1. Yurakning tuzilishi va joylashuvi. Yurak avtomatiyasi, o’tkazuvchi tizimi va vazifalari. Yurak sikli va uning asosiy ko’rsatkichlari



Yüklə 0,73 Mb.
səhifə5/8
tarix24.10.2023
ölçüsü0,73 Mb.
#160590
1   2   3   4   5   6   7   8
Yurakning o’tkazuvchi tizimi.Oddiy holatda yurak ritmini yetakchisi vazifasini sinoatrial (sinus, sinoatrial, Keyt-Flek) tugun bajaradi (rasm). Tinch holatda bu tugunda vujudga keladigan impulslar soni 60-80 taga teng. Qo’zg’alishlar sinoatrial tugundan bo’lmachalarning ishchi miokardiga tarqaladi. Baxman tolalari qo’zg’alishni o’ng va chap bo’lmachalar mio kardiga tarqalishini ta’minlaydi. Sinoatrial tugun yurak ritmini boshqaruvchi tugundir. Bo’lmachalarda qo’zg’alishlarni tarqalish tezligi 1 m/s ga teng.
Qo’zg’alishlar avvalo sinoatrial tugunda hosil bo’lishini turli usullar bilan isbotlash mumkin. Gaskel tajribada shu tugunni sovutish yoki isitish yo’li bilan qo’zg’alish birinchi shu yerda hosil bo’lishini isbotladi. Eng ishonchli usul, ya’ni ingichka elektrod yordamida elektraoryaziologik yul bilan elektir potentsiallarini yozib olish usuli bilan ham isbotlangan. Elektrik potentsiallar shu sohada birinchi paydo bo’lar ekan, ularni soni yurak ritmi bilan bir hilligi isbotlangan.
Oddiy holatda o’tkazuvchi tizimning quyi qismlari avtomatiya hossalari sino-atrial tugunidan kelayotgan impulslar hisobiga yashirin holda turadi. Agar biron bir sababga ko’ra sinus tuguni sohasi zararlansa, atrioventrikulyar (Ashoff-Povar) tugun boshqaruvchilik vazifasini o’z zimmasiga oladi. Bu tugunlarda impulslar soni bir minutda 40-50 tani tashkil qiladi. Qo’zg’alishlar sinus tugunidan atrioventrikulyar tugunga utayotganda, 0,04-0,06 s davom etuvchi atriventrikulyar ushlanib qolish deb nomlanuvchi holat kelib chiqadi.
Atrioventrikulyar ushlanib qolishning sababi shuki, sinus tuguni tolalari atrioventrikulyar tugun bilan o’zaro tutashmaydi, balki ishchi miokard orqali bog’langan. Ishchi miokard orqali qo’zg’alishlarni o’tish tezligi nisbatan pastroq. Bu esa bo’lmacha va qorinchalarni ketma-ket qisqarishini ta’minlaydi. Ayrim sabablarga ko’ra ikkinchi tartibdagi avtomatiya markazi ham ishdan chiqsa, u holda boshqaruvchilik vazifasini Gis tutami bajara boshlaydi. Gis tutamida qo’zg’alishlar soni minutiga 30-40 tani tashkil qiladi. Agarda Gis tutami ham ishlamay qo’ysa, u holda ritm yetakchilik vazifasi Purkinьe tolalari zimmasiga tushadi. Bu holda yurak ishlash ritmi tahminan minutiga 20 tani tashkil etadi.
Qorinchalar va bo’lmachalar muskul tolalari orqali qo’zg’alishni o’tish tezligi 0,9-1 m/s tashkil etadi, bo’lmacha va qorincha orasidagi tugun tolalarida esa 0,05, Purkinьe tolalarida esa 3 m/s ga teng. Purkinьe tolalarida qo’zg’alishni tez o’tishi qorinchalarni bir vaktda tez qo’zg’alishini ta’minlaydi. Qorinchalarni tulik qamrab olish vaqti 10-10 ms ga teng.
Shunday qilib, yurakning o’tkazuvchi tizimi bir qancha fizialogik afzalliklarni keltirib chiqaradi: 1. Impulslarni ritmik hosil qilish (XP); 2. bo’lmacha va qorinchalarni ketma-ket qisqarishini; 3. qorincha miokordani bir vaqtda qo’zg’alishini ta’minlaydi.
Miokordning refrakterlik davri va ekstrasistola. Yurak miotsitlarini harakat patentsiali 0,3 sek davom etadi. Bu skelet muskullari XP dan 150 marotaba davomliroqdir.XP rivojlanayotganda xujayra keyingi ta’sirlarni qabul qilmaydi, qo’zg’almaydi ya’ni refrakter davrda bo’ladi. Uning refrakterlik davri skelet muskullari refrakterlik davridan 100 barobar uzoq davom etadi. Bu hususiyat yurakni a’zo sifatida bajaradigan vazifasi uchun juda zarur. XP vaqtida boshqa kelgan ta’sirotlarga umuman javob bermaydi. Bu esa yurakni ritmik qisqarishlari uchun juda muhim (tetanik qisqarishlardan mahrum).
Ishlab turgan yurakka uning qisqarishlarini turli davrlarida ta’sirot berilsa, har xil javob olish mumkin Agar bu ta’sirot sistola vaqtida, ya’ni mutloq refrakter davrida berilsa ta’sirot qancha kuchli bo’lishiga qaramay javob qaytarmaydi. Refrakterlik davri sistola davri bilan bir xil davom etadi.
Muskul bo’shasha boshlasa qo’zg’aluvchanlik tiklana boshlaydi va nisbiy refrakterlik davri boshlanadi. Yurak muskullarining XP 0,3 sek davom etadi. Mutloq refrakterlik davri 0,27 sek davom etadi. Nisbiy refrakterlik davri esa 0,03 sek ga teng. Bu davrda kuchli ta’sirot berilsa yurak muskuli javob qaytara oladi. Juda qisqa vaqt qo’zgaluvchanlikning supernormal davri davom etadi, bu davrda bo’sag’a osti kuchi bilan ta’sir etilsa ham muskul qisqarish bilan javob beradi.
Miokard bo’shashgan (diastola) davrda navbatdan tashqari ta’sirot berilsa, yurak barvaqt navbatdan tashqari qisqaradi bu xolat ekstrasistola deb ataladi. Ekstrasistema mavjudligi, uni harakteri to’g’risidagi ma’lumotlarni EKGni yozib olish yo’li bilan aniqlash mumkin.
Yurakning qon haydash vazifasi. Yurak miokardi sinixron, doimiy qisqarib turishi hisobiga tomirlar tizimiga qonni xaydab beradi. Miokardning qisqarishi uni bo’shliqlarida bosimning ortishini ta’minlab, qonni xaydaydi. Har ikkala bo’lmachalar teng qisqaradi. Qisqarishlar tugagandan so’ng qorinchalar ham bir vaqtda qisqaradi. Bo’lmachalarning qisqarishi kovak venalari soxasidan boshlanadi. Shundan so’ng uning yuqori qismi qisiladi natijada qon bir yo’nalishda bo’lmacha va qorinchalar orasidagi teshik orqali qorinchalarga o’tadi. Teshikchalarda klapan bo’lib, ular sistola vaqtida tavaqali klapanlar yopilib qonni qaytib qo’tishiga to’sqinlik qiladi. Klapanlarning pay iplari bo’lib, ular klapanni bo’lmachalar tomoniga ochilishiga to’sqinlik qiladi. Chap qorincha va bo’lmachalar orasida ikki tavaqali (mitral), o’ng qorincha va bo’lmacha oralig’ida uch tavaqali klapanlar bor.
Qorinchalar muskullarining qisqarishi natijasida bosim orta boshlaydi. Chap qorinchadan aortaga, o’ng qorinchadan o’pka arteriyalariga qonni xaydab beradi.
Aorta va o’pka arteriyalarining boshlangan joylarida yarimoysimon klapanlar bor. Diastola vaqtida qonni orqaga qaytishiga yo’l qo’ymaydi.
Qorinchalar va bo’lmachalar diastolasi vaqtida, bu qismlarda bosim nolga teng bo’ladi. Natijada qon venalardan bo’lmachalarga, undan so’ng qorinchalarga o’tadi.
Yurakni qon bilan to’lishi. Yurakka qonning qaytib kelishi bir necha omillarga bog’liq. Ulardan birinchisi, yurakning oldingi qisqargan vaqtdagi qoldiq kuchi.
Ikkinchidan-skelet muskullarining qiskarishi va bunda tana va qo’l-oyoqlarning vena tomirlarini qisishi.
To’rtinchidan- ko’krak qafasini so’rib olish xususiyati bilan bog’liq. Ko’krak qafasi germetik kamera bo’lib, nafas olganda o’pkaning elastik tortishish kuchi manfiy bosim hosil qiladi. Nafas olganda ko’krak qafasining ko’tarilishi va diafragmasining pastga tushishi, shu bo’shliqni kattalashtiradi. Ko’krak qafasi a’zolari va asosan kovak venalar cho’ziluvchan bo’lganligi uchun, u yerda va bo’lmachalarda bosim manfiy bo’lib qoladi. SHu omillar hisobiga qon yurakka oqadi.
Yurak sikli bosqichlari. Qonni uzluksiz harakatini yurakning to’xtovsiz ritmik qisqarishi va qon tomirlardagi bosimlar farqi ta’minlaydi. Yurak muskullarining qisqarishi sistola, bo’shashini diastola deb ataladi.
Bo’lmachalar sistolasi natijasida qon qorinchalarga xaydaladi, diastolasida esa qon venalardan tushadi. Qorinchalarning har bir sistolasida qon chap qorinchalardan aortaga, o’ng qorinchadan o’pka arteriyalariga xaydab chiqariladi. Diastala vaqtida esa bo’lmachalardan kelayotgan qon hisobiga to’ladi.Normal holatda sistola va diastola bir-biriga muvofiq sodir bo’ladi. Yurak muskullarini bir marotaba qisqarishi va so’ngra bo’shashishi yurak tsikli deb ataladi. Agar yurak bir minutda 75 marotaba qisqarib bo’shashsa, uning davomiyligi 0,8 sek ni tashkil kiladi. Yurak tsikli quyidagi bosqichlarni o’z ichiga oladi: bo’lmachalar sistolasi, korinchalar sistolasi, umumiy pauza (diastola). Har bir tsiklning boshlanishi bo’lmachalar sistolasi bo’lib 0,1 sek davom etadi Sistola davri ichida bo’lmachalarda bosim ortadi. O’ng bo’lmachada 4-5 mm sm ust, chap bo’lmachada 5-7 mm sim ust teng bo’lib, qonni qorinchalarga haydaydi.
Yurak faoliyatining asosiy ko’rsatkichlari. Qonning minutlik xajmi. Yurakdan bir minut davomida xaydab chiqarilgan qon miqdoriga qonning minutlik xajmi deb ataladi. Inson tinch turganda yuragi 70-75 marotaba ursa, qonning minutlik xajmi 4-5 l ni tashkil etadi. Bir qecha kunduzda 10 tonna, bir yilda 4000 tonna, umr mobaynida esa o’rtacha 300000 tonna qonni xaydab chiqarar ekan. Qonning minutlik xajmini yurak urishlari soniga bo’linsa, yurakning sistolik xajmi kelib chiqadi. Odam tinch turganda sistolik xajm 65-70 ml ga teng. Shuni aytib o’tish kerakki sistola vaqtida qorinchalardan qonning taxminan yarmi xaydab chiqariladi. Qolgan qon esa rezerv xajm bo’lib, yurak qisqarishlari tezlashganda ehtiyojga qarab ortadi.


Yüklə 0,73 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin