S. Ashirboev, I. Azimov O’zbek tilining tarixiy grammatikasi



Yüklə 1,18 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/67
tarix21.12.2023
ölçüsü1,18 Mb.
#187611
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   67
тарихий грамматика




O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM 
VAZIRLIGI 
NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA 
UNIVERSITETI 
S.Ashirboev, I.Azimov 
O’ZBEK TILINING TARIXIY GRAMMATIKASI 
 
 
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus 
 ta’lim vazirligi bakalavriat talabalari uchun 
 o’quv qo’llanmasi sifatida tavsiya etgan
 

 
 
TOSHKENT – 2007 



Annotatsiya 
«O’zbek tilining tarixiy grammatikasi» kursi o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 
bo’yicha ta’lim olayotgan talabalarga mo’ljallangan. Unda o’zbek tilining mustaqil 
taraqqiyot bosqichidan to bizning asrimizgacha bo’lgan davrdagi xususiyatlari 
to’g’risida so’z boradi. Qo’llanmada tarixiy fonetika, tarixiy morfologiya, tarixiy 
sintaksis aks etgan. 
O’zbek tili faktlari tarixiy xronologiya tamoyillari asosida yoritiladi. Ta’kidlash 
joizki, ushbu qo’llanmada o’zbek tili tarixi, tarixiy grammatikasi bo’yicha 
to’plangan tajribalar, mavjud qo’llanmalardagi materiallardan foydalanildi. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 



 
Kirish 
 
Reja: 
 
1.
 
O’zbek tilining tarixiy grammatikasi til tarixi fanlaridan biri sifatida. 
2.
 
O’zbek tili tarixiy grammatikasining manbalari. 
3.
O’zbek tili tarixiy grammatikasining o’rganilish tarixi
.
 
O’zbek tilining tarixiy grammatikasi o’zbek tili tarixi fanining bir 
tarmog’idir. Ma’lumki, til tarixi o’zbek tili fonetik sistemasining, grammatik 
qurilishi va leksikasining tarixidir. O’zbek tili tarixi o’zaro bog’liq bo’lgan ikki 
mustaqil predmetni o’z ichiga oladi. Bu predmetlar – o’zbek tilining tarixiy 
grammatikasi va adabiy til tarixidir. Bu ikki predmet ichki bir-biriga bog’liq
bo’lishiga qaramasdan, ularning o’rganish usullari, tekshirish ob’ektlari bir-
biridan farq qiladi. Tarixiy grammatika tilning fonetik sistemasi taraqqiyotini, 
grammatik strukturasining rivojlanishini o’rganadi. Lekin til hodisalarining 
ijtimoiy hodisalar bilan bo’lgan munosabatini, uslublar taraqqiyotini va ularning 
turli ko’rinishlarini, tilning normasi kabi masalalar uning tekshirish ob’ektidan 
chetda qoladi. Bularni esa adabiy til tarixi tekshiradi.
Til tarixini o’rganish hozirgi zamon o’zbek tilini tarixiy tushunish, ya’ni bu 
til uzoq asrlar mobaynida davom etgan murakkab tarixiy jarayonlar samarasi 
ekanini anglash imkonini tug’diradi. O’zbek tili uzoq davr va asrlarning tarixiy 
mahsulidir. O’zbek tili tarixda ma’lum bo’lgan boshqa tillar kabi uzoq taraqqiyot 
bosqichini boshidan kechirdi. U jamiyat va xalq tarixi bilan uzviy bog’liq holda 
urug’ tilidan qabila, qabila tilidan xalq va xalq tilidan milliy tilga qarab taraqqiy 
etib keldi. Uzoq davom etgan bu jarayonda o’tmish asrlardagi til hodisalari 
keyingi asrlardagi til hodisalaridan farqlanib qoldi. Har bir o’tmish davr, tarixiy 
hodisalar tilda o’z izlarini saqlab qoldi. Natijada hozirgi zamon o’zbek tili uning 
o’tmishidan uzoqlashib ketdi. Ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning talablariga javob 
berolmagan til hodisalari asta-sekin umumtil aloqasidan chiqib ketdi. Ularning 
o’rnini zamona talabi bilan paydo bo’lib kelgan yangi hodisalar ishg’ol etdi. 
Shuning natijasida yuqorida aytilganidek, hozirgi o’zbek tili o’zining o’tmishidan 
uzoqlashib qoldi. Bu hodisalarni yozuv yodgorliklarida aks etilgan hodisalar 
bilan chog’ishtirilganda ko’rish mumkin. 
Tarixdan ma’lumki, tilning struktura elementlari uzoq o’tmish davr ichida 
bir xilda o’zgarib kelmadi. Ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot dastavval tilning 
leksikasiga o’z ta’sirini o’tkazadi va shunga ko’ra tilning boshqa tarkibiy 
qismlariga qaraganda uning lug’at tarkibi juda o’zgaruvchan qismdir. Haqiqatan 
ham, ijtimoiy taraqqiyotning yo’nalishi va xususiyatlariga qarab o’zbek tilining 
lug’at tarkibi tez-tez o’zgarib, yangilanib turdi. Uning tarkibida zamona va 
taraqqiyot talablariga javob berolmaydigan so’z va iboralar chiqib ketdi. Ularning 



o’rnini yangi lug’at va iboralar egalladi. Qator so’zlar esa aktiv lug’atdan passiv 
lug’atga aylanib ketdi. 
XII asr boshlarida Xorazm davlatining mavqei ko’tarilib, butun 
Movarounnahrni o’z ichiga oladi. Bu er fan va madaniyat o’chog’iga aylanadi. 
Mo’g’ullar hukmronligi davrida ham bu an’ana davom etadi. Bu davrda Xorazm 
Oltin O’rda xonligiga kirar edi. Oltin O’rdada XIII-XIV asrlar mobaynida adabiy 
markaz vujudga keldi. Bu erda yozilgan asarlar til jihatdan ko’proq qipchoq-
o’g’uz qabila tillari xususiyatini o’zida ifodalaydi. O’g’uz urug’lari son jihatidan 
ko’pchilikni tashkil etib, ular Sirdaryoning quyi oqimi va Xorazmda joylashgan 
edi. Xorazmiyning «Muhabbatnoma»si, Qutbning «Xisrav va Shirin» asari, diniy 
xarakterdagi «Rohatul- qulub», «Najhul farodis», Alining «Qissai YUsuf», 
asarlari Oltin O’rda adabiy tilini tashkil etadi. Oltin O’rda adabiy tiliga oid 
asarlarning ayrimlari Misrda va Suriyada mamlyuklar davrida yaratildi. 
Oltin O’rda adabiy tili Qoraxoniylar davridagi adabiy til bilan bog’langan 
edi. Oltin O’rda adabiy tili shu tilning bevosita davomi edi. Bu tillarning farqi 
Oltin O’rda ko’proq o’g’uz, qisman qipchoq urug’ tillari xususiyatlarining 
bo’lishi bilan o’lchanadi. Bu erda yozilgan asarlar til jihatdan ko’proq qipchoq-
o’g’uz 
urug’ 
tillari 
xususiyatini 
o’zida 
ifodalaydi. 
Xorazmiyning 
«Muhabbatnoma»si, Qutbning «Xusrav va Shirin» dostoni, diniy xarakterdagi 
«Rohatul qulub», «Najhul farodis», Alining «Qissai YUsuf» asari, To’xtamish va 
Temur Qutluq yorliqlari Oltin O’rda adabiy tilini tashkil etadi.
XIV asrga kelib eski o’zbek adabiy tili shakllana boshladi. Buning vujudga 
kelishiga sabab faqatgina ichki faktorlar: o’zbek xalqi shakllanish jarayonining 
kuchayishi, Farg’ona va Movarounnahr turkiy aholisi birligining yaratilishigina 
emas, balki Koshg’arda va Orol dengizigacha bo’lgan erni ishg’ol qilgan Oltin 
O’rda adabiy tillarining shakllanishi ham ta’sir qildi. Bu esa, o’z navbatida, eski 
o’zbek adabiy tilining dialektal xususiyatlarini ko’paytirar edi. Farg’ona va 
Movarounnahrda adabiy asarlar tilidan Xorazmda yozilgan adabiy asarlar tili 
ma’lum dialektal farqlar bilan ajralib turadi. Eski o’zbek tilining shakllana 
boshlash davrida qabila va urug’ tillarining xususiyatlari adabiy asarlarda yaqqol 
ko’rinadi. Movarounnahr, Farg’ona va Xorazmda qarluq, uyg’ur-o’g’uz va 
qipchoq dialekt gruppalarining xususiyatlari saqlanishi bilan, ayni zamonda, ular 
aralashib ketgan edilar ham. «Muhabbatnoma» va «Taashshuqnoma»da o’g’uz 
dialekti xususiyati o’z aksini topadi. Demak, mavjud dialekt xususiyatlarini o’z 
ichiga qamrab olgan umumiy adabiy tilni shakllantirish tendensiyasi kuchaya 
boradi va shu tariqa o’zbek adabiy tili vujudga keldi.
XV-XVI asrlarda Movarounnahrda Durbek, Sakkokiy, Lutfiy va Navoiy 
kabi buyuk shoirlar etishib chiqdiki, ular yaratgan yodgorliklarda dialektal farqlar 
yo’qola borib, yagona o’zbek adabiy tili shakllandi.
Shunisi xarakterliki, Navoiygacha bo’lgan shoirlarning asarlarida eski turkiy 
til an’analari davom ettirilishi bilan birga, ularda jonli til xususiyatlari ko’proq 
o’rin egallaydi. 



XV asrning birinchi yarmida diniy mazmundagi bir qancha prozaik asarlar 
ham yaratildi. Bular «Sirajul qulub» (1432 yil Yazd shahrida Mansur baxshi 
tomonidan tuzilgan), «Tazkirai avliyo»(1436 yilda Mansur baxshi tomonidan 
tuzilgan), «Me’rojnoma», «Baxtiyornoma» v.b. Bu asarlar sodda va jonli tilga 
yaqindir. Ular eski o’zbek tilining rivojlanishida katta rol o’ynadi. Eski o’zbek 
adabiy tili avval qoraxoniylar davrida, keyinroq Oltin O’rda va Movarounnahrda 
qo’llangan adabiy tilning davomi, uning yangi taraqqiyot bosqichi edi. Eski 
o’zbek adabiy tili mahalliy turkiy va qisman eron urug’lari tiliga qipchoq va 
o’g’uz tillarining ta’siri va aralashishi natijasida shakllandi. Eski o’zbek adabiy 
tili butun O’rta Osiyoga, Qozog’iston, Turkmaniston, Ozarbayjon, Tatariston, 
Boshqirdiston, Qashqar, Hirot va boshqa erlargacha yoyiladi. Eski o’zbek adabiy 
tili normalari asosida yozuvchi shoir va yozuvchilar XIX asrlargacha ijod qilib 
keldilar. Bu adabiy til an’analari ayniqsa she’riyatda uzoq asrlargacha davom 
etdi. 
Alisher Navoiy asarlarida eski o’zbek adabiy tili o’z rivljining yuqori 
nuqtasiga ko’tarildi. Alisher Navoiy juda katta adabiy va ilmiy meros qoldirdi. 
Uning «Chor devon» va «Xamsa» nomli poetik asarlari, «Mahbubul qulub», 
«Xamsatul mutahayyirin», «Majolisun nafois», «Mezonul avzon», «Vaqfiya», 
«Muhokamatul lug’atayn», «Holoti Pahlavon Muhammad» kabi o’nlab prozaik 
asarlari bizga ma’lum. 
Alisher Navoiydan keyin yaratilgan prozaik asarlar va ba’zi dostonlarda eski 
o’zbek tilining traditsion normalaridan uzoqlashish, xalq tiliga yaqinlashtirish 
tendensiyasini ko’ramiz. Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» asari, 
Muhammd Solihning «SHayboniynoma», Majlisiyning «Qissai Sayfulmulk» 
dostoni, Abdulvahobxo’ja o’g’li Poshshoxojaning «Gulzor» va «Miftohul adl» 
asarlari, Nishotiyning «Husnu dil» dostoni, Gulxaniyning «Zarbulmasal» asari, 
Fazliyning «Majmuatush shuaro» asari shunday xususiyatga egadir.
Turkiy tillar va ularning tilini o’rganishga qiziqish XI asrlardanoq 
boshlangan. Mahmud Koshg’ariy o’zining «Devonu lug’atit turk» asarida O’rta 
Osiyodagi turli turkiy urug’-qabilalar tilini chuqur tahlil qiladi. Keyingi davrlarda 
turkiy tillarning lug’atlari tuziladi, ba’zi lug’atlarda shu tillarning grammatik, 
fonetik, leksik tahlili ham beriladi. Zamaxshariyning «Muqaddimatul adab», Abu 
Hayyonning «Kitabul idrak lillisanul atrok», Jamoliddin Abu Muhammadning 
«Kitab bulg’atul mushtaroqi lug’atit turk val qifchaq», Tole’ Xiraviyning 
«Badoeul lug’at», Mirza Mahdiyxonning «Sangloh» va boshqa asarlarda ana 
shunday tahlillar mavjud. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning «Muhokamatul 
lug’atayn» asarida turkiy tillar grammatikasiga oid qimmatli fikrlar bor. 
Rossiyada turkiy xalqlar va ularning tillari bilan shug’ullanish Rossiya 
Fanlar Akademiyasi tashkil etilgan davrlardanoq boshlangan. XIX asr boshlarida 
Moskva, Qozon, Peterburg universitetlarida sharq tillari kafedralari tashkil etildi. 
Qadimgi yodnomalarni nashr qilish va turkiy tillar tarixini o’rganishda rus 
olimlaridan 
V.V.Radlov, 
P.M.Melioranskiy, 
S.E.Malov, 
A.K.Borovkov, 
A.M.Shcherbak, N.F.Katanovlarning xizmati kattadir. 



O’zbek tili tarixiy grammatikasini tadqiq etish, bu fan bo’yicha darslik, 
o’quv qo’llanmalari yaratishda G’.Abdurahmonov, A.Rustamov, SH.SHukurov, 
F.Abdullaev, E.Umarov, S. Ashirboev, H.Dadaboev, B.To’ychiboev va boshqa 
ko’plab olimlarning xizmati beqiyosdir. Ular tomonidan eski o’zbek tili 
yodnomalari tilining fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlari bo’yicha ilmiy 
tadqiqotlar olib borildi.Til tarixi bo’yicha ilmiy tadqiqotlar to hozirgi kungacha 
davom etmoqda. 

Yüklə 1,18 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   67




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin