çəkdiyimiz misallar həmin vəzifəyə misal ola bilər. Fəal tipli hüquqi vəzifələr borclu şəxsin səlahiy-

yətli şəxsin xeyrinə ya əmlak verməsini, ya iş görməsini, ya da xidmətlər göstərməsini nəzərdə tutur. 

Davranış zərurəti, ikincisi, özərinə hüquqi vəzifə qoyulmuş şəxsin (borclu şəxsin) mülki hüquq norma-



ları ilə qadaüan edilmiş  mənfi, zərərli hərəkətlərdən çəkinmək zərurətində ifadə olunur (passiv davra-

ş). Məsələn, kirayə hüquq münasibətində kirayəyə verənin icazəsi olmadan kirayəçinin kirayəyə götürdüyü 

əş

yanı kirayəyə verənin ailəsinin tərkibinə daxil olmayan üçüncü şəxsin istifadəsinə verə, o cümlədən əşyanı 



ikinci əldən kirayəyə verə bilməz (MM-in 683-cü maddəsinin 1-ci bəndi). Kirayəçi bu cür hərəkətlərdən çəkin-

məlidir. Əvəzsiz istifadə müqaviləsi özrə kirayəçi əşyadan müqavilənin şərtlərini pozmaqla istifadə edə bilməz, 

o cümlədən əşyanı üçüncü şəxslərin istifadəsinə verə bilməz (MM-in 737-ci maddəsi). Saxlama hüquq münasi-

bəti özrə saxlayıcının saxlamaya götürdüyü əşyadan tapşıranın (saxlanca verənin) qabaqcadan razılıüı olmadan 

istifadə etmək hüququ yoxdur (MM-in 824-cü maddəsinin 2-ci bəndi). Mülki hüquq normaları ilə qadaüan edil-

miş  mənfi,  zərərli  hərəkətlərdən  çəkinməyi  nəzərdə  tutan  vəzifəyə  passiv  tipli  mülki-hüquqi  vəzifə  deyilir. 

Yuxarıda çəkdiyimiz misallar məhz bu vəzifəyə aiddir. Həmin vəzifə səlahiyyətli şəxsin mənafeyini pozan hə-

rəkətləri etməyin hüquqi cəhətdən mümkün olmamasını ifadə edir.  



kinci  hüquqi  zərurət  ondan  ibarətdir  ki,  hüquqi  vəzifə  daşıyıcısı  (borclu  şəxs)  səlahiyyətli  şəxsin  irəli 

 

72 


sürdüyü qanuni tələblərə cavab verməyə borcludur (cavab vermək zərurəti). Bildiyimiz kimi, səlahiyyətli 

şə

xsə hüquqi imkan verilir ki, o, öz mənafe və ehtiyacını təmin etmək üçün borclu şəxsdən müəyyən davranışı 



tələb etsin. Bax, borclu şəxs səlahiyyətli şəxsin verdiyi bu tələblərə cavab verməlidir. Məsələn, borc verən (sə-

lahiyyətli şəxs) borcun qaytarılması barədə borc alana qarşı tələb irəli sürür. Borc alanın vəzifəsidir ki, həmin 

tələbə öz münasibətini bildirsin.  

Üçüncü hüquqi zərurət ondan ibarətdir ki, hüquqi vəzifə daşıyıcısı (borclu şəxs) səlahiyyətli şəxsin irəli 

sürdüyü tələbi yerinə yetirmədikdə, vurulmuş zərərin əvəzini ödəməyə borcludur (mülki hüquqi məsu-

liyyətə cəlb olunmaq zərurəti). Borclu şəxs səlahiyyətli şəxsin irəli sürdüyü tələbi yerinə yetirmədikdə, səla-

hiyyətli şəxs ona verilmiş müdafiə hüququ imkanından istifadə edərək iddia ilə məhkəməyə müraciət edir. Mə-

sələn,  vətəndaş  öz  qonşusuna  faizsiz  borc  pul  vermişdir.  Qonşu  müddət  tamam  olmasına  baxmayaraq  borcu 

qaytarmır, qanunsuz olaraq onu bir il saxlayır. Məhkəmə, borc məbləüini qanunsuz saxlamaqla borc verən və-

təndaşa vurulan zərərin əvəzinin ödənilməsi barədə qərar qəbul edir. Həmin qərara görə, qonşunun borcudur ki, 

bank uçot dərəcəsi əsas götürülməklə (bu dərəcə Milli Bank tərəfindən müəyyənləşdirilir) borc verənə faiz ödə-

sin (MM-in 449-cu maddəsi).  

Dördüncü hüquqi zərurət ondan ibarətdir ki, hüquqi vəzifə daşıyan şəxs səlahiyyətli şəxsə öz əmlakından 

istifadə etməyə mane olmamaüa borcludur (istifadəyə mane olmamaq zərurəti). Məsələn, üçüncü şəxslərin 

(«hamının və hər kəsin») borcudur ki, onlar mülkiyyətçiyə (səlahiyyətli şəxsə) öz əmlakından istifadə etməyə 

mane  olmasınlar.  Kirayə  hüquq  münasibətində  kirayə  verən  əmlakdan  istifadə  etməkdə  kirayəçiyə  maneçilik 

yaratmamalıdır.  

Beləliklə, subyektiv mülki-hüquqi vəzifənin məzmunu — strukturu dörd elementdən ibarətdir: 

 davranış zərurətindən; 



 cavab vermək zərurətindən; 

 mülki-hüquqi məsuliyyətə cəlb olunmaq zərurətindən; 



 əmlakdan istifadəyə mane olmamaq zərurətindən.  




Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə