AZƏrbaycan d L və n tq məDƏn yy



Yüklə 470.19 Kb.
Pdf просмотр
səhifə4/7
tarix21.04.2017
ölçüsü470.19 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

oxu-y-aq sözündə isə -aq birbaşa xəbərlik şəkilçisidir. 

         Felin vacib şəkli gələcəkdə icra ediləcək işin zəruriliyini, vacibliyini bildirir. 

malı

2

 şəkilçisi ilə düzəlir, şəxs sonluqları qəbul edərək şəxsə görə dəyişir. Məsələn: dinlə-

məli-yəm, dinlə-məli-sən, dinlə-məli-dir, dinlə-məli-yik, dinlə-məli-siniz, dinlə-məli-dirlər. 



         Felin  lazım  şəkli  icra  ediləcək  işin  lazım  olduğunu  bildirir,  fellərə  -ası(-yası)

2

 

şə

kilçisini  artırmaqla  düzəlir,  müvafiq  şəxs  şəkilçiləri  qəbul  edir:  oxu-yası-yam,  oxu-



yası-san,  oxu-yası-dır,  oxu-yası-yıq,  oxu-yası-sınız,  oxu-yası-dırlar.

Lazım  şəklinin 

inkarı deyil sözü ilə işlənir: alası deyiləm, alası deyilsən, alası deyil, alası deyilik, alası 

deyilsiniz,  alası  deyillər.

Göründüyü kimi,  şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişən deyil sözü 

oldu. 

        Felin şərt şəkli hərəkətin icrasının müəyyən şərtlə bağlı olduğunu bildirir. Şərt şəkli 

felə -sa



2

 şəkilçisinin artırılması ilə düzəlir: al-sa-m, al-sa-n, al-sa, al-sa-q, al-sa-nız, al-sa-

lar. 

       Şə

rt şəklində olan fellərdən əvvəl bəzən əgər bağlayıcısı da işlədilir, məsələn: əgə



qaçsam, əgər tullasan, əgər işləsə.

 

        Felin şərt şəkli müstəqil  cümlənin  xəbəri ola bilmir.  O  yalnız  mürəkkəb  cümlədə 



asılı  cümlənin  xəbəri  olub,  hərəkətin  icrasını  müəyyən  şərtlə  bağlayır.  Məsələn:  Əgə

oxumaq istəsən, mənim kitabımı götürərsən. 

 

  Sual 23. Təsriflənməyən fel formalarından məsdər və onun xüsusiyyətləri barədə 

məlumat yazın. 

            

       Şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişməyən fel formaları felin təsriflənməyən formaları 



adlanır.  Məsdər,  feli  sifət  və  feli  bağlama  felin  təsriflənməyən  formalarıdır. 

Təsriflənməmələrinə  baxmayaraq,  onlar  felin  təsdiq-inkar,  təsirli-təsirsiz  olmaq,  növ 

bildirmək  kimi  bəzi  əsas  xüsusiyyətlərini  qoruyub  saxlaya  bilirlər.  Felin  əsas 

xüsusiyyətlərini  saxlamaqla  yanaşı,  bu  formalar  ikinci  bir  nitq  hissəsinin  əlamətlərinə 

də malik olurlar.  Belə ki, felin xüsusiyyətlərindən əlavə məsdər eyni zamanda ismin, 

feli sifət sifətin, feli bağlama isə zərfin xüsusiyyətlərini də daşıyır. 



21 

 

        Həm felin, həm də ismin xüsusiyyətlərinə malik olan sözlərə məsdə deyilir. 



Məsdər  -maq

2

  şəkilçisinin (bəzən də onun qısa forması olan -ma

2

 şəkilçisinin) köməyi 



ilə yaranır: oxumaq, gəlmək, yazmaq, gülmək və s.  

        Məsdərin felə aid xüsusiyyətləri: 

                                                  

       1. Fel və ondan əmələ gələn məsdər eyni leksik məna bildirir (qrammatik mə-naları 

isə müxtəlif olur); məsələn, apar və aparmaq sözlərinin leksik mənaları ara-sında fərq 

yoxdur. Hər ikisi hərəkət bildirir. 

       2. Məsdər  təsdiq və inkarda olur. Məsələn: aparmaq və aparmamaq. 

          3. Məsdər  felin müxtəlif qrammatik məna növlərini bildirir. Məs.: yazmaq (məlum 

növ), yazılmaq (məchul növ), yazışmaq (qarşılıq növ), yazdırmaq (icbar növ).  

          4. Məsdər  təsirli və ya təsirsiz olur: görmək- təsirli, qaçmaq - təsirsiz. 

          5. Məsdər də fel kimi ətrafına söz toplaya bilir, məsdər tərkibi əmələ gətirir.     

        Məsdər tərkibi bütövlükdə cümlənin bir mürəkkəb üzvü olur, məsələn:  dmanla 



məşğul olmaq sağlamlıqdır

 cümləsində idmanla məşğul olmaq birləşməsi məsdər 

tərkibidir, mürəkkəb mübtədadır. 

        Məsdərin ismə aid xüsusiyyətləri bunlardır: 

        1. Isim kimi hallanır və mənsubiyyətə görə dəyişir. Məsdərin isim kimi hallanması: 

aparmaq, aparmağın, aparmağa, aparmağı, aparmaqda, aparmaqdan. Məsdərin 

mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etməsi: (mənim) aparmağım, (sənin) aparmağın, (onun) 

aparmağı, (bizim) aparmağımız, (sizin) aparmağınız, (onların) aparmağı. 

        2.  sim kimi cümlənin mübtədası, tamamlığı ola bilir: Oxumaq (nə?) hamı üçün 

faydalıdır. Oxumağı (nəyi?) sevirəm və s. 

        3. III şəxsdə xəbər şəkilçisi (-dır

4

qəbul edib cümlədə ismi xəbər olur (feli xəbər 

ola bilmir). Məsələn: Onun hobbisi üzməkdir. 

        4.Qoşmalarla  işlənə   bilir. Məsələn: tapmaq üçün, oxumaqdan ötrü, baxmağ



görə 

və s. 


         Xatırladaq ki, III şəxsdə məsdər mənsubiyyətə görə dəyişərkən, bəzən -maq

2 

 şəkilçisi 



-ma

2

 şəklinə düşür: quşların oxu-mağ-ı əvəzinə quşların oxu-ma-sı kimi işlənir. 

         Məsdər ismin xüsusiyyətlərini daşısa da, isim kimi cəmlənə, sifətləşə bilmir.  

 

  Sual 24. Feli sifət, onun yaranma yolları, felə və sifətə aid xüsusiyyətləri nədə



ibarətdir? 

         

        Həm felin, həm də sifətin xüsusiyyətlərini daşıyan sözlər feli sifət adlanır. 

        Feli sifət düzəldən şəkilçilər bunlardır: 



       1.  -mış

4

  şəkilçisi  vasitəsilə keçmiş  zaman  mənalı  feli sifətlər  düzəldilir,  məsələn: 

veril-miş 

(vəd), qazıl-mış (torpaq), bat-mış (gəmi) və s. 

       2. Mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənən -dıq

4

 şəkilçisi hər üç şəxsin təkində və cəmində 

keçmiş zaman mənalı feli sifətlər düzəldir, məsələn: axtar-dığ-ımız (sənəd), bil-diy-im 

(iş), gör-dük-ləri (adam) və s. 

       3.  -an

2

  şə

kilçisi  vasitəsilə  indiki  zaman  mənalı  feli  sifətlər  düzəldilir,  məsələn: 



dayan-an 

(adam), gəl-ə(qız) və s. 



22 

 

        4.-acaq



2

,-ası



2

,  -malı

2

  şəkilçiləri  vasitəsi  ilə  gələcək  zaman  mənalı  feli  sifətlər 

düzəldilir, məsələn: görül-əsi (iş), deyil-əcə(söz), tikil-məli (paltar) və s. 

       Qeyd edildiyi kimi, feli sifətdə həm felə, həm də sifətə məxsus xüsusiyyətlər                                                   

vardır. 


        Feli sifətin felə məxsus xüsusiyyətləri bunlardır: 

       1. Zaman mənası bildirir: kökəlmiş (heyvan) - keçmiş zaman; gələ(adam) –indiki 

zaman; görüləcə(işlər) gələcək zaman feli sifəti. 

       2. Təsirli və ya təsirsiz olur: oxuyan (müğənni) - təsirli; baxan (qız) - təsirsiz. 

       3. Növ bildirir: qazılan (torpaq) - məchul növ; görüşə(adamlar) - qarşılıq növ və 

s. 


        4. Təsdiq və ya inkar ola bilir: ağlayan (körpə)-təsdiq, ağlamayan (körpə) inkar. 

         5. Ətrafına söz toplaya bilir: dərslərindəəla qiymətlər alan (şagird), səliqə ilə 



sıraya düzülmüş

 (uşaqlar) və s. 



        Feli sifətin sifətə aid  xüsusiyyətləri: 

        1. Əşyanın əlamətini bildirir: uçan (hansı?) quş, ağlayan (hansı?) körpə və s. 



       

2. Necə?, nə cür?, hansı? suallarından birinə cavab olur. 

 

        3. Aid olduğu ismin əvvəlində gəlir.  



       4. Cümlədə təyin vəzifəsində işlənir: Görüləcək işlərimiz çoxdur. 

 

        5. Xəbərlik şəkilçilərini qəbul edir və ismi xəbər olur: Qardaşım işləyəndir. 



        6. Sifət kimi substantivləşə bilir və bu vaxt cümlədə isim kimi çıxış edərək 

mübtəda və ya tamamlıq olur. Məs.: Gələn (kim?)rəfiqəmdir.Oxuyanı (kimi?) 



tanıyırsan? 

        Feli sifətlərlə feldən düzələn sifətləri qarışdırmaq olmaz. Feldən düzələn 

sifətlər felin heç bir xüsusiyyətini daşıya bilmir, yalnız sifətin əlamətlərini daşıyır. Feli 

sifətlər isə həm felin, həm də sifətin xüsusiyyətlərinə malik olur. Sözün feldən düzəlmiş 

sifət yox, feli sifət olduğunu onun təsirli və ya təsirsiz olduğunu yoxlamaqla, ya da 

inkarda işlətməklə bilmək olar. 

        Sifət və saylar kimi, feli sifətlər də bəzən substantivləşə (isimləşə) bilir. Belə

 

halda 



feli sifətlər ismin xüsusiyyətlərinə malik olur: hallanır, cəmlənir, mənsubiyyətə görə 

dəyişir, qoşma ilə işlənə bilir və s. Məsələn: Yatmışları razı deyiləm kimsə oyatsın. 



Qaçanı qovmazlar. Yazdıqlarımı unutmuşam və s. Bu cümlələrdəki yatmışları, 

qaçanı, yazdıqlarımı feli sifətləri isimsiz işlənmiş, yəni onu əvəz etmişlər. Buna görə də 

həmin feli sifətlər mənsubiyyət, hal və cəm şəkilçiləri qəbul etmişdir. Isimləşmiş feli 

sifət necə?, nə cür? suallarına deyil, ismin suallarına cavab verir və cümlədə təyin yox, 

mübtəda və tamamlıq, bəzən də ismi xəbər olur. Qeyd edildiyi kimi, feli sifər 

isimləşdikdə qoşmalarla da işlənə bilir: oxuyan üçün, yatmışlardan başqa və s.   

 

          



 Sual  25. Feli bağlama haqqında məlumat yazın. 

 

        Feli bağlama həm felin, həm də zərfin xüsusiyyətlərini daşıyır. 

        Feli bağlamanın felə aid xüsusiyyətləri bunlardır: 

        1. Leksik mənaca hərəkət bildirir. 

        2. Təsirli və ya təsirsiz olur: görüb (təsirli), baxdıqca (təsirsiz) və s. 

        3. Təsdiq və ya inkarda olur: alanda, almayanda və s. 


23 

 

        4. Felin müxtəlif qrammatik məna növlərində ola bilir: gəlincə (məlum), yazılıb 



(məchul), geyinərkən (qayıdış), sildirərək (icbar), yazışanda (qarşılıq). 

        5. Ətrafına söz toplaya bilir: təbiətin xoş mənzərəsini seyr etdikcə və s.  



        Feli bağlamanın zərfə aid xüsusiyyətləri aşağıdakılardır: 

        1. Hərəkətin tərzini, zamanını, səbəbini bildirir: Uşaq qaçaraq (necə?) gözdə                                                        

itdi. 

Evə gələndə (nə zaman?) çörək alarsan. Düşməqorxub (nə səbəbdən?) geri 

çəkildi. 

        2. Zərfin suallarına cavab ola bilir. 

        3. Əlaqəyə girdiyi sözlərlə birlikdə cümlənin zərfliyi olur. 

        Feli bağlama şəkilçiləri: 

        1) -ıb



4

. Bu şəkilçi ilə düzələn feli bağlamaların aşağıdakı xüsusiyyətləri vardır: 



a)

 Işin əsas feldəki işdən əvvəl icra olunduğunu bildirir: Bağban bağdaki işlərini bitirib,(nə za-

man?) əllərini yumağa getdi.  

b)

  Əsas feldəki hərəkətin tərzini bildirir: Qoca bardaş qurub (necə?) oturmuşdu.. 

c)

  Əsas feldəki hərəkətin səbəbini bildirir: Uşaq anasından qorxub (niyə?) çarpayının altında 

gizləndi. 

         2) -araq



2

. Bu şəkilçi ilə düzələn feli bağlamalar mənasna görə -ib

4

 şəkilçili feli bağlama-larla 



oxşardır, məsələn: Ana otağa girərək, körpənin üstünü örtdü və s. 

         3)  -a



2

. Bu şəkilçi təkrar olunan felə qoşulur və onunla düzələn feli bağlamalar, əsasən, 

hərəkətin icra   tərzini bildirir.  Məsələn: Uşaqlar qaça-qaça həyətə doluşdular. Əsgər təhlükəni 

bilə-bilə irəliyə atıldı. 

         4)  -madan



2

. Bu şəkilçi ilə düzələn feli bağlamalar hərəkətin zamanını, bəzən də tərzini 

bildirir, məsələn: Dərsini hazırlamadan oynamağa getmə. Qatar heç  bir stansiyada dayanmadan 

gedirdi. 

         Aşağıdakı şəkilçilərlə düzələn feli bağlamalar isə daha çox hərəkətin zamanını, yəni işin əsas 

feldən əvvəl icra olunduğunu bildirir: 

         -anda

2

: alanda, gələndə, işləyəndə və s. 

         -dıqda



2

: aldıqda, gəldikdə, işlədikdə və s. 

         -arkən



2

: alarkən, gələrkən və s. 

         -dıqca

4

: aldıqca, gəldikcə və s. 



         -inca

4

: alınca, gəlincə və s. 

         -ar



2

, -maz



2

: gələr-gəlməz, çatar-çatmaz və s.  

         Feli bağlama digər sözlərlə əlaqəyə girərək feli bağlama tərkibi əmələ gətirir.Feli bağlama 

tərkibi həmişə cümlənin mürəkkəb üzvü olur və bir sintaktik suala cavab verir. Məsələn: Adil 



gözünü bir nöqtəyə zilləyib xəyala dalmışdı. Onlar vaxtında gəlib çatmadıqda bütün planlarımız 

pozuldu. Feli bağlamalar və feli bağlama tərkibləri cümlədə, bir qayda olaraq, zərflik kimi çıxış 

edir. Feli bağlama cümlənin həmcins xəbəri olduqda ondan sonra vergül işarəsi qoyulur. Məsələn: 



Ana bazara gedib, ərzaq malları aldı. 

 

                                                          



Sual  26. Zərf, onun məna növləri və başqa nitq hissələrindən fərqləndirilməsi 

barədə  yazın. 

  


24 

 

        Zərf hərəkəti müxtəlif cəhətlərdən izah edən nitq hissəsidir. Zərf cümlədə, əsasən, 



felə aid olaraq, onun tərzini, zamanını, yerini və miqdarını bildirir. Məs.: yaxşı danışır, 

çox oxuyanda, yuxarı getmək, dünən gələn və s.

 Zərflər necə? nə cür? nə zaman? haçan? 

nə vaxt? hara? nə qədər? suallarından birinə cavab verir, həm təsriflənən, həm də 

təsriflənməyən (məsdər, feli sifət, feli bağlama) fellərlə işlənir. Məsələn: Dünən bizə 



gəldi; Mən indi getməliyəkimi cümlələrdə zərf təsriflənən fellərə, dəfələrlə demək, 

asta-asta gələndə, cəsarətlə danışan birləşmələrində isə  təsriflənməyən fellərə aiddir. 

                                

        Hərəkəti izah etmə cəhətindən asılı olaraq zərflər müxtəlif məna növlərinə bölünür: 

1) tərzi-hərəkət zərfi, 2) zaman zərfi, 3) yer zərfi, 4) miqdar zərfi. 



       Tərzi-hərəkət  zərfləri  hərəkətin  icra  tərzini  bildirir,  necə?  nə  cür?  suallarına 

cavab  verir.  Məsələn:  O,  sənə  təəccüblə  baxırdı.  Akif  inadla  susurdu.  Cavad  hiylə-



gərcəsinə gülümsəyirdi. 

        Tərzi-hərəkət zərfləri bəzən hərəkətin keyfıyyətini də ifadə edə bilir. Məs.: gözə



danışmaq, yaxşı bilmək və 

s. 


       Zaman zərfi hərəkətin icra olunduğu (yaxud icra olunmadığı) zamanı bildirir, nə 

zaman? haçan? suallarına cavab verir. Dünən, indi, sabah, bayaq, sonra, gec, tez, hələ

yenə 

və s. zaman zərfləridir. Məs.: Məhələ də kitabı ala büməmişəm. Yenə göy üzünü 



duman bürüyüb. 

       Yer zərfləri hərəkətin icra olunduğu (yaxud icra olunmadığı) yeri bildirir. Aşağı, 

yuxarı,  irəli,  geri,  ora,  bura,  yaxın,  uzaq,  sağ,  sol 

sözləri  yer  zərfləridir.  Bu  sözlərin 

çoxu yönlük, yerlik və çıxışlıq hal şəkilçiləri ilə işləndikdə də yer zərfi olur. Yer zərfləri 

hara?,  haraya?,  harada?,  haradan?  suallarına  cavab  verir.  Məs.:  Əsgərlər  irəli 

yüyürdülər. 

çəri cavan bir oğlan daxil oldu. Uşaqlar geri döndülər. 

        Miqdar  zərfləri  hərəkətin  miqdarını və  ya  dərəcəsini bildirir, nə  qədər? sualına 

cavab  olur:  az,  çox,  azacıq,  birə-iki,  birə-beş,  qismən  və  s.  sözlər  miqdar

 

zərfləridir. 



Məsələn:  Uşaqlar  bu  gün  çox  (xeyli)  çalışdılar.  Müəllim  bunu  bizə  dəfələrlə demişdi. 

Qoca 

bir qədər dincəldi.  

         Dilimizdəki zərflərin bir hissəsi başqa nitq hissələri ilə ortaq sözlərdən ibarətdir. Belə sözlər 

cümlədəki vəzifəsindən asılı olaraq isim və zərf, sifət və zərf, say və zərf, qoşma və zərf kimi işlənə 

bilir: 

         1. Gecə, gündüz, axşam, səhər sözləri cümlədə nə? sualına cavab verdikdə isimnə za-man? 



sualına cavab olduqda isə zaman zərfi vəzifəsini daşıyır. Məs.: “Gecə (nə?) gündüzdən (nədən?) 

sərin olur”

 cümləsində gecə, gündüz sözləri isim, “Kəndə gecə (nə zaman?) çatdıq” cümləsində 

isə zərfdir. 

         2.Yaxşı, pis, açıq, gözəl, cəld və s. sözlər həm sifət, həm də tərzi-hərəkət zərfi ola bilir. 

Məs.: Açıq (hansı?) qapı bizimkidir ─ sifətMənimlə açıq (necə?) danış ─ zərf.  



         Belə sözlər əşyanın əlamətini bildirdikdə sifət, felə aid olduqda isə zərf  olur. Bundan əlavə, 

sifət hansı sualına da cavab verə bildiyi halda, zərf  bu suala cavab olmur.  



         3. Az, çox, xeyli, bir qədər, az-çox, bir az və s. bu kimi sözlər ismə aid olduqda say, felə aid 

olduqda isə miqdar zərfi vəzifəsində işlənir. Məs.: Otaqda az uşaq var─say; Bu gün az işlədik-zərf. 

         4Əvvəl, sonra sözləri müstəqil suala cavab verdikdə zərf,  ayrılıqda suala cavab verə 

bilmədikdə  isə qoşma olur. Qoşma kimi bu sözlər çıxışlıq halda olan sözlərə qoşularaq, ikisi 



25 

 

birlikdə bir cümlə üzvü, yəni zərflik olur.  Məsələn: Əvvə(nə zaman?) düşün, sonra (nə zaman?) 



danış 

 zərfSəndəəvvəl (nə zaman?) də bu sualı mənə vermişdilə─ qoşma.  

 

   Sual  27. Qoşmalar barədə məlumat yazın. 

                                                        

         smin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq hallarında olan sözlərə qoşularaq müəyyən 

məna  çaları  yaradan  köməkçi  nitq  hissəsinə  qoşma  deyilir.  Qoşmanı  başqa  köməkçi 

nitq  hissələrindən  fərqləndirən  əsas  cəhətlərdən  biri  onun  qoşulduğu  sözlə  birlikdə 

cümlə üzvü olmasıdır. Qoşmaların hamısı quruluşca sadə olur. 

         smin halları ilə işlənməsinə görə qoşmalar aşağıdakı qruplara bölünür: 

1.

 Adlıq və yiyəlik halla işlənən qoşmalar: üçün, ilə (-la



2

), qədər, kimi, tək, -ca

2

, üzrə 


(üzrə yalnız adlıq halla işlənir); 

2.

 Yönlük halla işlənən qoşmalar: qədər, kimi, -dək, tərəf, sarı, doğru, qarşı, -can



2

, görə, 


aid, dair, əsasən, xas; 

3.Çıxışhq halla işlənən qoşmalar: əvvəl, qabaq, sonra, bəri, başqa, savayı, qeyri, ayrı, 

ötrü, özgə.  


Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə