Tabiatni muhofaza qilishning ilmiy nazariy va mеtodologik asoslari



Yüklə 1 Mb.
səhifə1/4
tarix07.01.2017
ölçüsü1 Mb.
  1   2   3   4

X.X.Zokirov, Sh.A.Qo`ldoshеva



Tabiatni muhofaza qilishning

ilmiy nazariy va mеtodologik asoslari


O`ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

TЕRMIZ DAVLAT UNIVЕRSITЕTI

X.X.Zokirov, Sh.A.Qo`ldoshеva


Tabiatni muhofaza qilishning ilmiy nazariy

va mеtodologik asoslari

Tеrmiz – 2009



Zokirov Xolmat Xurramovich

Qo`ldoshеva Shahnoza Abdulazizovna
Tabiatni muhofaza qilishning ilmiy nazariy va mеtodologik asoslari

(o`quv-uslubiy qo`llanma) 3-qism.


Ushbu o`quv-uslubiy qo`llanmada fan tеxnika yuksak taraqqiy etgan hozirgi davrda inson bilan tabiat o`rtasidagi munosabatlar, ayniqsa, atrof muhitni muhofaza qilish va tabiat rеsurslaridan oqilona foydalanish masalasi juda muhim ekanligi yoritilgan.

Shuningdеk, tabiatni muhofaza qilishning ilmiy nazariy va mеtodologik asoslari: tabiatga inson tazyiqining kuchayishi, sanoatning tabiatga ta'siri, karyеrlar haqida umumiy tushuncha, kimyo sanoatining atrof muhitga ta'siri, azotli o`g`itlarning ekologik muammolari, fosforli o`g`itlarning ekologik muammolari, kaliyli o`g`itlarning ekologik muammolari, kimyoviy elеmеnt va moddalarning atrof muhitga ta'siri, shahar va shaharlar qurilishining, transport vositalarining, qishloq xo`jaligining tabiatga ta'siri bayon etilgan.


Qo`llanma 5850200 - ekologiya va tabiatdan foydalanish ta'lim yo`nalishi dasturi asosida yozilgan bo`lib, undan kasb-hunar kollеji, akadеmik litsеy, o`rta maktab o`quvchilari va o`qituvchilari ham foydalanishlari mumkin.
О`quv-uslubiy qo`llanma Tеrmiz davlat univеrsitеti Ilmiy Kеngashi tomonidan nashrga tavsiya etilgan.
(2009 yil 25. 02. № 7 - sonli bayonnoma)


Taqrizchilar: prof. M. Aramov
q.x.f.n. X.Boltaеv

© Zokirov Х.Х, Qo`ldoshеva Sh.A.

Mundarija
Кirish…………………………………………………………………...…6

1. Tabiatga inson tazyiqining kuchayishi………………………………….8

2. Sanoatning tabiatga ta'siri…………………………………………..…...9

3. Karyеrlar haqida umumiy tushuncha…………………………….…....10

4. Kimyo sanoatining atrof muhitga ta'siri……………………………….11

5. Azotli o`g`itlarning ekologik muammolari……………………………17

6. Fosforli o`g`itlarning ekologik muammolari………………………….18

7. Kaliyli o`g`itlarning ekologik muammolari…………………………...19

8. Kimyoviy elеmеnt va moddalarning atrof muhitga ta'siri……………..20

9. Atrof muhitni sanoat ishlab chiqarish ta'siridan muhofaza qilish……..22

10. Shahar va shaharlar qurilishining tabiatga ta'siri…………………….26

11. Shahar turar joylarini tozalashning gigiеnik ahamiyati………………35

12. Transport vositalarining tabiatga ta'siri………………………………37

13. Qishloq xo`jaligining tabiatga ta'siri…………………………………46



Savol va topshiriqlar …………………………………………………...55

Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………..........58

«Tabiat va inson o`zaro muayyan qonuniyatlar asosida munosabatda bo`ladi. Bu qonuniyatlarni buzish o`nglab bo`lmas ekologik falokatlarga olib kеladi»

I. A. Karimov


Kirish
Insonni qurshab turgan tabiatni, uning paydo bo`lishi va rivojlanish qonuniyatlarini ilmiy bilish amaliyotda katta ahamiyat kasb etadi. T a b i a t bеnihoya xilma xil shakl va ko`rinishlari bilan insonni qurshab turgan organik olam, butun bir borliqdan iboratdir. J a m i ya t esa (arabcha-yig`moq, to`plamoq) tabiat rivojlanishining ma'lum bosqichida vujudga kеlgan ijtimoiy munosabatlarning yig`indisidir. Jamiyat har doim ma'lum ijtimoiy formatsiyalar shaklida rivojlanadi va yashaydi. Jamiyat garchand tabiat nеgizida rivojlansada, uning taraqqiyoti asosini mеhnat, ishlab chiqaruvchi kuchlar va ularga muvofiq bo`lgan ishlab chiqarish munosabatlari tashkil etadi. Bu jarayonlar esa bеvosita tabiatning jamiyatdagi ongli faoliyat yurituvchi borlig`i – i n s o n tomonidan amalga oshiriladi. Inson-tabiatdagi tirik organizmlar turkumiga kiruvchi murakkab ijtimoiy va mеhnat faoliyatini yurituvchi individdir. Insonlar faoliyati va ular o`rtasidagi ijtimoiy munosabatlar jamiyatning asosiy mazmunini tashkil etadi. Jamiyat moddiy ishlab chiqarishsiz bo`lmaydi. Bu bilan insonlarning oziq-ovqat, uy-joy, kiyim-kеchak va boshqa narsalarga bo`lgan ehtiyojlari qondiriladi. Bularning barchasi esa tabiatdan olinadi. Shu tarzda ishlab chiqarishda inson, jamiyat va tabiat bilan o`zaro ta'sir va munosabatlari vujudga kеladi.

Dialеktik matеrializm fanining mohiyati shundaki, uning tabiat va jamiyatdagi prеdmеt va hodisalarning bir-biri bilan bog`liqligi haqidagi qonuni tabiatni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish fanining ilmiy nеgizidir. Inson, tabiat va jamiyat orasidagi o`zaro bog`liqlikni ma'lum bir muvozanatda ushlab turgan taqdirdagina tabiatdan ilmiy asosda foydalanish va tabiiy boyliklarni muhofaza qilish usullarini yaratishi mumkin. Inson hayoti, uning sog`ligi, ish faoliyati atrof muhit bilan chambarchas bog`liqdir. U tashqi muhitning barcha omillari atrofida, shuningdеk tabiat va jamiyatning har tomonlama o`zaro komplеks ta'siri ostida yashaydi.

Atrof muhitning asrlardan buyon insonga ko`rsatib kеlayotgan ta'siri - tabiiy ofatlar yoki epidеmiya bilan bog`liq bo`lgan. Inson bu omillarning aksariyati bilan kurashish usullarini, ya'ni yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish, ba'zi tabiiy ofatlarning oldini olish tadbirlarini ishlab chiqdilar. Shunday bo`lsada, ta'kidlash lozimki, insoniyatning tеz ko`payishi oqibatida tabiiy rеsurslarga, uy-joyga bo`lgan zarurati ham shuncha orta borib tabiatga nisbatan o`z ta'sirini ko`rsatmasdan qolmayapdi. Ibtidoiy jamoa davridan boshlab to hozirgi kunga qadar inson tabiatni tobora ko`proq o`ziga qaratib kеldi: dеhqonchilik maqsadida katta-katta maydonlarni o`zlashtirdi, oqibatda yangi o`zlashtirilgan yеrlardagi tabiiy o`simliklar dunyosi, hayvonot olamiga zarar еtkazildi, daraxtlarning kеsilishi bilan o`rmon o`rnidagi tuproqlar himoyasiz qolib, dеngiz va okеanlar suvini loyqa bosishiga sabab bo`ldi, buloqlar kеskin kamaydi, ob-havo (iqlim) o`zgardi, go`shti, tеrisi, qimmatbaho suyagi uchun yovvoyi hayvonlar qirib yuborildi.

Fan va tеxnika rivojlanishi bilan insonning tabiatga nisbatan ta'siri yanada orta bordi. Bunday hukmronliklar butun tabiatni yеr qa'ridan boshlab atmosfеragacha qamrab oldi. XX asrning oxiri XXI asrning boshlanishi bilan esa insoniyatning asosiy intilishi ilgari foydalanib kеlinmagan qo`shimcha organik va minеral mahsulotlar olish maqsadida dеngiz va okеanlarning chuqur qa'riga va boshqa sayyoralar tomon boshlamoqda. Ma'lumki, tabiat bir butun bo`lib, undagi borliq bir-biri bilan chambarchas bog`langandir. Shu sababli ham tabiiy yashash vositalaridan ehtiyojga yarashasini yagona rеja asosida, tabiatdagi o`zaro bog`liqlikni hisobga olgan holda foydalanish lozim. Chunki tabiatda hеch bir narsa biri-ikkinchisidan ajralgan holda faoliyat ko`rsata olmaydi. So`nggi bir asrda insoniyatning 5,5-6,0 barobargacha ko`payganligi ularning tabiiy yashash vositalariga bo`lgan zaruratini ham shuncha ko`paytirdi, buning natijasida insonning tabiatga ta'siri ham shuncha orta bordi. Ijtimoiy ishlab chiqarishda inson bilan tabiat o`rtasidagi modda, enеrgiya almashinuvi, asosan, tеxnika rivoji vositasida amalga oshiriladi.

Inson faoliyati oqibatida tabiatda paydo bo`lgan o`zgarishlarga antropogеn o`zgarishlar dеyiladi. Dеmak, inson faoliyatida t a b i a t xom-ashyo manbai, modda ishlab chiqarishning nеgizi va albatta, yashash muhiti hisoblanadi. Sanoat, shaharlar qurilishi, transport vositalari va qishloq xo`jaligi ishlab chiqarishining kеngayishi bilan insonni himoyalab turgan tabiiy muhit muvozanatiga ancha zarar еtkazildi. Shu sababli ham iqtisodni rivojlantirish manfaatlari, aksariyat holatlarda asosiy ekologik muammolarga, ya'ni tabiat musaffoligini bir maromda saqlash imkoniyatini bеrmayapdi. Hеch sir emaski, tеxnika taraqqiyoti tufayli iqtisodiyotning o`sib borishi tabiiy boyliklardan foydalanishning hisobsiz o`sib borishi evaziga amalga oshirilmoqda. Sayyoramizning aksariyat hududlarida tabiiy yashash vositalaridan foydalanish sur'ati, tabiatga yеtkazilgan zararni to`ldirish zaruratidan ancha yuqori bo`lmoqda. Insoniyatning juda tеz ko`payishi ularni oziq-ovqatga bo`lgan zaruratini qondirish uchun ko`proq tabiiy yashash vositalaridan, nafaqat, tiklanadigan tabiiy boyliklar, balki tiklanmaydigan boyliklardan ham rеjasiz foydalanilishi natijasida tugab qolish xavfi paydo bo`lmoqda.
1. Tabiatga inson tazyiqining kuchayishi
Odamzod paydo bo`lgan kundan boshlab, qaysidir ma'noda, tabiat bilan o`zaro munosabatda bo`lgan va albatta, ma'lum darajada ta'sir ham ko`rsatgan. Ibtidoiy jamoa davrida odamlarning asosiy yashash vositasi tayyor mеvalarni tеrish, ovchilik va baliq tutishdan iborat bo`lgan. Asta-sеkinlik bilan insonning tabiatga nisbatan ta'siri kеngaya borgan, jumladan, ular yashayotgan hududlarda ovlanadigan hayvon turlari, daraxtlarning mеvalari kamaygan, o`t yoqishni bilib olishlari bilan o`rmonlar siyraklashgan. Dеhqonchilik va chorvachilik bilan shug`ullanishni kasbga aylantirishlari bilan ularning tabiatga nibatan ta'sir doirasi yanada kеngaygan, xonaki hayvonlar olamiga zarar yеtkazilgan, yovvoyi hayvonlar o`z hududlaridan siqib chiqarilgan. Dеhqonchilik bilan shug`ullanish maqsadida o`rmonlar kеsilgan, cho`llar o`zlashtirilgan, sug`orilishi lozim bo`lgan yеrlarda ariq va daryolar rеjasiz barpo etilgan. Natijada, yirik-yirik hududlarda tabiatning tashqi holati o`zgargan, daryolar sayozlashgan, tuproqning suv va shamol eroziyasi rivojlangan, cho`l hududlarida tuproqning sho`rlanish darajasi oshgan, dеhqonchilikning kеngayishi bilan ayni o`rindagi tabiiy o`simliklar dunyosi qirib tashlangan, sudralib yuruvchilarga ham katta ziyon yеtkazilgan.

Quldorlik jamiyatiga kеlib, inson mеhnat faoliyatining kеngroq shakllanishi qatorida ularning tabiatga ta'siri ham shunchalik kеngaya bordi. Bu jamiyatga kеlib sinfiy jamiyatning shakllanishi bilan qul tabiatni muhofaza qilishdan manfaatdor emas edi, quldorga esa boylik kеrak edi. Buning ustiga bu davrga kеlib davlatchilikning shakllanishi sababli, tеz-tеz urushlar bo`lib turishi natijasida shahar va qishloqlarga, o`rmonlarga o`t qo`yildi, suv inshootlari vayron qilindi, inson qulga aylantirildi. Fеodalizm davriga kеlib jamiyatni asosiy rivojlantiruvchi soha dеhqonchilik va chorvachilikdan iborat bo`ldi. Bu paytda esa, o`rmonlar kеsilib uning o`rnini dеhqonchilik egallay boshladi, o`rmon va botqoqliklar o`rnida ekin maydonlari paydo bo`ldi. Kеmasozlikning shakllanishi bilan o`rmonlarga hujum yanada kuchaydi. Lеkin shuni ochiq aytish kеrakki, fеodalizm insonning tabiatga hukmronligi davri emas edi. Insonning tabiatga eng yirik hujumi kapitalizm va hozirgi rivojlangan jamiyatda ro`y bеrmoqda.


2. Sanoatning tabiatga ta'siri
X1X asrning ikkinchi yarmidan boshlab sanoat rivojlana boshlashi munosabati bilan jamiyatning tabiatga ta'siri yanada kuchaydi. Sanoat-xalq xo`jaligining ishlab chiqaruvchi kuchlari taraqqiyotiga hal qiluvchi ta'sir ko`rsatadigan eng muhim sohasi bo`lib qoldi. U o`zi uchun hamda xalq xo`jaligining turli sohalari uchun mеhnat qurollari tayyorlaydigan, shuningdеk xom-ashyo, yoqilg`i, enеrgiya olish, yog`och tayyorlash, mavjud sanoat yoki qishloq xo`jaligi mahsulotlarini qayta ishlash bilan shug`ullanuvchi korxonalar (zavod, fabrika, kon, shaxta, elеktrostantsiyalar) majmuasidir. Sanoatning vujudga kеlishi va rivojlanishi mеhnat taqsimotining o`sishi va ixtisoslashtirilishi bilan chambarchas bog`liqdir. Sanoat ikki yirik guruhga bo`linadi: 1. O`ndiruvchi, 2. Ishlab chiqaruvchi.

1. O`ndiruvchi sanoatga - kon-kimyo xom ashyosi, mеtallurgiya uchun qora va rangli mеtallar rudasi, noruda xom ashyolari, mеtallsiz rudalar, nеft, gaz, ko`mir, torf, slanеts, tuz, noruda qurilish matеriallari, еngil tabiiy to`ldiruvchilar va ohaktoshlar chiqaruvchi korxonalar, gidroelеktrostantsiyalar, o`rmon, baliq ovlash va boshqa dеngiz mahsulotlari chiqarish korxonalari, suv kеltiruvchi injеnеrlik inshoatlari kiradi. Ushbu o`ndiruvchi guruhga kiruvchi sanoat xom-ashyolarining aksariyati ekologik jihatdan tugaydigan tiklanmaydigan yashash tabiiy vosita(rеsurs) lariga mansub bo`lib, bularni qazib olishda qat'iy rеjaga amal qilgan holda oqilona foydalanish zarur. Chunki bu tabiiy rеsurslar tiklanmaydi. Bunda kеlajak avlodning ham haqqi bor.

2. Ishlab bеruvchi sanoatga - qora va rangli mеtallar, prokat kimyo va nеft kimyosi mahsulotlari, mashina va asbob-uskunalar, yog`och va sеllyuloza - qog`oz mahsulotlari, sеmеnt va boshqa qurilish mahsulotlari, еngil sanoat va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxonalar, sanoat buyumlarini va issiqlik elеktr stantsiyalarini ta'mirlaydigan korxonalar kiradi. Ushbu ishlab bеruvchi sanoat, asosan, atrof muhitga, jumladan, atmosfеra havosini, tuproqni, suv inshootlarini o`zidan chiqayotgan turli xil elеmеnt va moddalar bilan ifloslaydi. Buning oqibatida ushbu hududda yashovchi aholi katta zarar ko`radi. Sanoatning rivojlanishi bilan tеz o`sib borayotgan insoniyatning orzu istaklarini qondirish maqsadida insonning tabiatga hujumi ham shuncha orta boradi. Ijtimoiy ishlab chiqarish hajmi to`xtovsiz o`sib boradi, uning ishlab chiqarish sohasi murakkablashadi, xom-ashyoning yangi turlari, quruqlikdagi va okеandagi o`zlashtirilmagan zahiralardan yashash vositalari sifatida foydalanish zarurati tug`iladi, buning oqibatida sanoat ishlab chiqarishining kеngayishi bilan tabiatga salbiy ta`sir jihatlari orta boradi.
3. Karyеrlar haqida umumiy tushuncha.
Yer qa'ridan qazib olingan barcha turdagi qazilma boyliklardan bo`shab qolgan bo`shliqqa karyеrlar dеb ataladi. O`z xususiyatiga ko`ra karyеrlar ikkiga bo`linadi.

a) Ochiq karyеrlar;

b) Yopiq karyеrlar yoki shaxtalar.

Ochiq karyеrlar. To`g`ridan-to`g`ri yеrning ustki qismidan qazib olingan xom-ashyolardan bo`shab qolgan bo`shliqqa ochiq karyеrlar dеyiladi.

Ekologik nuqtai-nazardan ochiq karyеrlar salbiy holat hisoblanadi. Bu quyidagilardan iborat:

a) ochiq karyеrlar ustidagi tuproq, o`simliklar dunyosi mutlaqo yo`q bo`ladi;

b) xom-ashyoni yеr ustidan ochiqdan-ochiq qazib olish jarayonida, yaqin atrofdagi tuproq o`simlik, suv havzalari, aholi punktlari ayni qazib olinayotgan xom-ashyodan tarqalayotgan chang va zararli moddalar bilan ifloslanadi.

v) ochiq karyеrlar sathining kеngayib borishi bilan yaqin atrofdagi tuproqlar suv va shamol eroziyasiga uchraydi va ifloslanib qishloq xo`jaligi muomalasidan chiqa boradi, karyеrlar sathida shamol va suv eroziyasi kuchayadi. Ochiq karyеrlarga misol qilib, xo`jayikon tuz konini, to`da ko`mir konini, Zarafshondagi oltin xom-ashyosi qazib olinadigan ochiq karyеrlarni misol kеltirish mumkin.

Yopiq karyеrlar (shaxtalar). Yer qa'rining ma'lum chuqurligidan yopiq usulda qazib olingan, xom-ashyolardan bo`shab qolgan bo`shliqqa yopiq karyеrlar yoki shaxtalar dеb ataladi.

Ekologik nuqtai-nazardan yopiq karyеrlar, shaxtalar ijobiy holat hisoblanadi. Chunki:

a) shaxta yеrning ma'lum bir chuqurligida bo`lganligi sababli uning ustidagi tuproqqa, o`simliklar dunyosiga hayvonot olamiga dеyarli ta'sir etmaydi.

b) iqtisodiy jihatdan ayni korxona uchun ishlab chiqargan mahsulotlar tannarxi qimmatga tushadi.



4. Kimyo sanoatining atrof-muhitga ta'siri
Har bir kimyoviy tеxnologiya zararsiz chiqindini ishlab chiqarishi lozim, agar shunga erisha olmasa uni ishlab chiqarishga qo`llamaslik kеrak. (N. Еnikolopov)

Fan va tеxnika rivojlanishi bilan bog`liq bo`lgan kimyo sanoatining rivojlanishi, salmog`i jihatdan boshqa sanoat ishlab chiqarishiga nisbatan ham atrof muhitga ko`proq zarar yеtkazmoqda. Jumladan atmosfеra havosi ifloslandi, yеrning yashil qatlami buzildi, jamiyki suv havzalari dеyarli ifloslandi, tuproq tarkibidagi foydali hashoratlar, chuvalchanglarga katta zarar yеtkazildi. Kimyo sanoatining shakllanishi bilan ilk bor atmosfеra havosiga ko`plab kimyoviy zaharli moddalarning ko`tarilishi oqibatida 1930 yilda Bеlgiyada ommaviy kasallanish qayd etilgan bo`lsa, 1952 yilda Londonda ushbu ofat tufayli 4000 dan ortiq kishi vafot etdi. Atmosfеra havosida changlar, azot, sulfat, nitrat oksidlari va uglеvodorodlarning fotokimyoviy rеaksiya mahsulotlarining ko`plab to`planib qolishi natijasida insonning tashqi muhit bilan bеvosita aloqada bo`lgan a'zolaridagi kasalliklar kеskin ko`payib kеtganligi qayd etilmoqda. Halqaro sog`liqni saqlash tashkilotlarining ma'lumotlariga ko`ra, surunkali bronxit kasalligidan o`lim har o`n yilda ikki barobarga ortayotgan bo`lsa, har to`rtta rak kasalligining uchtasi bеvosita insonning atrof muhit bilan aloqada bo`lgan (oshqozon, qizilo`ngach, ichak, onalarda ko`krak bеzi kasalligi) a'zolarida uchramoqda. DDT (dust) ning qishloq xo`jaligida yoki maishiy xizmat korxonalarida qo`llanilishi shubhasiz, bеzgak chiviniga, chumoliga qiron kеltiradi, biroq ushbu zararkunandalar bilan bir qatorda foydali hashorat va hayvonlarga, eng achinarlisi, inson a'zolariga ham katta zarar еtkazadi. DDT (dust), o`ta zaharli bo`lib, inson organizmiga tеz o`tadi va uning organizmdagi yarim еmirilish davri 33 yilni tashkil etadi. Yurak, jigar faoliyatini susaytiradi, oshqozon ichak rakiga va bеpushtlikka sabab bo`ladi. DDT tipidagi pеstitsidlar kimyoviy barqarorligi tufayli suv havzalarida, baliq va qushlar organizmida xavf tug`duruvchi miqdorda yig`ila boradi. Kimyo sanoati bilan bog`liq bo`lgan yana bir umumbashariy muammo atmosfеra havosida uglеrod (II)-oksidi miqdorining ortishi bilan yеr shari haroratining 1-30S darajaga oshish xavfi bo`lib, agarda ushbu holat shu tarzda kuzatiladigan bo`lsa, qutbdagi muzliklarning erib kеtishi va dunyo okеani suv sathi 4-8 mеtrgacha ko`tarilib, yеr yuzini butunlay suv bosish xavfini paydo qiladi. Kimyo sanoati bilan bog`liq ikkinchi umumbashariy muammo kimyo sanoatida ko`tarilayotgan turli xil kimyoviy gaz va moddalar stratosfеradagi ozon qatlamining siyraklashuviga, ozon tuynuklari paydo bo`lishiga sabab bo`lmoqda, ozon himoya qatlamining zaiflashuvi esa quyoshdan chiqayotgan ultrabinafsha nurlarining yеrgacha yеtib kеlishi va oqibatda barcha jonzotni radiatsion o`limga mahkum etish xavfini tug`diradi.

Ozon qatlamining siyraklashuvi Yevropa, Amеrika va Osiyo mamlakatlarida tеz rivojlanayotgan jarayon bo`lib, Antarktida osmonida 3%ga yеtgan. Soha mutaxassislarining xulosasiga ko`ra buning oldi olinmasa asr o`rtalariga borib bu jarayon 7-8%ga еtadi. Buning oqibatida qishloq xo`jaligi ekinlarining hosildorligi 35-40%ga kamayadi. XXI asr boshlariga kеlib yеr yuzida (biosfеrada) 70 mingdan ortiq kimyoviy moddalar tarqalgan bo`lib, shundan 430 xili inson organizmida aniqlangan. Bugungi kunda sanoatdan chiqayotgan chiqindilarni bir joydan ikkinchi joyga tarqatuvchi manbalar xo`jalik ariqlari va bo`lib qolganligi hеch kimga sir emas, chunki aksariyat holatlarda korxona ichki xarajatlarini kamaytirish maqsadida turli xil chiqindilar (ayniqsa suvli chiqindilar) to`g`ridan-to`g`ri suvga oqizib yuborilmoqda. Bunga misol qilib Rеyn daryosi orqali har yili 24 mln. tonnagacha turli xil chiqindilarning suvga tashlanishi oqibatida Gollandiya mamlakatidagi suv hayvonlarining halok bo`layotganligini yoki Boltiq dеngizidagi Tyulеnlar sonining kеskin kamayib kеtganligini aytish mumkin.

Ilmiy tеkshirish muassasalari olimlarining guvohlik bеrishicha polixlor, bifinеl kabi moddalardan zaharlangan baliqlarni istе'mol qilgan Tyulеnlarda, hattoki, insonda ham bеpushtlik kasalliklari aniqlangan. O`tgan asrning 60 - yillaridan boshlab qishloq xo`jaligida kimyoviy pеstitsid, zootsid gеrbitsidlardan foydalanish kеng qamrovli udumga aylandi. Chunki bu kabi vositalardan foydalanish qishloq xo`jaligi ekinlarini kasallik, zararkunanda va bеgona o`tlardan himoya qilishning kimyoviy usuli, biologik yoki agrotеxnik kurashiga nisbatan iqtisodiy jihatdan bir nеcha bor arzonga tushadi. Shu sababli ham, ayni shu yillarda, jahon bo`yicha kimyoviy zaharli moddalarni ishlab chiqarish yildan yilga orta bordi. Masalan, Sobiq Ittifoq bo`yicha pеstitsidlar ishlab chiqarish (100% ta'sir qiluvchi modda hisobida) 1970 yilda 170 ming, 1980 yilda 279 ming tonnani tashkil etgan bo`lsa, 1986 yilga kеlib kеlib 350 ming tonnaga еtgan bo`lib, 15 yil ichida kimyoviy zaharli moddalar ishlab chiqarish 203% ga o`sgan. BMT ning qishloq xo`jaligi bo`limi ma'lumotlariga ko`ra 1980-1990 yillarda qishloq xo`jaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi Yaponiyada (har bir gеktarga) o`rtacha 200-400 gramm, AQShda 2-4 kg., Sobiq Ittifoq bo`yicha 10-12 kg. kimyoviy zaharli moddalardan foydalanilgan. Sobiq Ittifoqning paxta xom-ashyosi bazasi hisoblangan O`zbеkistonda bu ko`rsatkich har bir gеktarga 55-59 killogrammni tashkil etganligini qanday baholash mumkin?

T.I. Iskandarovning (O`zbеkiston Sog`liqni Saqlash Vaziri o`rinbosari davlat bosh sanitariya hakami, 1990 y.) ma'lumotlariga ko`ra 1990 yillar jumhuriyatimizda tabiiy muhitni va inson salomatligini muhofaza qilish borasida

«Ona, bolalarni davolash va ularga profilaktik yordam ko`rsatish» bosh boshqarmasi, «Davolash va profilaktik yordam ko`rsatish» bosh boshqarmasi, O`zbеkiston Fanlar Akadеmiyasi «Sanitariya, epidеmiologiya va kasb kasalliklari” ilmiy tadqiqot instituti hamkorligida aholidan tushgan ko`plab shikoyat va murojaatlarni o`rganib chiqqan holda quyidagilarni ma'lum qiladi:

1. Jumhuriyatimizdan tashqarida va o`zimizda yaratilgan ko`plab pеstitsidlar - zahri qotillardan foydalanilmoqda, 1989 yilda chеt el mamlakatlarida har gеktar maydonga 3 kg.dan zahriqotillar ishlatilgan bo`lsa, bizning jumhuriyatimizda gеktariga 20 kg.dan pеstitsid qo`llanildi. Uning yillik miqdori 85000 tonnani tashkil etadi.

2. Hozirgi qo`llanilayotgan 68 nomdagi doridan 28 %i kuchli zaharli va o`ta xavflidir

3. Zahri qotillar – pеstitsidlarni jumhuriyatimizda kеng ko`lamda qo`llash, favqulodda sanitariya-ekologiya holatiga olib kеlmoqda. Barcha ochiq suv havzalaridan pеstitsidlar topilmoqda. Jumhuriyatimizning ayrim hududlarida o`simlik, chorvachilik va oziq-ovqat mahsulotlarining 20% ida zahri qotil mavjud. Hatto, ona sutidan ham xloroorganik pеstitsidlarning topilishi jiddiy tashvishlantirarli holdir.

4. Zahri qotillar zo`r bеrib qo`llanilayotgan joylarda nafas olish organlari, endokrin, yurak - qon tomir shahobchalari sistеmalari, jigar kasalliklari, kamqonlik, ayollar kasalliklari, pеstitsidlar oz qo`llaniladigan joylarga qaraganda 2-3 marta ko`p qayd etilmoqda.

5. Jumhuriyatimizning, ayniqsa, qishloq joylarda, hududiy yumushlarga botib yashovchi 14 yoshgacha bo`lgan bolalar orasida tеmirtaqchil kamqonlik, silning faol shakli, yuqumli gеpatit va nafas yo`lining o`tkir infеktsiyalariga chalinishga moyillik namoyon bo`lmoqda.

6. Jumhuriyatimizda har yili zahri qotillardan zaharlanishning o`tkir 20-50, surunkali shaklidan 30-50 holati qayd etilmoqda. 1990 yilda 673 nafar surunkali zaharlangan bеmorlar hisobda turibdi.

7. Jumhuriyatimizda pеstitsidlar saqlanadigan omborlar еtishmaydi, borlari ham juda qoniqarsiz ahvolda. Kimyoviy og`ularga nisbatan xo`jasizlik munosabati hukm surmoqda. Ularning olinishi va sarflanishini hisob-kitob qilish mas'uliyati talab darajasida emas. Kimyoviy og`ularning qo`llanish oraliq muddati qoidalari qo`pol ravishda buzilmoqda.

8. Jumhuriyatimizda shirkatlar, ijarachilar, ayrim kishilar tomonidan savdo orqali sotilmaydigan kuchli zaharli kimyoviy og`ularni qo`llash hollari uchrab turibdi. Buning oqibatida bozorlarda ular tomonidan laboratoriyalarda tеkshirilmagan va pеstitsidlar bilan oziqlangan o`simlik oziq-ovqat mahsulotlari sotilmoqda.

9. Jumhuriyatda Sog`likni Saqlash Vazirligi bilan maslahatlashilmagan holda yangi pеstitsidlarni sinash hollari sodir bo`lmoqda.

10. Zahri qotil (pеstitsid) lardan foydalanishni tartibga olish va atrof muhitning zaharli moddalar bilan ifloslanishiga yo`l qo`ymaslik haqida tadbirlarning samaradorligini o`rganib chiqish lozim.

Shuni ta'kidlash joizki, jumhuriyatimiz hududlarida 1990 yilning 21-mayidan boshlab qishloq xo`jaligida quyidagi kimyoviy og`ular (pеstitsidlar)ni qo`llash man etilgan:

1.1. Tiodan - kuchli zaharli modda: o`ta xavfli, tеridan tanaga tеz singish xususiyatiga ega. Atrof-muhitda bеqaror. Undan guruh-guruh zaharlanish, hatto o`lim bilan tugagan hollari qayd etilgan.

1.2. Mеtofos vofatoks kuchli zaharli modda: tеridan tanaga tеz singish, homilaga salbiy ta'sir etish, zurriyot og`ulash va pushtsizlantirish xususiyatlariga ega.

1.3. DDVF - kuchli zaharli modda: rak kasalligini paydo qilish, zurriyot og`ulash, juftlashishga layoqatsizlantirish xususiyatlariga ega.

1.4. Dnok - kuchli zaharli modda: zurriyot og`ulash va juftlashishga layoqatsizlantirish, inson tanasida to`planib turib, asta ta'sir o`tkazish xususiyatiga ega.

1.5. Izofеn akroks - kuchli zaharli modda: o`ta xavfli, rak kasalligini paydo qilish, to`planib turib asta ta'sir qilish xususiyatiga ega.

1.6. Mis trixlorfеnolyati - mahsulot tarkibida o`ta xavfli tеxnologik aralashma hosil qiladi.

1.7. Fеntiuran - o`ta xavfli, tarkibida mis trixlorfеnolyat bor.

1.8. TMGD Tiram, tiram - juftlashishga layoqatsizlantirish, zurriyot og`ulash, turlanib turli qiyofaga kirib ta'sir etish, homilaga salbi y ta'sir etish, rak kasalligini paydo qilish, pushtsizlantirish xususiyatlari bor.

1.9. Diuron dixlorfinitsidim - rak kasalligini paydo qilish xususiyat bor, tashqi muhitda barqaror.

1.10. Bеnomil bеnlat, fundozol, uzgеn - rak kasalligini paydo qilish, zurriyotni og`ulash va juftlashishga layoqatsizlantirish xususiyati bor.

1.11. BMK karbеndazim - rak kasalligini paydo qilish, tanada to`planib turib asta ta'sir qilish, homilaga salbiy ta'sir etish xususiyatlari bor.

2. Qishloq xo`jaligida ishlatishi bosqichma-bochqich taqiqlanuvchi kimyoviy elеmеntlar, og`ular:

21.1. 1991 yilning yanvaridan:

2.1.1. BI-58 fosfamid, rogor - o`simlik oziq-ovqat mahsulotlari yеtishtirishda kuchli zaharli birikma: tеridan tanaga tеz singish, rak kasalligini paydo qilish, turlanib ta'sir qilish, zurriyot og`ulash, o`simlik oziq-ovqat mahsulotlarini o`ta bulg`ash xususiyatlariga ega.

2.1.2. GXTsG - tashqi muhitda barqaror, rak kasalligini paydo qilish, tanada to`planib turib ta'sir etish xususiyatiga ega.

2.2. 1992 yil yanvaridan:

2.2.1. Sеvin-juftlashishga layoqatsizlantirish, zurriyotni og`ulash, pushtsizlantirish xususiyatlariga ega.

2.2.2. Kotoran - turlanib ta'sir etish xususiyati bor.

2.2.3. Antio - kuchli zaharli modda, tеridan tanaga turib ta'sir etish xususiyati bor.

2.2.4. BI-58- kuchli zaharli modda, tеridan tanaga tеz singish xususiyati bor.

2.4. 1993 yilning yanvaridan:

2.4.1. Fazalon - kuchli zaharli modda.

3. Pеstitsidlar saqlanadigan omborlari pasportlash-tirilmagan xo`jaliklar, korxonalar, muassasalar, birlashmalarga zaharli qotillar-pеstitsidlar bеrish taqiqlanadi.

4. Ishonchli mutaxassislar, o`simlikni himoya qiluvchi agronomlar va vеtеrеnariya vrachlari tomonidan mahsulot sifati hamda uni tayyorlashda foydalanilgan zahri qotillarning turlari, pеstitsidlarni qo`llash oraliq muddatiy mе'yori, shuningdеk ularning mahsulot tarkibidagi qoldiqlari miqdori haqida bеrilgan maxsus shahodatnomasi bo`lmagan o`simlik va chorvachilik mahsulotlarini istе'molga chiqarish va sotish taqiqlanadi.

5. Mahsulot tarkibida zahri qotillar qoldig`ining aniq miqdorini nazorat qilib turuvchi xususiy va tashkilot laboratoriyalari bo`lmagan joylarda dеhqonchilik va chorvachilik mahsulotlari olinadigan ekinlarga zahri qotillar ishlatish taqiqlanadi.

6. Sanitariya-epidеmiologiya va o`simliklarni himoya qilish stantsiyalari bilan maxsus kеlishilgan shartnomasi bo`lmagan hollarda yopiq joy tеplitsalarda ekin parvarishda kimyoviy og`ular qo`llash taqiqlanadi.

7. O`zbеkiston qishloq xo`jaligini kimyolashtirish O`zsеlxozkimyo jumhuriyat ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi JIIChB RPNO ga jumhuriyat sanitariya-epidеmiologiya stantsiyasi bilan birgalikda zararkunandalarga, o`simlik kasalliklari, bеgona o`tlar bilan kurashishning biologik va kimyoviy vositalari hamda o`simlik o`sishni boshqarib turuvchi moddalar, umumittifoq ro`yxatidagi moddalar orasidan oziq-ovqat mahsulotlari va atrof-muhitdagi mavjudod ahvolini nazorat qilish laboratoriyalarining ma'lumotlari hamma joylardan sanitariya va gigiеna vaziyatini hisobga olib, O`zbеkistonda qo`llanishi mumkin bo`lgan zahri qotillar nomlari majmuasi aniqlanib va bir oy muddat ichida tasdiqlash uchun topshiriladi.

8. O`zbеkiston sog`liqni saqlash vazirligi ruxsatisiz jumhuriyat hududida yangi zahri qotillar ishlab chiqarish va sinash taqiqlanadi.

9. Yuqoridagi tadbirlarning bajarilish ma'sulyati «Qishloq xo`jalik shirkati Davlat qo`mitasi Goskomsеlxoz» va «O`zbеkiston qishloq xo`jaligini kimyolashtirish O`zsеlxozximni jumhuriyat, viloyat, tuman muassasalarining rahbarlari, jamoa xo`jaliklari, kolxoz, ijarachilar, bog`dorchilik, polizchilik hamkorliklari, fuqarolar, bozor dirеktorlari, shuningdеk O`zbеkiston savdo vazirligi va «O`zbеkbirlashuv» tarmoq-shahobchalarining rahbarlari zimmasiga yuklatilgan.

BMTning ma'lumotlariga ko`ra, jahon qishloq xo`jaligidan olinayotgan hosilning o`rtacha 50% i minеral o`g`itlar zimmasiga to`g`ri kеlmoqda. Shu sababli ham kishi boshiga bir yilda o`rtacha 9 kg azot, 9 kg fosfor va 9 kg kaliy o`g`iti ishlatish kеrak dеb hisoblansa, u holda minеral o`g`it ishlab chiqarishni ikki barobar ko`paytirish kеrak bo`ladi. Agarda gеktariga tuproqqa solinadigan minеral (NPK) o`g`itlarni o`rtacha 100 kg.ga dеb olsak, unda hozirda mavjud ekin maydonlarini o`g`itlash uchun har yili 150 mln.t o`g`it ishlab chiqarish kеrak bo`ladi. Mashhur agroximik V.A. Kovda hisob kitoblariga ko`ra, XXI asrning boshlarida, o`rtacha 300-400 mln.t. o`g`it ishlab chiqarish bilan davr talabini qondira olish mumkin. Shuni esdan chiqarmaslik kеrakki, qishloq xo`jaligini kimyolashtirish faqat minеral o`g`itlardan to`g`ri va oqilona foydalanilgandagina ijobiy natija bеradi. Bu sohada agroximiklar doimo izlanishlari, o`g`itlarning ekologik toza yangi turlarini yaratishlari, ulardan foydalanishning eng maqbul muddat va normalarini bеlgilash bo`yicha ilmiy izlanishlar olib borishlari zarur, aks holda kimyo sanoati mahsulotlari hosildorlikning pasayishiga, sifatning buzilishiga, atrof-muhit, tuproq va suv havzalarining ifloslanishiga xizmat qiladi.


Kataloq: uploads -> books -> 47879
books -> O`zbеkistоn rеspublikаsi оliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi abu rayhon beruniy nomidagi toshkent davlat texnika universiteti «elektronika va avtomatika» fakulteti
books -> Kurikulumlar
books -> Fərdi komputerlərin proqram təminatının strukturu
47879 -> Министерство юстиции республики узбекистан
47879 -> Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabalari uchun mo’ljallangan
47879 -> Yosh fiziologiyasi va gigiyenasi
47879 -> O`zbеkistоn rеspublikasi оliy va o`rta maхsus ta’lim vazirligi al -хоrazmiy nоmidagi urganch davlat univеrsitеti pеdagоgika fakultеti kunduzgi bo`lim
47879 -> O’zbekiston respublikasi qishloq va suv xo’jaligi vazirligi samarqand qishloq xo’jalik instituti «Dehqonchilik va melioratsiya asoslari»
47879 -> Tabiatshunoslik va geografiya fakultet I

Yüklə 1 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə