QƏRİb məMMƏdov, mahmud xəLİlov



Yüklə 6,65 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/32
tarix29.05.2017
ölçüsü6,65 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

 
 
 
 
QƏRİB  MƏMMƏDOV,   MAHMUD XƏLİLOV 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
EKOLOGİYA, ƏTRAF MÜHİT VƏ İNSAN 
 
 
Ali məktəblər üçün dərslik 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azərbaycan  Respublikası  Təhsil  Nazirliyi  Elmi  Metodik  Şurası 
«Biologiya  bölməsinin»  29.06.2006-cı  il  tarixli  14  saylı  iclas  protokolu  ilə 
ali məktəb tələbələri üçün dərslik kimi təsdiq edilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI – «ELM» – 2006 
 

 

Elmi redaktor: akademik B.Ə.Budaqov 
 
Rəyçilər: Şəhvələd Xəlilov – AMEA-nın müxbir üzvü, c.e.d. 
Məcnun  Babayev  –  b.e.d.,  professor,  Rusiya  Ekologiya  Akademiyasının  üzvü,  Beynəlxalq 
Noosfer Akademiyasının həqiqi üzvü 
 
Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. 
«Ekologiya, ətraf mühit və insan» 
 
Bakı, «Elm» nəşriyyatı – 2006, 608 s. 
ISBN  5 – 8066 – 1765 - 3 
 
Kitabda  dünyada,  o  cümlədən  Azərbaycanda  ekologiya  elminin  inkişaf  tarixi,  müxtəlif  səviyyələrdə 
(populyasiya,  biosenoz,  ekosistem,  biosfer)  təbii  sistemlərin  funksiyalarının  əsas  qanunauyğunluqları,  insan 
ekologiyası; insan tərəfindən təbii ekosistemlərin fəaliyyət prinsiplərinin pozulması və onun ekoloji nəticələri; 
ətraf mühitin (atmosfer, hidrosfer, litosfer, o cümlədən torpaq) əsas çirkləndiricilərinin ətraflı xarakteristikası 
və onların insanın sağlamlığına təsiri; energetika və ekologiya; iqlimin qlobal dəyişməsi və onun təbii-sosial-
iqtisadi nəticələri, istilik (parnik) effekti, ozon təbəqəsini dağıdan səbəblər, turş yağışlar, litosferə, o cümlədən 
torpağa antropogen təsir, nitrat və nitritlərin insan sağlamlığına təsiri, səhralaşma, bitki örtüyünə antropogen 
təsirin  nəticələri,  təbii  otlaqların  vəziyyəti,  bioloji  müxtəliflik  və  onun  deqradasiyasının  səbəbləri,  dərman 
bitkilərindən  istifadə,  təbiətin  müxtəlif  istiqamətli  dəyişdirilməsi  və  insan  sağlamlığı;  səs  və  elektromaqnit 
çirklənməsinin  insan  sağlamlığına  təsiri;  kütləvi  qırğın  silahları,  müharibələr,  nüvə  silahları,  texnogen  ekoloji 
qəzaların ətraf mühitdə nəticələri, təbii fəlakətlərin nəticələri, ətraf mühitin zərərli sosial faktorlarının insanın 
sağlamlığına təsiri. 
«Ekologiya, ətraf mühit və insan» kitabı ekoloqlar, bioloqlar, coğrafiyaşünaslar, torpaqşünaslar, meşəçilər, 
kənd təsərrüfatı, həmçinin təbii ehtiyatlardan istifadə problemləri və onların mühafizəsi məsələləri ilə məşğul 
olan mütəxəssislər üçün nəzərdə tutulmuşdur. 
 
Ecology, Environment and Man 
 
Garib Shamil oglu Mammadov 
Mahmud Yusuf oglu Khalilov 
 
The development history of the science of ecology, basic principals of general ecology, studies on bios-
phere, man ecology, anthropogenic influence on biosphere and questions of its influence on human health are 
widely elucidated in the book. 
The book is intended for wide reader mass. 
 
 
© «Elm» nəşriyyatı, 2006 

 

GİRİŞ 
 
İnsan  təbiətin  bir  hissəsi  olub  onunla  sıx  bağlıdır.  İnsanın  həyatında  və  fəaliyyətində  təbiətin  rolunu 
qiymətləndirmək olduqca çətindir. Təbiət insanların yaşayış mühiti vəzifəsini görür, onun vəziyyəti cəmiyyətin 
rifah və inkişaf səviyyəsini təyin edir. 
Hələ  XX  əsrin  başlanğıcında  yer  kürəsinin  əhalisi  təmiz  hava  alır,  saf  su  içirdilər.  Dünya  sonsuz,  təbii 
sərvətlər isə tükənməz hesab edilirdi. Lakin bir neçə onilliklərdən sonra dünya olduqca təhlükəli ekoloji fəlakət 
hüdudunda qaldı. Ekoloqların fikrincə əgər bəşəriyyət bu yolu davam etdirərsə, yaxın bir neçə nəsildən sonra 
onu fəlakət gözləyir. 
XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq əhalinin sürətlə artımı və elmi-texniki inqilab biosferdə deqradasiya 
proseslərinin  əlamətlərini  yaratdı.  Milyon  illər  ərzində  formalaşan  təbii  ekosistemlər  ciddi  dəyişikliyə  məruz 
qalaraq insanın xarici təsirinə qarşı davamsız vəziyyətə düşdü. 
XX əsrin əvvəlində Yer üzərində əhalinin sayı cəmi bir milyarda yaxın idi, əsrin sonunda isə, yəni bir əsr 
ərzində bu rəqəm 6 dəfə artaraq 6 milyarda çatdı. Ekoloqların əksəriyyəti belə hesab edirlər ki, təbii resursların 
tükənməməsi və texnogen fəaliyyət nəticəsində dəyən ziyanın təbii yolla bərpa olunması üçün Yer üzərində 
əhalinin sayı 1-1,5 mlrd. nəfər hüdudunda olmalıdır. 
Elmi-texniki inqilab həyatda məlum olmayan və ağıla sığmayan çox böyük gərginliklər yaratdı: aviasiya və 
avtomobil nəqliyyatı, nüvə energetikası, kimya sənayesi və s. Bu və digər sahələr təbiət üçün zərərli olmaqla 
yanaşı,  həm  də  təbii  resursların  azalmasına,  bəzən  tükənməsinə  səbəb  oldu.  Belə  ki,  materiallardan  və 
enerjidən  istifadə  XX  əsrdə  son  dərəcə  sürətlə  artaraq,  hətta  əhali  artımını  da  keçdi.  Enerjidən  istifadə  10 
dəfə, materiallardan istifadə isə 9 dəfə çoxaldı. 
İnsan fəaliyyəti və onun təbiətlə qarşılıqlı əlaqəsi bu gün dünya əhalisinin əksəriyyətinin həyat şəraitinin 
dəyişməsinə səbəb oldu. Antropogen fəaliyyətin nəticələri aşağıdakı kimi təzahür olunur. 

 
Meşələrin  məhv  edilməsi,  bozqırların  (çöllərin)  şumlanması,  meliorasiya,  süni  göllərin  və  dənizlərin 
yaradılması, meqapolislərin salınması, yol, kanal və trasların tikilməsi nəticəsində yer səthinin landşaftı dəyişir. 
Təbii ekosistemlərin sahəsi hər il 1 % sürətilə azalır, o cümlədən meşələrin (xüsusilə tropik meşələrin) sahəsi 
ildə  200  min  ha  azalır,  səhraların  sahəsi  isə  ildə  60  min  km
2
  genişlənir.  Hazırda  pozulmayan  (təbii) 
ekosistemlərin yalnız 40 %-ə qədəri qalmışdır. 

 
Atmosferdə parnik (istilik) effekti yaradan toz və qazların toplanması nəticəsində yerin istilik balansı 
dəyişir, qlobal istiləşmə baş verir. 

 
Ozon  təbəqəsinin  ildə  1-2 % nazilməsi,  ozon  «bacalarının» (deşiklərinin)  əmələ  gəlməsi  müşahidə 
edilir. 

 
Torpağın deqradasiyası (şorlaşma, şorakətləşmə, eroziya, münbitliyin aşağı düşməsi) baş verir. 
                      

 
Torpaqda, suda, havada zərərli maddələr toplanır. 

 
Okeanın səviyyəsi qalxır (ildə 2 mm-dən 1 sm-ə qədər) 

 
Bitki və heyvanların bilavasitə məhv edilməsi və antropogen mühitin onlara mənfi təsiri, həmçinin 
yeni  heyvan  cinslərinin  və  bitki  çeşidlərinin  yaradılması  və  onların  yeni  sahələrə  köçürülməsi,  nəticəsində 
növ, populyasiya və ekosistemlər səviyyələrində növ müxtəlifliklərinin aşağı düşməsi (kasatlaşması) hesabına 
bitki örtüyü və heyvanat aləminin tərkibi dəyişir. 

 
Zərərli fiziki sahələrin (səs, infrasəs, elektromaqnit sahəsi) təsiri yaranır və intensivliyi yüksəlir. 

 
Texnogen qəzaların və təbii fəlakətlərin sayı, onların vurduğu ziyanlar, ölümün sayı hər il 5-10 % 
artır. 

 
Həyatın  (yaşayışın)  keyfiyyəti  (genetik  və  yeni  xəstəliklər,  immun  statusu)  müəyyən  dərəcədə 
pisləşir. 
Ekoloji  tarazlığı,  onun  mürəkkəb  və  bir-birilə  sıxı  bağlı  mexanizmlərini,  ətraf  mühitin  (təbiətin)  insanın 
təsirinə reaksiyasını, təbii sistemlərə yol verilə biləcək yükü bilmədən, yəni ekoloji biliyə dərindən yiyələnmədən 
təbiətdən,  onun  ehtiyatlarından  səmərəli  istifadə  etmək,  təbii  mühiti  həyat  üçün  yararlı  (davamlı)  halda 
saxlamağı proqnozlaşdırmaq mümkün deyildir. Bu baxımdan ekologiya elminə tələbat və maraq günü-gündən 
artır. 

 

 
 
Şəkil 1. Ekologiya elmlərinin strukturu 
 
«Ekologiya»  termini  canlı  orqanizmlər  arasında  və  onların  olduğu  mühitlə  qarşılıqlı  əlaqəni  öyrənən 
biologiyanın bir bölməsi kimi ilk dəfə 1866-cı ildə alman təbəitşünası Ernest Hekkel tərəfindən irəli sürülmüşdür. 
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  tipik  elmi  fənn  kimi  ekologiya  XX  əsrin  əvvəlində  formalaşmışdır,  geniş  elmi 
istimaqət kimi isə bu elm sahəsi yalnız 1960-cı illərin ortalarında qiymətləndirildi. Bu dövrdə ilk dəfə insanın Yer 
üzərindəki fəaliyyətinin nəticələri nəzəri cəlb etdi və bu nəticələrin çox hallarda müsbət olmadığı aşkar olundu, 
«ekologiya»  sözü  dedikdə  ətraf  mühitin  vəziyyətini  səciyyələndirən  geniş  məlumatlar  və  onun  insanın 
sağlamlığına  təsiri  başa  düşüldü.  Tədris  və  elm  sahələrində  insan  fəaliyyətinin  ekolojiləşdirməkdə  müəyyən 
ekoloji elmlər sisitemi yarandı. 
Hazırkı dövrdə geniş eksperimental və nəzəri materiallar əsasında ekologiya elminə təbii mühit və onun 
insanla - insan cəmiyyəti ilə qarşılıqlı təsiri haqqında təbiət və sosial elmlərin məlumatlarını birləşdirən-sintez 
edən kompleks elmi istiqamət kimi baxmalıdır. Bununla əlaqədar ekologiya elminin xüsusi sahələri meydana 
gələrək sürətlə inkişaf etməyə başladı. (şəkil 1,2.)  
«Ekologiya,  ətraf  mühit  və  insan»  kitabına  aşağıdakı  mövzular  daxil  edilmişdir:  Dünyada,  o  cümlədən 
Azərbaycanda  ekologiya  elminin  inkişaf  tarixi;  həyat  mühiti  və  ekoloji  faktorlar;  müxtəlif  səviyyələrdə 
(populyasiya, biosenoz, ekosistem, biosfer) təbii sistemlərin funksiyalarının əsas qanunauyğunluqları, onların 
davamlığı,  məhsuldarlığı,  enerjisi  və  digər  xassələrini  göstərən  faktorlar,  insan  ekologiyası;  insan  tərəfindən 
təbii  ekosistemlərin  fəaliyyət  prinsiplərinin  pozulması  və  onun  ekoloji  nəticələri;  ətraf  mühitin  (atmosfer, 
hidrosfer,  litosfer,  o  cümlədən  torpaq)  əsas  çirkləndiricilərinin  ətraflı  xarakteristikası  və  onların  insanın 
sağlamlığına təsiri; energetika və ekologiya; iqlimin qlobal dəyişməsi və onun təbii və sosial-iqtisadi nəticələri, 
istilik  (parnik)  effekti,  ozon  təbəqəsini  dağıdan  səbəblər,  turş  yağışlar,  avtomobil  nəqliyyatının  tullantılarının 
ətraf mühitə və insanın sağlamlığına təsiri; litosferə, o cümlədən torpağa antropogen təsir: torpaq eroziyası, 
nitrat  və  nitritlərin  insan  sağlamlığına  təsiri,  səhralaşma;  bitki  örtüyünə  antropogen  təsirin  nəticələri,  təbii 
otlaqların vəziyyəti, bioloji müxtəliflik və onun deqradasiyası səbəbləri, dərman bitkilərindən istifadə; təbiətin 
müxtəlif istiqamətlərdə dəyişdirilməsi (əkinçilik, meşədən istifadə, süni su anbarlarının yaradılması, suvarma, 

 

bataqlıqların qurudulması, heyvandarlığın intensivləşdirilməsi, tikinti işləri) və insan sağlamlığı; biosferə xüsusi 
təsir  növləri  (səs  və  elektromaqnit  çirklənməsi)  və  onların  insan  sağlamlığına  təsiri;  biosferə  ekstremal 
təsirlərin (kütləvi qırğın silahları, müharibələr, nüvə silahları, texnogen ekoloji qəzalar) ətraf mühitdə nəticələri; 
təbii  fəlakətlərin  (fırtına.  zəlzələ,  daşqın,  tropik  tsiklonlar,  sel  və  sürüşmə  hadisələri,  quraqlıq,  vulkanlar, 
kosmik fəlakətlər və b.) nəticələri; ətraf mühitin sosial faktorları (siqaret çəkmə, nakromaniya və alkoqolizm) 
və onların insanın sağlamlığına təsiri.  
 
 
Şəkil 2. Ekoloji-təbiət elmlərinin (fənlərinin) sxemi 
 
«Ekologiya  ətraf  mühit  və  insan»  kitabının  tərkibində  göstərilən  mövzular  üzrə  MDB  dövlətlərində  və 
xaricdə  nəşr  edilmiş  ədəbiyyatlardan,  həmçinin  müəlliflərin  şəxsi  tədqiqatlarının  materiallarından  istifadə 
olunmuşdur. 
Hazırda  respublikamızda  ekoloji  mühitin  pozulması,  meşələrin,  otlaqların,  kənd  təsərrüfatına  yararlı 
torpaqların azalması, bəzi yerlərdə tamamilə sıradan çıxarılması, şəhərlərdə atmosfer havasının, Kür, Araz və 
digər çayların, Xəzərin, torpağın çirklənməsi, bir sıra bitki və heyvan növlərinin bioloji müxtəlifliyinin pozulması 
və ya azalması «Ekologiya» kitabına ehtiyac olduğunu sübut edir.  
 «Ekologiya,  ətraf  mühit  və  insan»  kitabı  ekoloqlar,  bioloqlar,  coğrafiyaşünaslar,  torpaqşünaslar, 
meşəçilər,  geobotaniklər,  kənd  təsərrüfatı,  həmçinin  təbii  ehtiyatlardan  istifadə  problemləri  və  onların 
mühafizəsi məsələləri ilə məşğul olan mütəxəssislər üçün nəzərdə tutulmuşdur.  
Geniş oxucu kütləsinin «Ekologiya, ətraf mühit və insan» kitabına verəcəkləri məsləhətlər və ya iradlara 
görə müəlliflər qabaqcadan öz təşəkkürünü bildirir.             

 

 
I FƏSİL 
 
EKOLOGİYA ELMİNİN İNKİŞAF TARİXİ 
 
Ekologiyanın tarixi kökləri çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Canlı orqanizmlərin həyatı, onların xarici mühitdən 
–  onu  əhatə  edən  üzvi  və  qeyri-üzvi  mühitdən  asılı  olması,  heyvan  və  bitkilərin  yayılması  xarakteri  haqqında 
məlumatlara  hələ  eramızdan  əvvəlki  dövrlərdə  rast  gəlinir.  Hələ  Aristotel  (e.ə. 384-322), Böyük  Pliney  (23-79 
e.ə),  R.Boykonun  (1627-1691)  əsərlərində  yaşayış  mühitinin  orqanizmlərin  həyatında  əhəmiyyəti  və  onların 
müəyyən yaşayış yerində məskunlaşması məsələlərinə toxunulur.  
Antik filosof Aristotel (384-322 e.ə) 500-dən artıq ona məlum olan heyvan növünü təsvir etmiş, onların 
davranışları  haqqında  (məs.  balıqların  miqrasiyası  və  qış  yuxusu,  quşların  köçməsi,  heyvanların  qurucu 
fəaliyyətindən,  qu  quşunun  parazitizmindən,  mürəkkəbböcəyinin  özünü  mühafizə  üsulundan)  yazmışdır. 
Aristotelin şagirdi, «botanikanın atası» sayılan Teofrast Ereziyski (371-280 e.ə) müxtəlif şəraitlərdə bitkilərin 
xüsusiyyətləri, onların forma və xüsusiyyətlərinin torpaq və iqlimdən asılılığı haqqında məlumatlar vermişdir.  
İntibah  epoxasında,  yeni  ölkələrin  müstəmləkəçiliyi  dövründə  böyük  coğrafi  kəşflər  və  sistematikanın 
inkişafı  başladı.  Bitki  və  heyvanların  təsviri,  onların  xarici  və  daxili  quruluşu,  forma  müxtəlifliyi  ilk  inkişaf 
mərhələsində  bioloji  elmin  başlıca  məzmunu  idi.  İlk  sistematiklərdən  A.Sezalpin  (1519-1603),  D.Rey  (1623-
1705),  J.Turnefor  (1656-1708)  və  başqaları  bitkilərin  bitmə  və  ya  becərmə  şəraitindən  asılı  olmasını 
göstərmişlər.  
Ümumiyyətlə, ekologiyanın inkişaf tarixini üç əsas mərhələyə bölmək olar.  
Birinci mərhələ – ekologiyanın bir elm kimi yaranma və təşəkkülü (XIX əsrin 60-cı illərinə qədər). Bu 
mərhələdə canlı orqanizmlərin məskunlaşdığı yerin mühiti ilə qarşılıqlı əlaqəsi haqqında məlumatlar toplanmış, 
ilk  elmi  yekunlar  hazırlanmışdır.  XVII-XVIII  əsrlərdə  ekoloji  məlumatlar  ayrı-ayrı  canlı  orqanizmlərə  həsr 
olunur,  onların  bioloji  təsvirləri  yerinə  yetirilir.  Məs.  A.Reomyurun  əsərləri  həşəratlara  (1734),  L.Tramblenin 
əsərləri  isə  hidra  və  mşankalara  (1744)  həsr  olunur.  Ekoloji  yanaşmanın  elementlərinə  rus  alimlərinin  – 
İ.İ.Lepexinin, A.F.Middendorfun, S.P.Kraşennikovun, fransız alimi L.Byuffonun, İsveç təbiətşünası K.Linneyin, 
alman alimi Q.Yeqer və b. əsərlərində rast gəlinir. XVII əsrdə Rusiyanın bir sıra ölkələrinə səyahətlər edildi. 
S.P.Kraşennikov,  İ.İ.Lepexin,  P.S.Pallas  və  başqa  rus  cooğrafları  və  təbiətşünasları  iqlim,  bitki  örtüyü  və 
heyvanat  aləminin  Rusiyanın  geniş  ərazisinin  müxtəlif  yerlərində  qarşılıqlı  əlaqəli  dəyişməsini  göstərmişlər. 
P.S.Pallas  özünün  çox  mühüm  «Zoocoğrafiya»  əsərində  151  məməli  və  425  quş  növünün  həyat  tərzini, 
həmçinin miqrasiya, qış (yay) yuxusu, qohum növlərin qarşılıqlı əlaqələri və s. bioloji hadisələrin təsvirini verir.  
Fransız  təbiətşünası  Y.Byuffona  (1707-1788)  görə  bir  növün  başqasına  çevrilməsinin  əsas  səbəbləri 
«İqlimin  temperaturu,  qidanın  keyfiyyəti  və  əhlilləşdirmənin  təsiridir».  İlk  evolyusiya  təliminin  müəllifi  Lan-
Batist-Lamark (1744-1829) orqanizmlərin uyğunlaşma dəyişgənliyinin, heyvan və bitkilərin evolyusiyasının ən 
mühüm səbəbi «xarici hadisələrin» təsiri olduğunu göstərmişdir.  
Həmin dövrdə L.Lamark (1744-1829) və T.Maltus (1766-1834) ilk dəfə olaraq insanların təbiətə təsirinin 
neqativ nəticələrinin mümkünlüyü haqqında bəşəriyyətə xəbərdarlıq edirdi.  
Ekoloji  təfəkkürün  sonrakı  inkişafı  XIX  əsrin  əvvəlində  biocoğrafiyanın  peyda  olmasına  səbəb  oldu. 
Aleksandr Qumboldtun (1807) əsərləri bitki coğrafiyasında yeni ekoloji istiqamət təyin etdi. A.Qumboldt elmə 
belə  təsəvvür  irəli  sürdü  ki,  landşaftın  «fizionomiyasını»  bitki  örtüyünün  xarici  görkəmi  müəyyənləşdirir.  O, 
qeyd  edir  ki,  zonal  və  şaquli  qurşaqlıq  coğarfi  şəraitində  bitkilərin  müxtəlif  taksonomik  qruplarında  bənzər 
«Fizionomik» formalar, yəni eyni xarici görünüş yaranır; bu formaların paylanması və nisbəti ilə fiziki-coğrafi 
mühitin  spesifikası  haqda  mühakimə  yürüdülür.  Bu  dövrdə  iqlim  faktorlarının  heyvanların  yayılmasına  və 
biologiyasına təsirinə həsr olunmuş ilk xüsusi əsərlər meydana gəldi. Alman zooloqu Q.Qloqerin (1833) iqlimin 
təsiri ilə quşların dəyişməsi, Danimarkalı T.Faberin (1826) şimal quşlarının bioloji xüsusiyyətləri, K.Berqmanın 
(1848)  istiqanlı  heyvanların  ölçülərinin  dəyişməsinin  coğrafi  qanunauyğunluğu  əsərləri  buna  misal  ola  bilər. 
A.Dekandol «Bitkilərin coğrafiyası» (1855) əsərində mühitin ayrı-ayrı faktorlarının (temperatur, rütubətlik, işiq, 
torpaq tipi, yamacın cəhəti) bitkilərə təsirini ətraflı təsvir etmiş və bitkilərin heyvanlara nisbətən yüksək ekoloji 
plastikliyinə diqqət yetirmişdir.  
1798-ci ildə T.Maltus populyasiyanın eksponent tənliyini təsvir etdi və onun əsasında özünün demoqrafik 
konsepsiyasını qurdu. L.B.Lamark «Hidrogeologiya» əsərində biosfer haqqında faktiki təsəvvür yaratdı. Fransız 
həkimi  V.Edvardsın  (1824) «Fiziki  faktorların  həyata  təsiri»  kitabı  ekoloji  və  müqayisəli  fiziologiyanın 

 

başlanğıcını qoydu, L.Libix (1840) isə məşhur «Minimum qanununu» yaratdı, o, müasir ekologiyada da hələ öz 
əhəmiyyətini itirməmişdir.  
İkinci mərhələ (XIX əsrin 60-cı illərindən sonrakı dövr). Bu mərhələdə ekologiya elmin müstəqil 
sahəsi kimi formalaşır. Mərhələnin başlanğıcı rus alimləri K.F.Rulye (1814-1858), N.A.Seversov (1827-1855) və 
V.V. Dokuçayevin (1846-1903) əsərləri ilə əlamətdar oldu, onlar ilk dəfə ekologiyanın bir sıra prinsiplərini və 
anlayışlarını  əsaslandırdı,  onların  tədqiqat  nəticələri  və  elmi  fikirləri  indiki  dövrə  kimi  öz  əhəmiyyətini 
itirməmişdir. Təsadüfi deyildir ki, Amerika ekoloqu Y.Odum (1975) V.V.Dokuçayevi ekologiyanın banilərindən 
biri  saymışdır.  XIX  əsrin  70-ci  illərinin  sonunda  alman  hidrobioloqu  K.Mebius  (1877)  biosenoz  haqqında 
mühüm  anlayış  irəli  sürür  və  onu  müəyyən  mühit  şəraitində  orqanizmlərin  qanunauyğun  əlaqələnməsi 
(birləşməsi) hesab edir.  
Moskva  Universitetinin  professoru  Karl  Franseviç  Rulye  1841-1858-ci  illər  ərzində  praktiki  olaraq 
ekologiyanın  prinsipial  problemlərinin  tam  siyahısını  vermiş,  lakin  bu  elmi  adlandırmaq  üçün  ifadəli  termini 
tapa  bilməmişdir.  O,  ilk  olaraq orqanizm  və  mühitin  qarşılıqlı  əlaqəsi  prinsipini  dəqiq  təyin  etmişdir.  Heç  bir 
üzvi canlı orqanizm öz-özünə yaşamır; hər biri onun üçün xarici aləmlə qarşılıqlı təsirdə olduğu üçün yaşamağa 
cəlb  olunur  və  yaşayır.  Bu  ünsiyyət  qanunudur  və  ya  həyat  başlanğıcının  ikiliyidir  (iki  tərəfliliyidir),  bu  onu 
göstərir ki, hər bir canlı həyata (yaşamağa) imkanı qismən özündən, qismən də xaricdən alır.  
Bu  prinsipi  inkişaf  etdirərək  K.F.Rulye  mühitlə  qarşılıqlı  əlaqəni  iki  kateqoriyaya  bölür: «fərdi  yaşayış 
hadisəsi» və «ümumi yaşayış hadisəsi», bu, orqanizm səviyyəsində və populyasiya və biosenoz səviyyəsində 
ekoloji  proseslərin  müasir  təsəvvürünə  uyğun  gəlir.  Rulye  çap  olunmuş  mühazirələrində  və  məqalələrində 
dəyişkənlik, adaptasiya, miqrasiya, insanın təbiətə təsiri kimi problemlər irəli sürürdü. Orqanizmlərin mühitlə 
qarşılıqlı əlaqə mexanizmlərini Rulye Ç.Darvinin klassik prinsiplərinə yaxın mövqedə müzakirə edirdi, ona görə 
də onu həqiqətən Darvinin sələfi hesab etmək olar. O, zoologiyada xüsusi istiqamətin – heyvanların həyatının 
hərtərəfli  öyrənilməsi,  onların  ətraf  aləmlə  mürəkkəb  qarşılıqlı  əlaqəsinin  aşkar  edilməsi  məsələlərinin 
tədqiqinin  inkişaf  etdirilməsini  geniş  təbliğ  edirdi.  Beləliklə,  K.F.Rulye  heyvanların  geniş  ekoloji  tədqiqat 
sistemini, onun əsasında «zoologiya»nı işləyib hazırlamış, tipik ekoloji məzmunda bir sıra əsərlər, məsələn, su, 
yerüstü və eşici onurğalıların ümumi xüsusiyyətlərinin tiplərə ayrılmasını və b. yazmışdır.  
K.F.Rulyenin  baxışları  onun  şagirdlərinin  tədqiqatlarının  istiqamətinə  və  xarakterinə  dərindən  təsir 
göstərmişdir.  Onun  şagirdlərindən  biri  olan  N.A.Seversov  (1827-1885)  ilk  dəfə  Rusiyada  ayrıca  bir  regionun 
dərin ekoloji tədqiqatı əsasında «Voronej quberniyasının vəhşi heyvan, quş və həşəratlarının həyatında dövri 
hadisələr» adlı əsər çap etdirdi.  
Üzvi aləmin əsas evolyusiya faktorlarının aşkar edilməsi ilə Ç.Darvin (1809-1882) ekologiyanın əsaslarının 
inkişafına  mühüm  qiymətli  hədiyyə  bağışladı.  Evolyusiya  mövqeyindən  Ç.Darvinin  «yaşamaq  uğrunda 
mübarizə» ifadəsini canlı aləmin xarici aləmlə, abiotik mühitlə və bir-birləri ilə, yəni mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi 
kimi izah etmək olar.  
1859-cu  ildə  Ç.Darvinin  «Təbii  seçmə  yolu  ilə  növün  mənşəyi  və  ya  həyat  uğrunda  mübarizədə  yararlı 
cinslərin  saxlanması»  kitabı  çıxır.  Ç.Darvin  göstərirdi  ki,  təbiətdə  «yaşayış  (həyat)  uğrunda  mübarizə»  təbii 
seçməyə gətirib çıxarır, yəni bu mübarizə evolyusiyanın hərəkətdə olan faktorudur.  
Ekologiya  termini  birdə-birə  yaranmayıb  və  o,  yalnız XIX  əsrin sonunda  ümumi təsdiqini  aldı.  XIX  əsrin 
ikinci yarısında ekologiyanın əsas məzmunu əsasən heyvan və bitkilərin həyat tərzinin, onların iqlim şəraitinə 
(temperatur,  işıq  rejimi,  rütubətlilik  və  s.)  adaptasiyanın  öyrənilməsi  idi.  Bu  sahədə  bir  sıra  mühüm  ümumi 
nəticələr  çıxarıldı.  A.Qumboltun  «fizionomik»  istiqamətini  davam  etdirərək  Danimarka  botaniki  A.N.Beketov 
(1825-1902)  bitkilərin  coğrafi  yayılması  ilə,  onların  anatomik  və  morfoloji  quruluşlarının  xüsusiyyətləri 
arasındakı  əlaqəni  aşkar  etdi  və  ekologiyada  fizioloji  tədqiqatların  əhəmiyyətini  göstərdi.  A.F.Middendorf 
Arktika  heyvanlarının  quruluşunun  ümumi  xüsusiyyətlərini  və  həyatını  öyrənərək  Qumboltun  təlimini  zooloji 
obyektdə öyrənilməsinin əsasını qoydu. D.Allen (1877) Şimali Amerika məməli heyvanlarının və quşların iqlimin 
coğrafi dəyişilməsilə əlaqədar bədənlərinin və hissələrinin proporsiyasını (nisbətini) və rənginin dəyişməsi üzrə 
bir sıra ümumi qanunauyğunluqları aşkar etdi.  
Alman bioloqu-təkamülçü Ernst Hekkel (1834-1919) ilk dəfə olaraq ekologiya elmini biologiyanın müstəqil 
və  mühüm  sahəsi  kimi  ayıraraq  ona  ekologiya  adını  verdi  (1866).  Özünün  «Orqanizmlərin  ümumi 
morfologiyası» kapital əsərində o yazırdı: Ekologiya dedikdə biz təbiətin iqtisadiyyatına aid olan biliklərin cəmi 
kimi  başa  düşürük:  ekologiya  heyvanların  onu  əhatə  edən  mühitlə  (həm  üzvi,  həm  də  qeyri-üzvi)  qarşılıqlı 
əlaqələrinin bütün məcmusunu, hər şeydən əvvəl təmasda olduğu heyvan və bitkilərlə bilavasitə və ya dostluq 
və  ya  düşmənçilik  əlaqələrini  öyrənir.  Bir  sözlə,  ekologiya  bütün  mürəkkəb  qarşılıqlı  əlaqələri  öyrənir,  bu 
əlaqələri Darvin «yaşamaq uğrunda mübarizə»ni törədən şərait adlandırmışdır.  

 

Dokuçayevin  tədqiqatları  Q.F.Morozov  tərəfindən  davam  etdirilərək  «Meşə  haqqında  təlim»  əsərində 
meşənin ekologiyasının əsasını qoydu. Sonralar Q.N.Vısotskinin işləri meşənin ekologiyası elmini zənginləşdirdi.  
XX əsrin əvvəllərində hidrobioloqlar, fitosenoloqlar, botaniklər və zooloqların ekoloji məktəbləri formalaşır, 
onların hər birində ekoloji elmin müəyyən tərəfləri inkişaf etməyə başladı. Brüsseldə III Botanika konfransında 
(1910)  bitki  ekologiyası  rəsmi  olaraq  fərdlərin  ekologiyasına  (autekologiya)  və  qruplaşmaların  ekologiyasına 
(sinekologiya) parçalandı. Belə bölgü heyvan ekologiyası və ümumi ekologiyaya da aid edildi.  
Müstəqil bir elm kimi ekologiya 1920-ci illərin əvvəlində qəti formalaşdı. Bu dövrdə Amerika alimi Ç.Adams 
(1913)  ilk  ekoloji  məlumatı  –  heyvanların  ekologiyasının  öyrənilməsinə  dair  dərslik,  V.Şelvordun  yerüstü 
heyvanların qruplaşmaları (1913), S.A.Zernovun hidrobiologiya (1913) üzrə və digər alimlərin (Ç.Elton, 1927; 
R.Qessa, 1924; K.Raunkor, 1929) ekoloji  məlumatları  meydana  gəldi. 1913-1920-ci  illərdə  ekoloji  elmi 
cəmiyyətlər təşkil olundu, ekologiyaya dair məcmuələrin əsası qoyuldu, universitetlərdə ekologiya fənni tədris 
olunmağa başladı. Görkəmli rus alimi V.İ,Vernadski biosfer haqqında fundamental təlim yaratdı. 1926-cı ildə 
onun  «Biosfer»  adlı  kitabı  çap  olunur,  orada  ilk  olaraq  canlı  orqanizmlərin  bütün  növlərinin  məcmusunun  – 
«canlı maddələrin» planetar rolu göstərilir.  
Rusiyada populyasiya ekologiyasının inkişafına S.A.Seversov, S.S.Şvars, N.P.Naumov, Q.A.Viktorov böyük 
yenilik gətirdi. Onların əsərləri bu elm sahəsinin müasir vəziyyətini müəyyənləşdirir.  
Bitkilərdə  populyasiyanın  tədqiqinin  başlanğıcını  L.N.Sinski  (1948)  qoydu,  o,  növlərin  ekoloji  və  coğrafi 
polimorfizminə  aydınlıq  gətirdi.  Bitkilərin  populyasiya  ekologiyası  haqqında  bir  sıra  məsələlər  T.A.Rabotnov 
A.A.Uranov və onların davamçıları tərəfindən işlənib hazırlanmışdır.  
Populyasiya qanunauyğunluğunun öyrənilməsi növün biosenozda rolunun, qruplaşmanın struktur təşkilinin 
dərk  edilməsinə  kömək  etdi.  Ekoloji  və  təkamül  məsələlərini  sıx  əlaqələndirən  səmərəli  «ekoloji  sığınacaq» 
(«ekoloji  nişa»)  konsepsiyası  yarandı.  Onun  hazırlanmasında  qərb  alimlərinin  (C.Qrinnel,  Ç.T.Elton, 
R.Makartur, D.Xatçinson və Q.F.Qauzenin) mühüm xidmətləri az olmamışdır.  
Heyvanların  morfoloji  və  təkamül  ekologiyasının  inkişafında  M.S.Qilyarovun  (1949)  böyük  xidməti 
olmuşdur, onun fikrincə, buğumayaqlıların qurunu zəbt etməsində torpaq keçid mühit olmuşdur.  
İ.S.Serebryakov  tərəfindən  çiçəkli  bitkilərin  həyati  formalarının  yeni  dərin  təsnifatı  yaradılmışdır. 
Paleoekologiya elmi meydana gəldi, onun vəzifəsi məhv olmuş formaların həyat tərzi əksinin (şəklinin) bərpa 
edilməsidir.  
1930-40-cı illərdə ekologiyada təbii ekosistemlərin tədqiqində prinsipcə yeni yanaşma əmələ gəldi. 1935-ci 
ildə  ingilis  alimi  A.Tensli  ekosistem  anlayışını  irəli  sürdü, 1942-ci  ildə  V.N.Sukaçov  biogeosenoz  anlayışını 
əsaslandırdı.  
1930-cu  illərdə  çoxşaxəli  tədqiqatlar  və  müzakirələrdən  sonra  biosenologiya  sahəsində  əsas  nəzəri 
məlumatlar  (biosenozların  sərhədi  və  strukturu,  sabitlik  dərəcəsi,  bu  sistemin  özünütənzimləməsi 
mümkünlüyü) yarandı.  
Ümumi biosenologiya ideyasının inkişafında fitosenoloji tədqiqatların – Rusiyada V.N.Şennikov, B.A.Keller, 
V.V.Alexin,  L.Q.Ramenski,  A.P.Şennikov,  Amerikada  F.Klements,  Danimarkada  K.Raunkiyer,  İsveçdə  Q.Dyu 
Riye.  İsveçrədə  İ.Braun-Blanke  və  b.  böyük  rolu  olmuşdur.  Qruplaşmaların  morfoloji  (fizionomik),  ekoloqo-
morfoloji,  dinamik  və  b.  xüsusiyyətləri  əsasında  bitkilərin  müxtəlif  təsnifat  sistemi  yaradıldı,  fitosenozların 
strukturu,  məhsuldarlığı,  dinamik  əlaqələri  öyrənildi,  ekoloji  indikatorlar  haqqında  təsəvvürlər  (anlayışlar) 
hazırlandı.  
Bitki ekologiyasının fizioloji əsasları üzrə K.A. Timiryazevin ənənəsini davam etdirərək N.A.Maksimov çox 
qiymətli yeniliklər irəli sürdü.  
1930-40-cı illərdə heyvanların ekologiyası haqqında K.Frideriksin (1930), F.Bodenqeymerin (1938), D.N. 
Koşkarovun (1938) və b. yeni məlumatları peyda oldu.  
V.N.Sukaçovdan  sonra  qlobal  ekologiyanın  inkişafında  biosenozların  öyrənilməsi  üzrə  geobotaniki 
tədqiqatları  L.M.Lavrenko  (1949, 1971 və  b.)  aparmış,  müxtəlif  bitki  örtüyünün  bioloji  kütləsini  və 
məhsuldarlığının öyrənilməsi N.İ.Bazilyeviç və L.Y.Rodina (1967 və b.) tərəfindən yerinə yetirilmişdir.  
Torpaqşünaslıq sahəsində V.V.Dokuçayevin ideyalarını İ.P.Gerasimov (1945, 1960 və b.) inkişaf etdirərək 
torpaq örtüyünü biosferin bir elementi kimi öyrənmişdir. Bu istiqamətdə işlər V.R.Volobuyevə (1953 və b.) və 
V.A.Kovdaya  (1973  və  b.)  da  məxsusdur,  onlar  torpaqəmələgəlmə  proseslərini  xarici  faktorlarla  əlaqəli 
öyrənmişlər.  
Coğrafi  zonaların  formalaşmasının  təbii  proseslərin  qarşılıqlı  təsirinin  nəticəsi  olduğunu  A.A.Qriqoryev 
(1966 və b.) öz əsərlərində göstərmişdir. Onun tədqiqatlarında təbii zonaların iqlimin elementlərindən - günəş 
radiasiyası və yağıntıların miqdarından asılılığı müəyyən edilmişdir.  

 

Biosferin  təkamülünün  qanunauyğunluğu  A.P.Vinoqradov  (1967  və  b.),  K.K.Markov  (1960  və  b.), 
A.İ.Oparin (1957 və b.) əsərlərində öyrənilmişdir. S.S.Şvars (1973) canlı orqanizmlərin təkamül mexanizmini 
tədqiq etmişdir.  
Biosferin  antropogen  dəyişməsi  kimi  aktual  problem  bir  çox  tədqiqatların  diqqətini  cəlb  etmişdir. 
D.L.Armand (1966), Y.K.Fyodrov (1972), Y.A.İzrail (1974) və b. rus alimlərinin monoqarfiyaları bu məsələyə 
həsr  olunmuşdur.  Xarici  tədqiqatçılardan  P.Dyuvino  Tanq  (Duvigneand  et  Tanghe, 1968), B.Kommoner 
(Commoner, 1971), K.Uat (Watt, 1968) və b. monoqrafiyaları da bu problemə həsr edilmişdir.  
Qurunun və okeanların su balansı haqqında «Dünyanın su balansı və Yerin su ehtiyatları» adlı kollektiv 
monoqrafiyada  və  M.İ.Lvoviçin  (1974  və  b.)  əsərlərində  geniş  material  verilir.  Qlobal  ekoloji  problemləri 
öyrənmək üçün M.İ.Budıko (1956, 1974 və b.) və Y.Odumun (1971 və b.) əsərlərindən istifadə olunmuşdur.  
Geoekologiyanın  inkişafında  V.B.Soçava,  V.S.Preobrajenski,  T.D.Aleksandrova,  K.M.Petrov,  A.A.Veliçko, 
Q.N.Qolubev (1999), sosial ekologiyanın inkişafında isə E.V.Qirusov, V.A.Los, N.M.Məmmədov, Y.A.Markov və 
b. alimlərin böyük rolu olmuşdur.  


Yüklə 6,65 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə