5-mavzu. Vaqtli qatorlar to‘G‘risida asosiy tushunchalar



Yüklə 296,51 Kb.
səhifə2/6
tarix24.10.2023
ölçüsü296,51 Kb.
#160078
1   2   3   4   5   6
5-mavzu. Vaqtli qatorlar to‘g‘risida asosiy tushunchalar

Vaqtli qatorlar turlari:

Momentli (ma‟lum bir sanaga)


Intervalli (ma‟lum bir davr ichida).




Vaqtli qatorlarni tasniflash




Vaqt bo‘yicha




Darajani ifodalash




Vaqt sanalari yoki







formulasi




intervallari







bo‘yicha




o‘rtasidagi oraliq
















bo‘yicha


















































































Mazmuni


bo‘yicha






Momentli


Intervalli




Absolyut

qiymatlardan










qiymatlardan Nisbiy Нисбий




qiymatlardan o‘rtacha


Teng qiymatlardan




qiymatlardan Teng bo‘lmagan




Хususiyko‘rsatkichlardan




Аgregatsiyalanganko‘rsatkichlardan













Shuningdek, vaqtli qatorlar sanalar o‘rtasidagi oraliq va ko‘rsatkichlarni mazmuni bo‘yicha farqlanadi. Mazmuni bo‘yicha vaqtli qatorlar ko‘rsatkichlari xususiy va agregatsiyalangan ko‘rsatkichlaridan tashkil topadi. Xususiy ko‘rsatkichlar hodisa va jarayonlarni ajratib, bir tomonlama xarakterlaydi (masalan, sutkada o‘rtacha suv iste‟mol qilish hajmi ko‘rsatkichining dinamikasini): agregatsiyalangan ko‘rsatkichlar hususiy ko‘rsatkichlardan hosila hisoblanadi va o‘rganilayotgan xodisa va jarayonni kompleks xarakterlaydi (masalan, iqtisodiy kon‟yunkturaning ko‘rsatkichlarini dinamikasi)

Vaqtli qatorlarni tuzishda ma‟lum qoidalarga rioya qilish kerak (talablarga), ular ma‟lum bir shartlarni bajarmaslik oqibatida yuzaga kelishi mumkin, bu esa qatorni solishtirib bo‘lmaydigan holga olib kelishi mumkin (5.2.-rasm).




Vaqtli qator darajalarini solishtirib bo‘lmaslik sabablari

Qamrab olinayotgan ob‟ektlar
doirasi bo‘yicha

(ob‟ektlarni qamrab olish bir xilda to‘liq bo‘lmasligi natijasida vujudga keladi)


Меtodologiya hisobi bo‘yicha (ko‘rsatkichlarni hisoblash yagona metologiya bo‘yicha o‘tkazilishi zarur)


O‘lchov birligi bo‘yicha

(Vujudga keladi shunday holda, agarda


ko‘rsatkich turli xildagi o‘lchov birligida keltirilgan bo‘lsa (maslan, mehnat unumdorligi mehnat va qiymat birliklarda o‘lchansa)




Xudud bo‘yicha
(xududlarning chegarasi

o‘zgarishi natijasida vujudga


keladi va boshqa sabablar)


Qiymat bo‘yicha

(bahoni o‘zgarishi oqibatida


Ro‘yhatga olish vaqti bo‘yicha (mavsumiy hodisalar sababli vujudga keladi. Masalan, yilning fasillari bo‘yicha elektr

energiyasini iste‟moli turlichadir, vа ularni faqat ma‟lum sanalarni hisobga оlgan holda mos ravishda solishtirish mumkin)







5.2.-rasm. Vaqtli qator darajalarini solishtirib bo‘lmaslik sabablari
5.2. Multiplikativ va additiv modellarning tarkibiy tuzilishi

Vaqtli qatorning umumiy tashkil etuvchi komponentalari:




yt ut t t yoki yt ut * t * t

95


bu yerda


–qatorning umumiy tendentsiyasini xarakterlovchi, doimiy (asosiy) komponenta;


–mavsumiy komponenta (yil ichidagi tebranishlar) umumiy ko‘rinishda - tsiklik tashkil etuvchi;


–tasodifiy komponenta (tasodifiy chetga chiqish).

Ko‘rinib turibdiki, vaqtli qatorning darajasini shakllantiruvchi barcha komponentlar uchta gruppaga bo‘linadi, Asosiy tashkil etuvchi bo‘lib trend hisoblanadi. Undan trendni tashkil etuvchini ajratib olinganidan keyin mavsumiy va tasodifiy komponentalar qiymati qoladi.


Agarda qatorning tashkil etuvchilarining barchasi aniq topilgan bo‘lsa, unda tasodifiy komponentaning matematik kutilishi nolga teng bo‘ladi va uning o‘rtacha qiymat atrofida tebranishi doimiydir.


Vaqtli qatorni tashkil etuvchi komponentlarini modellari:





yt

ut

t

t additiv

yt

ut *

t *

t – multiplikativ

Vaqtli qatorning asosiy komponentasi bo‘lib trend hisoblanadi. Trend –bu vaqt bo‘yicha qatorni barqaror tendentsiyasi bo‘lib, ozmi-ko‘pmi tasodifiy tebranishlardan ta‟siridan ozoddir.


Murakkab ijtimoiy hodisa va jarayonlarning o‘zgarish tendentsiyalari ko‘rsatkichlarini faqat u yoki bu tenglamalar, trend chiziqlari bilan taxminiy ifodalash mumkin.


Vaqtli qatorlarda odatda uch ko‘rinishdagi tendentsiya ajratiladi (5.3.-rasm).




Vaqtli qatorlarda tendentsiyalar ko‘rinishi


O‘rta daraja tendentsiyasi оdatda matematik tenglama yordamida ifodalangan to‘g‘ri chiziqning atrofida izlanayotgan hodisaning o‘zgarayotgan xaqiqiy darajasini ifodalaydi:


Bu funksiyaning mazmuni shundaki, trendning qiymatlari vaqtning ayrim momentlarida dinamik qatorning matematik kutilishi bo‘ladi.

99




Dispersiya tendentsiyasi qatorning emprik darajalari vа determinallangan komponentasi o‘rtasidagi farqni o‘zgarish tendentsiyasini xarakterlaydi

5.3.-rasm. Vaqtli qatorlarda tendentsiyalar ko‘rinishi

Izlanayotgan trend tenglamasini tanlashda soddalik printsipiga amal qilish kerak, va u bir nechta hildagi chiziqlardan empirik ma‟lumotlarga eng yaqinini (bir muncha soddasini) tanlashdan iborat bo‘ladi. Buni shu bilan yana asoslashadiki, chiziqli trendning tenglamasi qancha murakkab bo‘lsa va u qancha ko‘p parametrlarni o‘z ichiga olsa. ularning yaqinlash darajasi teng bo‘lganida ham bu parametrlarni ishonchli baholash shuncha qiyinlashib boradi.


Amaliyotda ko‘pincha quyidagi asosiy ko‘rinishdagi vaqtli qatorlar trendlaridan foydalaniladi:


to‘g‘ri chiziqli


parabola


eksponentsial


giperbola

logistik.


Xuddi shuningdek tendentsiyalar tiplari va trend tenglamalari ham bo‘linadi. Ekonometrik izlanishlarda tanlangan model bo‘yicha yuqorida sanab o‘tilgan


har bir komponentani miqdoriy tahlili o‘tkaziladi.


Trendni ajratib olishdan avval, uning mavjudligi to‘g‘risidagi gipotezani tekshirish zarur. Amalda trendning mavjudligini tekshirish uchun bir nechta mezonlar mavjud, ammo asosiy bo‘lib sxemada keltirilgan ikkita mezon hisoblanadi.





Yüklə 296,51 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin