3-mavzu: koinotda yulduzlarning paydo bo’lishi va evolyusiyasi. Neytron yulduzlar va pulsarlar. O’TA


b) yadro reaktsiyalari asosida yulduz evolyutsiyasi



Yüklə 1,64 Mb.
səhifə10/11
tarix08.06.2023
ölçüsü1,64 Mb.
#127204
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
3-mavzu koinotda yulduzlarning paydo bo’lishi va evolyusiyasi.

b) yadro reaktsiyalari asosida yulduz evolyutsiyasi.
Dastlabki yadro reaktsiyalar taxminan million K temperaturada deyteriy, litiy va bor ishi bilan boshlanadi. Bu elementlarni dastlabki miqdori shu darajada kam ularning yonishi amalda protoyulduz siqilishini to’xtataolmaydi. Yulduz markazida temperatura 107 K ga etganda va vodorodni yonishi boshlanganda uni gravitatsion siqilishi to’xtaydi. Chunki faqat vodorodni yonish energiyasi yulduz fozoga sochayotgan energiyani to’ldirib turish uchun etarli. o’zagida vodorodni yonishi boshlangan birjinsli yulduzlar G-D da dastlabki bosh ketma-ketlikni (BKK) tashkil qiladi. Massiv yulduzlar BKK ga kam massalilarga qaraganda tezroq tushadilar. BKK ga tushgandan boshlab yulduz evolyutsiyasi yadrolarni yonishi asosida (yadroviy bosqichlar jadvalda keltirilgan) boradi.

2-jadval. Yadroviy yulduz evolyutsiyasining asosiy bosqichlar



Yadroviy yoqilg’i

Yonish mahsuloti

Yonish temperaturasi, K

Energiya chiqarish, ergG’g

Energiyani olib ketuvchi zarra

Dovomiyligi, yulduz yoshi foizlarida


‘e
C
Ne
O
Si

‘e
C, O
Ne, Na, Mg
O, Mg
Si  Ca
Sc  Ni

  1. 3)* 107

2* 108
1*109
1.3*109
1.8*109
3.4*109

7*1018
7*1017
5*1017
1*1017
5*1017
3.4*1017

fotonlar fotonlar
neytrino
neytrino
neytrino
neytrino

 90 %
 10
 1
 1
 1
 1

Temperatura 18*106 bo’lganda proton-proton tsikli, undan yuqori bo’lganda uglerod-azot tsikli (CNO) asosiy energiya manbai bo’ladi. Eng massiv yulduzlarda massaning 50% konvektsiyalanadi. Vodorodni to’la yonish vaqti massasi   1  bir quyosh mssasiga teng yulduzlarda 1010 yil,   50  - yulduzlarda 3*106 yil. Jadvaldan ko’rinib turipti, boshqa reaktsiyalar hisobiga yulduzni yashash vaqti umumiy yashash vaqtini 10% dan oshmaydi. Shuning uchun G-D diagrammada ko’pchilik yulduzlar o’rni bosh ketma-ketlikdir (BKK). Vodorodni yonishi o’zak moddasini o’rtacha molekulyar massasi oshiradi, gidrostatik muvozanat uchun markazda bosim va temperatura ko’tariladi, yorqinlik oshadi, qobug’ tiniqlashadi. Katta miqdordagi energiya yo’qotishni taminlash uchun o’zak siqilaboshlaydi, qabug’ esa kengayaboshlaydi. G-D diagrammada yulduz BKK dan o’nga siljiydi. Massasi katta yulduzlar BKK ni birinchilar qatori tark etadi.   15  yulduzlarni BKK da bo’lish vaqti 10 mln yil,   5  larniki - 70 mln yil va   1  larniki 10 mlliard yil.



Yüklə 1,64 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin