1. bob kirish: geografik o’rni va tabiiy sharoiti


Okean tagi relyefi va geologik tuzilishi



Yüklə 108,18 Kb.
səhifə4/10
tarix07.01.2024
ölçüsü108,18 Kb.
#205133
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
1. bob kirish geografik o’rni va tabiiy sharoiti

2.1. Okean tagi relyefi va geologik tuzilishi.
Tinch okean tagi relyefi va uning geologak strukturasi juda murakkab tuzilgan. Uning relef shakllarini tarkib topishida suv osti botiqlari, chuqur cho‘kmalari, tog‘lari, qirlari, platolar va marjon riflari ishtirok etadi. Tinch okeanning katta qismi Shimoli-G‘arbiy, Shimoli-Sharqiy, Markaziy, Janubiy va Bellinsgauzen botiqlari bilan band. Bulardan tashqari okeanning g‘arbida o‘rtacha kattalikka ega bo‘lgan Filippin botig‘i, Mariana qirlari ajratib. turgan G‘arbiy .va Sharqiy Mariana botiqlari, Eauripik qiri ikkiga bo‘lib turgan G‘arbiy va Sharqiy Karolina botiqlari, Kapingamaranga qirlari va Gilbert tizmasi oralig‘ida Melaneziya botig‘i joylashgan. Avstraliyadan sharq tomonda Shimoliy va Janubiy Fidji botiqlari hamda. Tasmaniya botig‘i joylashgan. Tinch okeanning sharqiy qismida g‘arbiga nisbatan botiqlar juda ham uchraydi. Bular Chili, Peru, Sanama va Gvatemala botiqlaridir.
Shelflar Tinch okean havzasida asimmetrik shaklda joylashgan bo‘lib, ularning kengligi g‘arbda - Bering, Sharqiy Xitoy va Janubiy Xitoy dengizlarida 700-800 km gacha chuqurligi 150-500 m gacha boradi. Sharqda esa aksincha shelflar juda ham tarqalgan. Amerika sohillarida ularning kengligi bir necha o‘n kilometrdan oshmaydi. Okeanning materik yon bag‘irlari aksariyat hollarda zinapoyasimon -ko‘rinishga ega, vodiyga o‘xshash suv osti kanonlari ko‘p.
Tinch okeanning shimoliy va shimoli-g‘arbiy qismlaridan tortib to Yangi Zelandiya oroligacha bo‘lgan masofada cho‘zilib yotgan yoysimon orollar yonida ularga parallel ravishda joylashgan chuqur suv osti cho‘kmalari - Aleut (7822 m), Kuril-Kamchatka (9783 m), Yaponiya (8412 m), Idzu-Bonin (9810 m), Volkano (9156 m), Mariana (11022 m), Filippin (10265 m), Tonga (10882 m), Kermadek (10047 m) kabi cho‘kmalar bor. Okeanning sharqida, Amerika sohillarida Markaziy Amerika (6639 m), Peru (6601 m) va Chili (8180 m) cho‘kmalari mavjud. Shulardan dunyo bo‘yicha eng chuquri Mariana hisoblanadi. Yonma-yon joylashgan yoysimon orollar va chuqur cho‘kmalar yagona tizimga birlashib hozirgi zamon geosinklinal mintaqasini hosil qiladi. Bu mintaqaning harakterli xususiyati vulkanlarning serharaktchanligi va zilzilalarning tez-tez takrorlanib turishidir. Okean tagidagi vulkanlarning otilishi natijasida chiqqan lavalar hajmi materiklardagi lavalar hajmidan uch baravar ortiq.
Okeanning sharqiy qismida yirik geologik strukturalardan biri Sharqiy Tinch okean ko‘tarilmasi joylashgan. U meridian bo‘ylab qariyb 9000 km masofaga cho‘zilgan va bir necha joylarda ko‘ndalangiga. Galapagos, Pasxi, Chellenjer va Menard tektonik yoriqlari bilan kesilgan. Ko‘tarilmaning eng baland nuqtasi Pasxi orolida okean sathidan 539 m ko‘tarilib turibdi, uning etaklarida okeanning chuqurligi 3500-4000 m ga teng. Okeanning janubiy qismida Janubiy Tinch okean ko‘tarilmasi kenglik bo‘ylab cho‘zilgan.
Avstraliya sohillaridan sharq tomonda meridian bo‘ylab cho‘zilgan va bir-biriga parallel ravishda joylashgan Katta To‘siq rifi, Lord-Xau va Norfolk tog‘lari hamda Kolvill-Lau tizmalari bo‘lib, ular okean tagi relefining murakkab shakllaridir. Yangi Zellandiyaning sharqida Chatek suv osti balandligi va janubida Kemyofell suv osti platosi joylashgan. Okeanning g‘arbiy qismida Shimoli-G‘arbiy tizma, Shatskiy balandligi va Markus-Nekker tog‘i suv tagida ko‘tarilib turibdi.
Okean tagida cho‘kindi jinslar keng tarqalgan.Ularning tarkibitektonika va okean tagi relefi bilan uzviy bog‘liq. Chuqur suv osti, cho‘kmalarida terrigen yotqiziqlar, gil cho‘kindilar va ohaq jinslar uchraydi. Tinch okean g‘arbiy qismining tagida boshqa cho‘kindilar qatori vulkan jinslari ham uchraydi.
Barcha o'tish mintaqalari zamonaviy vulqonizm bilan ajralib turadi, ular seysmikdir va ular birgalikda zilzilalar va vulqonlarning Tinch okeanining chekka kamarini tashkil qiladi.
Pastki hududning taxminan 11% o'rta okean tizmalariga to'g'ri keladi: Tinch okeanining janubiy ko'tarilishi; Sharqiy Tinch okeanining ko'tarilishi; Chili ko'tarilishi; Galapagos Rift zonasi; Xuan de Fuka, Gorda, Explorer, Sala va Gomes, Naska, Kokos, Karnegi tizmalari.
Tinch okeani tubining markaziy va gʻarbiy qismlarining eng muhim tizmalari umumiy naqshga ega: ular gʻarbdan boshlanib, janubi-sharqda tugaydigan kamarli koʻtarilishlar tizimini tashkil qiladi.
Tektonik tuzilma va relyefning yorqin xususiyati - bu rel'efda izchil yo'naltirilgan chiziqli pastliklar, grabenlar va blokli tizmalar (horstlar) majmualari ko'rinishida namoyon bo'ladigan okean yoriqlari zonalari.
Okean tubining havzalari va ko'tarilishlari okeanik tipdagi yer qobig'i bilan tavsiflanadi.
Pastki cho'kindilarning o'ziga xos xususiyati qizil gillarning mavjudligi. Faqat Tinch okeanida kremniyli diatomli oqishlar kamarlari mavjud. Kremniyli radiolyariya konlari kamari talaffuz qilinadi. Okeanning janubiy va g'arbiy qismlarida marjon-algal biogen konlari topilgan. Tinch okeanida foraminiferal loylar, pteropod konlari va temir-marganets tugunlari mavjud.

Yüklə 108,18 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin