MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   91
§ 7. Mülki hüquq normalarının təfsiri 

1. Mülki hüquq normalarının təfsiri anlayışı  

Mülki hüquq normalarının təfsiri hüquqtətbiqetmə prosesinin vacib və zəruri elementidir. Bu və ya digər hü-

quq normasını tətbiq etməmişdən əvvəl onun əsl və həqiqi mənasını başa düşmək, aydınlaşdırmaq, bəzi hallarda 

isə izah etmək lazımdır. Mülki hüquq normalarının təfsiri dedikdə, müxtəlif subyektlərin bu normaların 

ə

sl mənasının, həqiqi məzmununun aydınlaşdırılmasına və izah edilməsinə yönələəqli (intellektual) fəa-

liyyəti başa düşülür. Təfsir nəticəsində mülki hüquq normalarının başlıca və əsas xüsusiyyətləri elmi baxım-

dan aydınlaşdırılır, bu normalarda ifadə olunan dövlət iradəsinin mahiyyəti izah olunur.  

Ə

dəbiyyatda hüququn təfsiri anlayışına münasibət birmənalı deyil. Belə ki, ona üç müxtəlif mövqedən yana-



ş

ılır. Bir qrup müəlliflər belə hesab edirlər ki, hüququn təfsiri yalnız aydınlaşdırma mənasını ifadə edir. Digər 

qrup müəlliflər göstərirlər ki, hüququn təfsiri dedikdə, hüquq normalarının məzmununun izah edilməsi başa dü-

ş

ülür. Üçüncü qrup alimlərin fikrincə, hüququn təfsiri dedikdə, hüquq normalarının mənasının həm aydınlaşdı-



rılması, həm də izah edilməsi başa düşülür. Bizim zənnimizcə, üçüncü qrup müəlliflərin mövqeyi həqiqətə daha 

yaxındır. 

Hüququn təfsiri müxtəlif subyektlərin mürəkkəb və çoxtərəfli fəaliyyətidir. O, müəyyən bir əqli prosesdir. 

Bu prosesin özü iki elementdən ibarətdir: aydınlaşdırma (başa salma); izah etmə. Bu elementlər bir-biri ilə dia-

lektik qarşılıqlı əlaqədədir.  

Təfsir prosesinin birinci elementi aydınlaşdırma adlanır. O, təfsir subyektinin özü üçün və öz daxilində ay-

dınlaşdırmadır.  Belə  ki,  təfsir  subyekti  əvvəlcə  mülki  hüquq  normasının  məzmununu  izah  edir,  bu  normanın 

necə qüvvədə olmasını və fəaliyyət göstərməsini müəyyənləşdirir. Aydınlaşdırma daxili əqli-təfəkkür prosesi-

dir. Özü də o, təfsir subyektinin özünə yönəlir, münasibətlərin digər iştirakçılarına isə ünvanlanmır. Buna görə 

də aydınlaşdırmanın xarici ifadə formaları yoxdur. Hüquq normasının mənası həmişə və bütün hallarda aydın-

laşdırılır.  

Izah etmə təfsir prosesinin ikinci elementidir. Təfsir subyekti özü üçün hüquq normasının məzmununu ay-

dınlaşdırdıqdan sonra bu normanın eyni cür başa düşülməsi və tətbiq olunması üçün onun mənasını və məzmu-

nunu bütün maraqlı şəxslərə aydınlaşdırır. Deməli, mülki hüquq normasının aydınlaşdırılmasından sonra onun 

məzmununun izah edilməsi gəlir. Belə ki, çox vaxt aydınlaşdırma prosesində normanın məzmununun özü aydın 

olmur. Onun hərfi ifadəsi qeyri-dəqiq olur, yaxud təcrübədə dözgün tətbiq olunmur. Belə halda hüquq norması-

nın həqiqi mənasının əlavə olaraq müəyyənləşdirilməsi — izah edilməsi zərurətə çevrilir və tələb olunur. Əgər 

aydınlaşdırma prosesində normanın özü aydın olarsa, onun hərfi ifadəsi dəqiq olarsa və  ya təcrübədə dözgün 


 

51 


tətbiq edilərsə, onda hüquq norması izah edilmir. Dediklərimiz onu sübut edir ki, hüquq normasının aydınlaşdı-

rılmasından sonra onun məzmununun izah edilməsi heç də həmişə lazım gəlmir. 

Izah etmə təfsir prosesinin elə bir elementidir ki, onun vasitəsilə hüquq normasında ifadə olunan dövlət ira-

dəsinin mənası, mahiyyəti müəyyənləşdirilir. O, xarici ifadə formasına, yəni obyektiv (maddi) formaya malik-

dir. ×ox vaxt izah etmə rəsmi sənədlərdə ifadə olunur.  

Beləliklə, mülki hüquq normalarının təfsiri dedikdə, hüquq normasında ifadə olunan mənanın, göstərişin də-

qiq olaraq müəyyən edilməsinə yönələn mürəkkəb iradəvi proses başa düşülür. Bu prosesin nəticələri maraqlı 

subyektlərin nəzərinə çatdırılmaqdan ötrü dərc oluna bilər.  

Mülki hüquq normalarının təfsir edilməsini şərtləndirən hallar müxtəlifdir. Ən birinci hal ondan ibarətdir ki, 

hüquq normaları düsturların, formulların, sözlərin, cümlələrin vasitəsi ilə ifadə olunur. Belə halda onların məna 

və əhəmiyyətini başa düşmək üçün əqli-təfəkkür fəaliyyətinə ehtiyac yaranır.  

kincisi, hüquqyaratma subyekti (qanunverici) dövlət iradəsini rəsmiləşdirmək üçün nisbətən qısa formullar-

dan istifadə edir. Belə halda, şübhəsiz ki, bu formulları açıqlamaq zərurəti yaranır. 

Üçüncüsü, hüquqi texnikanın üsul və vasitələri mükəmməl deyil. Söhbət hüquqi konstruksiyalardan, spesifik 

terminlərdən, istinad sistemindən gedir. Bir sıra hallarda bu vasitə və üsulların başlıca xüsusiyyətlərini müəy-

yənləşdirmək zərurəti yaranır. Belə halda hüququn təfsiri köməyə gəlir.  



Təfsirin  subyektləri  müxtəlifdir:  səlahiyyətli  dövlət  orqanları;  qeyri-dövlət  təşkilatları;  ictimai  təşkilatlar; 

ayrı-ayrı vətəndaşlar. Onlara interpretator deyilir. Təfsirin obyekti mülki qanunvericilik sisteminə daxil olan 

qanunlar və qanun qüvvəli aktlardır. Təfsirin predmeti isə hüquq yaradan orqanın normativ aktda ifadə olunan 

tarixi iradəsindən ibarətdir.  



2. Mülki hüquq normalarının təfsirinin növləri 

Mülki hüquq normalarının təfsirini müxtəlif əsaslara görə ayrı-ayrı növlərə bölmək olar. Təfsir edən sub-



yektlərə görə onun iki növü fərqləndirilir: rəsmi təfsir; qeyri-rəsmi təfsir.  

Rəsmi təfsir odur ki, o, səlahiyyətli orqan tərəfindən verilir. Bu cür təfsir müvafiq hüquq normasını tətbiq 

edən şəxslər üçün məcburi xarakter daşıyır. O, hüquqi əhəmiyyətə malik olub, müəyyən hüquqi nəticə əmələ 

gətirir. Özü də bu cür təfsir hüquqtətbiqetmə praktikasında mülki hüquq normasının eyni cür başa düşülməsini 

və tətbiq olunmasını təmin edir. Rəsmi təfsir öz ifadəsini xüsusi aktda (sənəddə) tapır. 

Rəsmi təfsirin özünün iki növü vardır: normativ (ümumi) təfsir; kazual (fərdi) təfsir. Normativ təfsir odur 

ki, bu cür təfsir ümumi məcburi xarakterə malik olub, qeyri-məhdud saylı hallara aid edilir və geniş dairəli sub-

yektlərə şamil olunur. Özü də rəsmi təfsir yeni hüquq norması yaratmaüa səbəb olmur.  

Normativ təfsir özü iki cür olur: autentik (müəllif) təfsir; leqal (icazə verilmiş) təfsir. Autentik (müəllif) təf-



sir odur ki, bu cür təfsiri hüquq normasını qəbul edən orqan (hüquqyaratma orqanı) verir. Autenik təfsirin sub-

yekti rolunda Milli Məclis, prezident, Nazirlər Kabineti və s. çıxış edə bilər. Məsələn, Milli Məclis özünün qə-

bul etdiyi Mülki Məcəlləni təfsir edərsə, buna autentik (müəllif) təfsir deyilir. Prezidentin öz verdiyi fərmanı 

izah etməsi də bu cür təfsirə misal ola bilər.  

Təfsir etməyə ixtiyarı olmayan, amma bu məqsədlə müvafiq orqanlardan icazə almış orqanın etdiyi təfsirə 

leqal təfsir deyilir. Ali Məhkəmənin qanunları təfsir etməyə ixtiyarı çatmır. Amma bu ali məhkəmə orqanına 

icazə verilmişdir ki, o, qanunvericiliyin tətbiqi məsələlərinə dair məhkəmələrə rəhbər izahatlar versin. Bu, leqal 

təfsirdir. Deməli, leqal təfsir normanı qəbul etməyən orqanın verdiyi izahatdır. Belə halda həmin orqanın rəsmi 

təfsir etmək üçün xüsusi səlahiyyəti olmalıdır.  

Rəsmi təfsirin ikinci növü kazual təfsir adlanır. Kazual təfsir dedikdə, səlahiyyətli orqanın konkret hüquqi 

işlə bağlı olaraq hüquq normasının məzmununu izah etməsi başa düşülür. Bu cür təfsir həmin konkret iş üçün 

məcburidir. Onun başqa işlərin həlli zamanı əhəmiyyəti yoxdur. Kazual təfsir ümumməcburi xarakter daşımır. 

Bu təfsirin əsas məqsədi, müəyyən konkret hadisənin (halın) dözgün həll edilməsindən ibarətdir. Yalnız konkret 

hadisəyə aid edildiyinə görə o, kazual (latınca casus - hadisə) təfsir adlanır.  

Məcburi hüquqi əhəmiyyətə malik olmayan, rəsmi xarakter daşımayan təfsirə qeyri-rəsmi təfsir deyilir. Bu 

cür təfsiri rəsmi statusu olmayan subyektlər verir. Qeyri-rəsmi təfsirin subyekti rolunda elmi idarələr, tədris mü-

ə

ssisələri, ictimai təşkilatlar, alimlər, mütəxəssislər, habelə praktiki işçilər çıxış edirlər. Rəsmi təfsirdən fərqli 



olaraq qeyri-rəsmi təfsirin məcburi hüquqi qüvvəsi yoxdur. Lakin buna baxmayaraq, onun mülki hüquq norma-

sının təjrübədə dözgün tətbiq edilməsində mühüm əhəmiyyəti vardır. Qeyri-rəsmi təfsir mülki qanunvericiliyin 

mənasının dərin və hərtərəfli başa düşülməsinə kömək edir.  

Qeyri-rəsmi təfsir əsasən tövsiyə və məsləhət kimi formalarda ifadə olunur. Bu formalar hakimiyyət göstə-

rişlərindən məhrum olub, məcburi hüquqi qüvvəyə malik deyil. Qeyri-rəsmi təfsir şifahi formada da ifadə oluna 

bilər. Məsələn, vəkilin, prokurorun vətəndaşları qəbul etdikləri zaman mülki hüquq normasının mənasını izah 

etməsi və s.  


 

52 


Qeyri-rəsmi təfsir üç cür olur: adi təfsir; professional təfsir; doktrinal təfsir. Istənilən hər hansı bir vətəndaşın 

mülki hüquq normasının məzmununu izah etməsinə adi təfsir deyilir. Hüquq sahəsi özrə peşəkarların, mütəxəs-

sislərin verdikləri təfsir professional təfsir adlanır. Məsələn, bu cür təfsirə hakimin, vəkilin, notariusun və s. 

vətəndaşların qəbulu zamanı hüquq normasını izah etməsini misal göstərmək olar.  



Doktrinal təfsir odur ki, bu təfsir xüsusi elmi-tədqiqat müəssisələri, ayrı-ayrı alimlər tərəfindən monoqrafi-

yalarda, məqalələrdə, mühazirələrdə, çıxışlarda, konfranslarda, kommentariyalarda və s. verilir. O, qeyri-rəsmi 

təfsirin əsas və mühüm növü sayılır. Ona elmi təfsir də deyilir. Doktrinal təfsirin də məcburi hüquqi qüvvəsi 

yoxdur. Amma buna baxmayaraq, bu təfsir cəmiyyətin hüquqi həyatına mühüm təsir göstərir. Belə ki, doktrinal 

təfsirin verdiyi elmi tövsiyələr səlahiyyətli rəsmi orqanlara onların hüquqyaratma və hüquqtətbiqetmə fəaliyyə-

tində kömək edir.  

Hüquq normalarının təfsirini başqa, ikinci əlamətə — həcmə və təfsirin nəticələrinə görə də təsnifləşdir-

mək olar. Bu əlamətə görə təfsirin üç növü fərqləndirilir: hərfi təfsir; genişləndirici təfsir; məhdudlaşdırıcı təf-

sir. 

Mülki hüquq normaları normativ aktın maddələrində əks olunur. Mülki hüquq mülki hüquq normalarından 



ibarətdir.  Hüquq  norması  mülki  hüququn  əsas  struktur  elementidir.  Normativ  akt  isə  maddələrdən  ibarətdir. 

Maddə isə normativ aktın struktur elementidir. Bax, normativ aktın maddəsi hüquq normasının xarici təzahür, 

ifadə formasıdır. Əgər mülki hüquq norması məzmundursa, maddə formadır.  

Mülki hüquq normasının məzmunu hüquqyaratma orqanının iradəsini ifadə edir. O, öz iradəsini söz vasitəsi-

lə  normativ  aktın  maddələrində  əks  etdirir.  Əgər  hüquqyaratma  orqanının  dövlət  iradəsinin  həqiqi  məzmunu, 

yəni hüquq normasının əsas məzmunu onun normativ aktın maddəsində sözlə ifadəsinə uyüun gələrsə, üst-üstə 

düşərsə, buna hərfi təfsir deyilir. Bu, adekvat təfsir də adlanır.  

Lakin  həmişə  belə  olmur.  Belə  ki,  obyektiv  və  ya  subyektiv  səbəblərə  görə  hüquq  normasının  məzmunu 

onun maddədə sözlə ifadəsinə uyüun gəlməyə də bilər. Əgər hüquq normasının məzmunu onun sözlə ifadəsin-

dən geniş olarsa, onda genişləndirici təfsirdən istifadə olunur. Məsələn, MM-in 1130-cu maddəsində göstərilir 

ki, malın, işin və ya xidmətin qüsurları nəticəsində vurulan zərərin əvəzi, əgər zərər malın (işin, xidmətin) mü-

ə

yyənləşdirilmiş yararlılıq müddəti ərzində əmələ gəlmişdirsə, ödənilməlidir. Burada «yararlılıq müddəti» kimi 



anlayışı genişləndirici təfsir etmək lazımdır. Belə ki, bu anlayış həm də özündə «xidmət müddəti» kimi anlayışı 

ə

hatə edir. Başqa bir misal. MM-in 464-cü maddəsinin 2-ci bəndində göstərilir ki, əgər qanunla qadaüan edilmə-



yibsə, tərəflər qanun özrə dəbbə pulunun (cərimənin, penyanın) miqdarını artıra bilərlər. Burda «qanun» dedikdə, 

bütün normativ hüquqi aktlar başa düşülür.  

Ə

gər  mülki  hüquq  normasının  həqiqi  məzmunu  onun  sözlə  ifadəsindən  geniş  deyilsə,  məhduddursa,  onda 



məhdudlaşdırıcı təfsirdən istifadə olunur. Məsələn, MM-in 608-ci maddəsi heyvanların alqı-satqı müqaviləsi-

ni nəzərdə tutur. Burada «heyvan» dedikdə, yer kürəsində yaşayan bütün heyvanlar aləmi başa düşülmür. Axı, 

alimlərin  hesablamalarına  görə  dünyada  iki  milyondən  çox  heyvan  növü  yaşayır.  Həmin  maddədə  işlədilən 

«heyvan» anlayışını insanlar üçün faydalı və gərəkli olan, onların müəyyən ehtiyaclarını ödəyən, əsasən məmə-

lilər sinfinə aid edilən heyvanlar mənasında başa düşmək lazımdır.  

3. Mülki hüquq normalarının təfsir üsulları  

Mülki hüquq normaları müxtəlif üsullardan istifadə edilməklə təfsir olunur. Təfsir üsulları dedikdə, hüquq 

normasının məna və məzmununu aydınlaşdırmaüa imkan verən vasitələrin məcmusu başa düşülür. Hər bir üsul 

spesifik xüsusiyyətə malikdir. Mülki hüquq normaları təfsir olunarkən bir neçə əsas üsul tətbiq edilir: 

 qrammatik üsul; 



 məntiqi üsul; 

 sistemli üsul;  



 tarixi-siyasi təfsir üsulu ; 

 xüsusi-hüquqi təfsir üsulu. 



Qrammatik təfsir üsulu odur ki, bu üsul hüquq normasının mətninin qrammatik təhlil yolu ilə aydınlaşdırıl-

masını nəzərdə tutur. Söhbət qrammatika qaydalarından istifadə olunmaqla hüquq normasının məzmununa ay-

dınlıq gətirilməsindən gedir. Bu üsul əsasında normativ hüquqi aktın mətni morfoloæi və sintaksis təhlil olunur. 

Bu  təhlil  ayrı-ayrı  söz  və  terminlərin,  bütün  cümlənin  qrammatik  mənasının  aydınlaşdırılmasını  əhatə  edir. 

Cümlələrin mənası müəyyənləşdirilən zaman bağlayıcılar, durüu işarələri (nöqtə, vergül) mühüm rol oynayır. 

Qrammatik təfsir üsulu filoloæi və ya dil üsulu da adlanır.  

MM-in 586-cı maddəsinin 1-ci bəndində göstərilir ki, qanunvericilikdə, dövlət standartlarının məcburi tələb-

lərində və ya alqı-satqı müqaviləsində əşyanın keyfiyyətinin yoxlanılması nəzərdə tutula bilər. Burada «və ya» 

bağlayıcısına  fikir  vermək  lazımdır.  Bu  bağlayıcı  onu  ifadə  edir  ki,  əşyanın  keyfiyyətinin  yoxlanılması  ya 

qanunvericilikdə, ya dövlət standartlarının məcburi tələblərində, ya da ki alqı-satqı müqaviləsində göstərilə bi-



 

53 


lər. 

Məntiqi təfsir üsulu odur ki, bu üsul formal məntiqin qaydalarından istifadə etməklə hüquq normasının mə-

nasına aydınlıq gətirilməsini nəzərdə tutur. Burada normativ aktın müəyyənləşdirdiyi müddəalar məntiq qayda-

ları baxımından tədqiq olunur, sözdə ifadəsini tapan anlayışlar, hadisələr təhlil edilir. MM-in 29-cu maddəsinin 

2-ci bəndində göstərilir ki, 7 yaşından 14 yaşınadək olan şəxslərin xırda məişət əqdlərini və s. bağlamaq ixtiyarı 

vardır.Məntiq qaydalarına görə burada şəxs anlayışı ilə «hüquqi şəxslər» yox, yalnız «fiziki şəxslər» əhatə olu-

na bilər. Ona görə ki, ancaq fiziki şəxsin yaşı ola bilər. Hüquqi şəxs isə yaşa malik ola bilməz. Başqa bir misal. 

MM-in 1108-ci maddəsi nəqliyyat vasitələrindən istifadə edilməsini ətrafdakılar üçün yüksək təhlükə yaradan 

fəaliyyət kimi nəzərdə tutur. Məntiqi qaydaya görə təkcə yük və minik avtomobili və s. yox, habelə velosiped 

də, at-araba nəqliyyatı da bu cür fəaliyyətə misal ola bilər.  

Sistemli təfsir üsulu odur ki, bu üsul mülki hüquq normasının məzmununun bu normanın mülki hüquq sa-

həsində tutduüu yeri müəyyənləşdirmək yolu ilə aydınlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Belə ki, mülki hüquq norma-

sı digər hüquq norması ilə müqayisə edilir və onların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi müəyyənləşdirilir. Bu yolla 

müvafiq normanın məzmununa aydınlıq gətirilir. Hər hansı hüquq norması mülki hüquq sisteminə daxil olan 

hər bir norma ilə sıx surətdə bağlıdır. Buna görə də mülki hüquq normasının əsl mənasını başa düşmək üçün 

onun başqa norma ilə məntiqi əlaqəsini müəyyən etmək lazımdır. Xüsusən də təfsir edilən normanın onun məz-

mununa yaxın olan digər norma ilə müqayisə olunmasına ayrıca diqqət yetirilir. Qədim dünya mütəfəkkir-filo-

sofları demişkən, həqiqət müqayisə nəticəsində aşkar olunur və özə çıxır.  

MM-in 665-ci maddəsində göstərilir ki, dəyişdirmə müqaviləsi özrə dəyişdirilən mallara mülkiyyət hüququ 

tərəflərə, hər iki tərəf müvafiq malları vermək vəzifəsini icra etdikdən sonra eyni vaxtda keçir. Bu maddədə ifa-

də  olunan  hüquq  normasının  mənasını  dözgün  başa  düşmək  üçün  onu  MM-in  570-ci  maddəsində  əks  edilən 

norma ilə müqayisə etmək lazımdır. Bu normaya görə əşyanı vermək vəzifəsinin icrası məqamları bunlardır: əş-

yanın alıcıya təhvil verildiyi məqam; alıcının ixtiyarına verilməsi məqamı; əşyanın daşıyıcıya və ya rabitə təşki-

latına təhvil verilməsi məqamı. Başqa bir misal. MM-in 4-cü maddəsinə görə əmlak dəyəri olan qeyri-maddi 

nemətlər mülki hüquq münasibətlərinin obyekti hesab olunur. Bu maddədə ifadə olunan mülki hüquq norması-

nın  mənasını  dözgün  başa  düşmək  üçün  MM-in  135-ci  maddəsində  (5-ci  bənd)  əks  olunan  hüquq  normasına 

müraciət etmək lazımdır. Həmin maddədə göstərilir ki, başqa şəxslərə verilə bilən və ya sahibinə maddi fayda 

və ya başqa şəxslərdən nəyi isə tələb etmək hüququ vermək üçün nəzərdə tutulan tələblər və hüquqlar qeyri-

maddi əmlak nemətləri hesab edilir.  

Tarixi-siyasi təfsir üsulu odur ki, bu üsul mülki hüquq normasının qəbul olunduüu tarixi şəraitin təhlili yolu 

ilə həmin normanın məqsəd və vəzifələrinin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tutur. Mülki hüquq normasını bu 

normanın qəbul olunduüu tarixi şəraitlə tutuşdurmaqla həmin normanın məzmununun aydınlaşdırılması göstəri-

lən üsulun mahiyyətini təşkil edir. Tarixi-siyasi təfsirin köməyi ilə əsasən iki məsələ həll olunur. Birincisi, bu 

üsul  mülki  hüquq  normasının  yaranmasının  tarixi  şəraitini  dərindən  öyrənməyə  imkan  verir.  kincisi,  həmin 

üsulun vasitəsi ilə hüquqyaratma orqanının, bu normanı qəbul etməkdə güddüyü əsas sosial-siyasi məqsəd mü-

ə

yyənləşdirilir. Məsələn, MM-in 153-cü maddəsinin 4-cü maddəsində göstərilir ki, bütün mülkiyyətçilərin (yəni 



dövlətin,  vətəndaşların,  bələdiyyələrin,  hüquqi  şəxslərin)  hüquqları  eyni,  bərabər  qaydada  müdafiə  edilir.  Bu 

maddədə ifadə olunan hüquq norması Konstitusiyasının 29-cu maddəsində əks edilən belə bir müddəaya uyüun-

dur ki, mülkiyyətin heç bir növünə (dövlət mülkiyyəti, xüsusi mülkiyyət və bələdiyyə mülkiyyəti kimi növləri-

nə) üstünlük verilmir. Bütün mülkiyyətçilərin hüquqlarının bərabər qaydada müdafiə olunması prinsipi vətən-

daş cəmiyyətinin və bazar iqtisadiyyatının ayrılmaz atributlarından biridir. Hal-hazırda yaşadığımız tarixi dövr 

vətəndaş cəmiyyətinin və bazar iqtisadiyyatının yaradılması ilə xarakterizə olunur. Komanda (sovet) iqtisadiy-

yatı şəraitində dövlət mülkiyyətinə üstünlük verilirdi. Bu iqtisadiyyat üçün dövlət mülkiyyəti inhisarı xarakterik 

idi.  


Kezən əsrdə 90-cı illərin əvvəllərindən iqtisadiyyat bazar münasibətləri əsasında qurulmaüa başladı. Xüsusi 

mülkiyyət qanunvericilik qaydasında rəsmən tanındı. Siyasi demokratikləşmə prosesləri cəmiyyətdə geniş vüsət 

aldı. Inzibati-amirlik sistemindən imtina olundu. Bu cür tarixi-siyasi və ictimai-iqtisadi şəraitə uyüun olaraq öl-

kə mülki qanunvericiliyi bütün mülkiyyətçilərin hüquqlarının eyni, bərabər qaydada müdafiə edilməsi barədə 

norma ifadə etdi. Bax, bu normanın mənasını tarixi-siyasi təfsir üsulu ilə aydınlaşdırarkən onun qəbul olunduüu 

şə

raiti təhlil etmək lazımdır.  



Başqa  bir  misal.  MM-in  13-cü  maddəsində  sahibkarlıq  fəaliyyətini  rəsmiləşdirən  norma  ifadə  olunur.  Bu 

normanı tarixi-siyasi üsulla təfsir etdikdə müəyyənləşdiririk ki, həmin normanın qəbul edilməsi bazar iqtisadiy-

yatına keçmək kimi tarixi şəraitlə bağlıdır. Axı, sahibkarlıq fəaliyyəti bazar iqtisadiyyatının formalaşmasında 

böyük rola malikdir. Bu cür fəaliyyət olmadan bazar iqtisadiyyatı yarana bilməz. Həmin normanın sosial məq-

sədi sahibkarlıq fəaliyyətini dəstəkləməkdən və onu inkişaf etdirməkdən ibarətdir.  


 

54 


Xüsusi-hüquqi təfsir üsulu odur ki, bu üsul mülki hüquq (sivilistika) elminin və qanunvericilik texnikasının 

bilikləri  əsasında  hüquqi  terminlərin,  konstruksiyaların,  kateqoriyaların,  anlayışların  mənasının  və  məzmunu-

nun aydınlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Xüsusən də hüquqyaratma orqanı yeni hüquqi anlayış və kateqoriyalar 

formulə edəndə bu üsuldan daha geniş surətdə istifadə olunur. Məsələn, MM-in 1108-ci maddəsi «ətrafdakılar 

üçün yüksək təhlükə yaradan fəaliyyət» kimi anlayış işlədir. Bu anlayışın mahiyyət və məzmunu mülki hüquq 

elminin  bilikləri  əsasında  aydınlaşdırılır.  Mülki  qanunvericilik  «təqsir»,  «kobud  ehtiyatsızlıq»,  «zəruri  müda-

fiə», «son zərurət» və s. anlayışlar işlədir. Bunların da məzmununa mülki hüquq elminin verdiyi biliklər əsasın-

da aydınlıq gətirilir.  

Təfsir üsulları bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir. Onların hamısı birlikdə mülki hüquq normalarının məzmunu-

nun dəqiq müəyyənləşdirilməsində böyük rol oynayır.  



TÖVSIYƏ OLUNAN ƏLAVƏ ƏDƏBIYYAT  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. A.P.Serqeeva, Ö.K.Tolstoqo. M., 1998. (ql. 2). 

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. E.A.Suxanova. M., 1998 (ql. 4). 

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü / Pod red. A.Q.Kalpina, A.I.Masləeva. M., 1997 (ql. 2). 

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1/ Pod red. T.I.Illarionovoy, B.M.Qonqalo, V.A.Pletnevoy. M., 1998 

(ql. 2).  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. Z.I.Üıbulenko. M., 1998 (ql. 2). 

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. / Pod red. S.P.Qrişaeva. M., 1999 (ql. 1, § 3).  



Qusev S.I. Rukovodəhie razüəsneniə Plenumov Verxovnıx Sudov — vaænoe sredstvo ukrepleniə zakonnos-

ti // Sovetskoe qosudarstvo i pravo. 1985. ¹ 10.  



Zıkin I.S. Obıçay v sovetskoy pravovoy doktrine // Sovetskoe qosudarstvo i pravo. 1982. ¹ 3.  

Noviükiy I.B. Istoçniki sovetskoqo qraædanskoqo prava. M., 1959.  

Ə

liyev E. Beynəlxalq nəqliyyat daşımalarının konvension təsbiti. Bakı. 2001. 



Palandt. Bürgerliches Gesetzbuch. Kommentar. München.1999. 

Klünzinger E. Einführung in das bürgerliche Recht. München.1993. 

Larenz K. Allgemeiner Teil des deutschen Bürgerlichen Rechts. München.1989. 

Kaiser. Bürgerliches. Recht. Heidelberg: C.F. Müller. 1997. 

Kühler H. BGB. Allgemeiner Teil. München.1998. 

Brehm W. Allgemeiner Teil des BGB. 1997. 

Brox H. Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Gesetzbuches.1997. 

Sakag Vaqaüuma, Toru Ariidzumi. Qracdanskoe pravo Əponii. Kniqa 1. M., 1983. 

  

 



 

 

MÖVZU 3 

 Mülki hüquq münasibətləri  


Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə