6. karbonlu poladlar, Çuqunlar, legiRLƏNMİŞ poladlar t e. n., dosent, E. M. Cavadov plan


B qrupu – bu qrupa aid olan poladların standart üzrə kimyəvi tərkibi verilir, mexaniki xassələri isə verilmir. V qrupu



Yüklə 209,5 Kb.
səhifə2/5
tarix01.12.2022
ölçüsü209,5 Kb.
#71625
1   2   3   4   5
5 KARBONLU POLADLAR CUQUNLAR LEGIRLNMIS POLADLAR

B qrupu – bu qrupa aid olan poladların standart üzrə kimyəvi tərkibi verilir, mexaniki xassələri isə verilmir.
V qrupu – bu qrup poladlardan əsasən qaynaq işlərində istifadə edilir. Bu qrupa aid olan poladların standart üzrə mexaniki xassələri və kimyəvi tərkibi verilir.
A qrupuna daxil olan poladlar CT və ondan sonra gələn rəqəmlə markalanırlar. Bu poladların xasələri Cədvəl 1 –də verilmişdir. Məsələn, CT1, CT2, CT3 və s. rəqəm artdıqca poladın möhkəmliyi yüksəlir, plastikliyi azalır.
B qrupuna daxil olan poladlarda (Cədvəl 2) “CT” –dən qabaq həmin poladın istehsal üsulunu göstərən M (marten), K (konvertor), B (bessemer) hərflərindən biri yazılır. Əgər rəqəmdən sonra “КП”, “ПC” və “CП” işarələri olarsa, belə polad müvafiq olaraq qaynayan, yarımsakit və sakit polad adlanır. Si həmin poladlarda uyğun olaraq 0,07%, 0,07...0,15% və 0,15...0,35% təşkil edir. Məsələn, MCT3 KП poladında M –marten sobasında istehsal edildiyini “KП” isə qaynayan polad olduğunu göstərir.
V qrupuna daxil olan poladlar K və M üsulu ilə istehsal olunurlar. Markalarda “CT”-dən əvvəl B hərfi, sonra isə rəqəm göstərilir. Məsələn, BCT1, BCT2.
Mexaniki tərkibi – CT1, CT2 kimidir;
Kimyəvi tərkibi – MCT1, MCT2 uyğundur.
Cədvəl 1.
“A” qrupuna daxil olan poladların xassələri

Poladın markası

Möhkəmlik həddi,

Axıcılıq həddi,

Genişlənmə, %

CT0
CT1
CT2
CT3
CT4
CT5
CT6

300
310...410
330...430
370...480
410...530
490...625
>585

-
-
205
225
245
265
294

22
32
31
25
23
19
14

Qeyd: Burada göstərilən xassələr qalınlığı, 40mm -ə qədər olan sakit poladlara aiddir.

Cədvəl 2.
“B” qrupuna daxil olan poladların kimyəvi tərkibi, %



Poladın markası

C

Mn

Poladın markası

C

Mn

CT0
CT1
CT2
CT3

≥0,23
0,06...0,12
0,09...0,15
0,14...0,22

-
0,25...0,50
0,25...0,50
0,30...0,65

CT4
CT5
CT6

0,18...0,27
0,28...0,37
0,38...0,49

0,40...0,70
0,50...0,80
0,50...0,80

Qeyd: Bu poladlarda S <0,05%, P <0,04% Cr və Ni hər biri 0,3% -dən az

Sənayedə en kəsiyi kiçik olan məftillər, nazik vərəqlər və zolaqlar, bütöv çəkilmiş borular və s. məmullar geniş istifadə olunurlar. Belə məmulları metallurgiya zavodlarında [geniş istifadə] soyuq halda yaymaqla, presləməklə, gözlüklərdən çəkməklə hazırlayırlar. Bu əməliyyatlardan sonra metal döyənəklənmiş olur. Metalı döyənəklikdən azad etmək üçün onu rekristallaşma yumşaltmasına məruz edirlər. Göstərilən məmullar metallurgiya zavodlarından istehlakçıya yumşaldılmış və ya döyənəklənmiş halda verilir. Yumşaldılmış halda olan metalın mexaniki xassələri onun tərkibi ilə, əsasən karbonun miqdarı ilə təyin olunur. Döyənəklənmiş halda (olan) verilmiş metalın xassələri isə sıxılma dərəcəsindən asılıdır. Sıxılma dərəcəsinin məftilin möhkəmliyinə təsiri şəkil 2 –də verilmişdir. Göründüyü kimi, sıxılma dərə-cəsi artdıqca döyənəklənmiş məftilin möhkəmliyi artır. Belə ki, tərkibində 1,0% C olan poladı 95% sıxmaqla onun möhkəmliyini 4000 Mpa –dan yuxarı qaldırmaq olar.



Şəkil 2. Sıxılma dərəcəsinin C –nun miqdarından asılı olaraq


məftilin möhkəmlik həddinə təsiri.
Sıxılma dərəcəsi yüksək olan döyənəklənmiş məftildən kanat və tros istehsalında istifadə edirlər. Bu məqsədlə tərkibində 0,6...0,8% C olan poladları 80...90% sıx-maqla möhkəmlik həddi 1800...3000 Mpa olan kanat məftilləri almaq olar.
Bir çox məmulları, məsələn, bağlama, sarıma üçün məftilləri, dərin ştamplama və ya uzatmada nazik vərəq materialını yumşaq az C –lu poladlardan hazırlayırlar.
Avtomobil qanadları və gövdəsini hazırlamaq üçün vərəq poladı xüsusi maraq kəsb edir. Dərin ştamplama ilə alınan bu məmulatların materiallarında yüksək plas-tiklik xassəsi olmalıdır. Bu poladların tərkibində 0,08%C, 0,25...0,50%Mn, <0,03% Si, <0,03%S, <0,02%P (olan 08 KП poladını göstərmək olar) olur.
Əksər maşın hissələrini dəzgahlarda yonmaqla hazırlayırlar. Ona görə də, əsas maşınqayırma metalları olan metalların yonulma qabiliyyətinin yaxşılaşdırılmasının böyük təcrübi əhəmiyyəti vardır.
Yonulma qabiliyyətinə təsir edən ən əsas amil metalların istilik keçirməsidir. İstiliyi zəif keçirən metalların yonulma qabiliyyəti istiliyi yaxşı keçirən metallara nisbətən zəifdir. Çünki yonma zamanı ayrılan istilik, məmul tərəfindən az udulduğun-dan, əsas etibarilə yonulma nöqtələrində və kəsicinin ucunda yığıldığından onun da-yanıqlığını azaldır. Anstenit quruluşlu poladların istilikkeçirməsi zəifdir. Ona görə də hətta aşağı bərliyə malik olan anstenit poladının yonulma qabiliyyəti pisdir.
Tərkibində çox C olan poladlar yüksək bərkliyə malik olduqlarından pis yonulurlar. Az C –lu poladlarda və texniki Fe –də yüksək özlülük və plastiklik oldu-ğundan onların da yonulma qabiliyyəti pisdir. Bundan əlavə onları emal edəndə uzun və metaldan (pəstahdan) çətin ayrılan yonqar alınır.
P və S nəinki metalın yonulma qabiliyyətini yüksəldir, onlar həmçinin kəsicinin dayanıqlığının artmasına və keyfiyyətli səthin alınmasına səbəb olurlar. Ona görə də az məsuliyyət maşın hissələrinin hazırlanmasında avtomat poladları adlandırılan azkarbonlu, P və S nisbətən çox olan poladlardan istifadə edirlər (Cədvəl 3). Yonul-ma qabiliyyəti çox yüksək olan avtomat poladı A12. –dir.

Cədvəl 3.


Avtomat poladların kimyəvi tərkibi (%)



Poladın markası

C

Mn

Si

S

P

A 12
A 20
A 30
A 40r

0,08...0,16
0,17...0,24
0,27...35
0,37...45

0,7...1,0
0,7...1,0
0,7...1,0
1,20...1,55

0,15...0,35
0,15...0,35
0,15...0,35
0,15...0,35

0,08...0,20
0,08...0,15
0,08...0,15
0,18...0,30

0,08...0,15
<0,06
<0,06
<0,50

Yüksək legirli (paslanmayan) poladların yonulma qabiliyyətini artırmaq üçün onların tərkibinə əlavə olaraq S –ün kimyəvi analoqu olan Se və Te verirlər.


Çuqun Fe –C ərintisi olub, tərkibində C –nun və başqa qatışıqların miqdarının çox olması ilə poladdan fərqlənir. Çuqun polada nisbətən yüksək maye axıcılığa, çox kiçik plastikliyə malikdir və polada nisbətən ucuzdur.
İstehsal edilən çuqunların 80% -i təkrar emal çuqununa, 16% -i tökmə çuquna və 4% -i isə xüsusi çuqunlara bölünürlər. Təkrar emal çuqunları və xüsusi çuqunlar polad istehsalında istifadə olunurlar. Tökmə çuqunlardan isə müxtəlif maşın his-sələrinin tökmə üsulu ilə hazırlanmasında istifadə edirlər.
C poladda sementit (Fe3C) və qrafit halında olur. Strukturunda Fe3C olan çuqunun sınığı ağ rəngdə olduğundan buna ağ çuqun deyilir. Çuqunun tərkibində C qrafit halında olduqda onun sınığı boz rəngdə olur. Belə çuquna boz çuqun deyilir. Boz çuqun qrafitin forma və ölçüsündən asılı olaraq adi boz, döyülə bilən və kürəşəkilli qrafitli yüksək möhkəmlik çuqunlara ayrılır. Çuqun nəzəriyyəsində ən vacib məsələ qrafitin əmələ gəlmə şəraitini – qrafitləşmə prosesini aydınlaşdırmaqdan ibarətdir.
Anstenitin, sementitin və qrafitin kristal steruktur və tərkiblərini onlarda olan C –a görə müqayisə etdikdə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, anstenitin (2%C) kristallik strukturu və tərkibi sementitə yaxın olub (6,67%C), qrafitinkindən çox fərqlidir (100%). Qeyd etmək lazımdır ki, qrafit (100%C) daha dayanaqlı, sementit isə az dayanıqlı fazadır. Bu o deməkdirki, ferrit- qrafit və ya austenit –qrafit qatışığı ferrit-sementit və ya austenit –sementit qatışığına nisbətən az sərbəstlik enerjisinə malikdir. Beləliklə, termodinamiki amillər maye metaldan və ya austenitdən Fe3C deyil, qrafitin əmələ gəlməsinə imkan yaradır.
Çox mürəkkəb proses olan qrafitləşmə prosesi sxematik olaraq aşağıdakı kimidir.



Şəkil 3. Çuqunun qrafitləşməsində yaranan strukturlarsxemi.
Çuqun yüksək sürətlə soyudulduqda strukturu perlit və sementitdən ibarət olan ağ çuqun alınır. Bu çuqun PSK xəttindən yuxarı qızdırıldıqda perlit austenitə çevrilir. 7380C temp-da çuqunu bir qədər saxladıqda, həll olmayan izafi sementit qrafitləşməyə uğrayir. Əgər qrafitləşmə prosesi başa çatmışsa, struktur aunstenit və qrafitdən, soyuduqda isə PSK xəttindən aşağıda bu struktur perlit və qrafitdən ibarət olur.
1-ci qrafitləşmə prosesi tam getmədikdə (PSK xəttindən yuxarıda) Fe3C-in müəyyən hissəsi çevrilməmiş qalır. Bu halda strukturaustenit + qrafit + sementitdən, soyuduqda isə perlit + qrafit + sementitidən ibarət olur.
Çuqunun tərkibindəki daimi qatışıqların (C, Si, Mn, S, P) miqdarı poladdakından çox olduğundan, onlar çuqunun struktur və xassələrinə daha böyük təsir göstərirlər.
C və Si çuqunun tərkibində olan ən vacib elementlərdir. Onlar bir yerdə C-nun qrafit şəklində ayrılmasına,çuqunun ərimə temperaturunun aşağı düşməsinə, maye axıcılığının artmasına, qəlibin tam dolmasına (tökmədə) kömək edirlər.
Çuqunlarda C miqdarı praktiki olaraq 2...5% olur, C çuqunda qrafit və Fe3C şəklində olur.
Si ferritdə həll olaraq onu möhkəmləndirir. Çuqunda C –nun miqdarının artması Si. qrafitləşdirici təsirini gücləndirir. Çuqunlarda Si miqdarı onların növündən asılı olaraq 0,3...0,5% şatır.
Mn qrafitləşməsi çətinləşdirərək çuqunun ağarmasına, yəni ağ çuqunun alın-masına səbə olur və onun bərkliyini artırır. Digər tərəfdən Mn-qan S-lə birləşərək MnS. onu posaya çevirib, S və Mn-nın çuqunun ağarmasına kömək edən təsirinin qarşısını alır. Mn C-la Mn3C əmələ gətiri. Polad və çuqunlarda Mn3C bir hissəsi Fe3C-də həll olub onun dayanıqlığını artırır. Eyni zamanda Mn da ferritdə həll olaraq onun möhkəmliyini yüksəldir. Çuqunda Mn 0,4...0,6% olur.
Əgər Mn miqdarı qeyd olunan hüduddan çox olarsa, onda qrafitləşməsi yaxşı-laşdırmaq üçün çuqundaSi miqdarını artırmaq lazım gəlir. Ağ çuqunlarda Mn miqdarı 3,5%-ə qədər ola bilər.
S çuqunda zərərli qatışıq olub, ona yanacaq və filizlərdən düşür. S çuqunun aöarmasına güclü təsir edir. S Mn-a nisbətən 5...6 dəfə çox çuqunun ağarmasına kömək edir. Çuqu7nun maye axıcılığını azaldır, kövrəkliyini artırır və ona istisınma xassəsi verir. S zərərli təsirini azaltmaq üçün qeyd olunduğu kimi ona Mn verilir. Çuqunda Mn və Si miqdarından asılı olaraq S miqdarı ...0,12%-dək ola bilər.
P praktiki qrafitləşməyə təsir etmir. Çuqunda faydalı qatışıq hesab edilir, çünki P çuqunun maye axıcılığını artırmaqla natik divarlı fasonlu tökmələrin istehsalını asanlaşdırır. Buna səbəb 9500C-də əriyən üçlü fosfid evtektikasının yaranmasıdır. Evtektika kristallaşan zaman P-la zənginləşmiş austenitdən (Feγ), Fe3C və Fe3P ibarət olur. Fe3P evtektikasının bərk sahələri çuqununümumi bərkliyinin və yeyilməyə qarşı davamlığını artırır. Lakin bu halda çuqun tökmələrinin kövrəkliyi də yüksək olur.
H çuqunun tərkibində müşahidə edilən və havanın nəmliyi nəticəsində çuquna keçən zərəli qatışıqdır. Hidrogen (H) çuquna ağardıcı təsir göstərir və tökmələrdə qaz boşluqlarının yaranmasına səbəb olur. Maye çuqunda onun miqdarını azaltmaq üçün sobalara quru hava üfürülür.
Ağ çuqunun strukturu Fe –Fe3C diaqramı üzrə müəyyən edilir. 4,3%C olan evtektika tərkibli ağ çuqunun strukturu ledeburitdən, 2...4,3%C olan evtektikaya qədər ağ çuqun –perlit, ledeburit və ikinci Fe3C-dən, 4,3% -dən çox C olan evtektikadan sondakı ağ çuqun – ledeburit və 1-ci Fe3C -ən ibarət olur.
Beləliklə, ağ çuqunun faza tərkibi Fe3C və ferritdən ibarətdir. Ağ çuqunda C – Fe3C şəklində olduğundan, qrafitləşmə dərəcəsi 0 –dır. Ona görə də ağ çuqun yüksək bərkliyə və kövrəkliyə malikdir, onun yonulma qabiliyyəti yoxdur. Ağ çuqunun maye axıcılığı aşağı olduğundan keyfiyyətli tökmələr çətin alınır. Odur ki, bu növ çuqunlar əsasən polad istehsalında komunal kimi istifadə olunur.
Tökmə şəklində əridilən ağ çuqun mexaniki emala uğradılmadığından səthi bərklik tələb olunan hissələr: yayma valları, vaqon təkərləri, daşqıran maşının qovşaqları, kanalizasiya boruları və s. hazırlanır.
Ağ çuqun tökmələrini termiki emala uğratmaqla döyülə bilən çuqun almaq olur. Bu çuqunlar (ağ çuqunlar) standart üzrə markalanmır.
Boz çuqunun strukturunda miqdarı, quruluşu və ölçülərinə görə geniş hüdudda dəyişən qrafit var.
Boz çuqunların strukturu metal əsas olan və qrafitdən ibarətdir. Boz çuqunlar öz metallik əsaslarına görə bölünürlər:
Ferritli çuqun. Burada metallik əsas ferritdən ibarət olur. Ərintidə olan karbonun hamısı qrafit halındadır.
Ferritli – perlitli çuqun. Bu çuqunun metallik əsası ferrit və perlitdən ibarətdir. Buradakı perlit müəyyən qədər parçalanmamış sementitin ferritlə birləşib əmələ gətirdiyi məhsuldur. Bu çuqunda birləşmiş C –nun miqdarı 0,8% -dən az olur. Qalan C qrafit şəklindədir.
Perlitli çuqun. Burada metallik struktur tamamilə perlitdən ibarətdir. Perlit təcrübindəki 0,8% C –dan başqa qalan C sərbəst qrafit şəklində olur.
Beləliklə, boz çuqunun strukturunda qrafit var, ağ çuqunda isə yoxdur.
Çuqunlarda qrafit dörd əsas quruluşda ola bilər:

Yüklə 209,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin