Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu



Yüklə 1,8 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə36/41
tarix12.12.2019
ölçüsü1,8 Mb.
#29906
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   41
Dilcilik-institutunun-eserleri-1-2018


D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
332 
 
coğrafi  məkan,  adət-ənənə  və  ətraf  mühit  də  mühüm  rol  oynamışdır. 
Məs: C.Barbaronun qələmində “caviari” formasını alan və müasir italyan 
dilində “caviale” şəklində leksik fonda daxil olan türk mənşəli “havyar” 
sözü italyan dilində “h” aspiratının olmaması (səslənməməsi) nəticəsində 
“c”  samiti  ilə  əvəz  olunaraq  türk  dilindəki  səslənmə  formasına  yaxın 
“caviaro”-  [kaviaro]  şəklini almışdır. Qara dəniz və  Xəzər  dənizinin ən 
qiymətli  məhsulu  kimi  tanınan  nərə  balığı  və  onun  kürüsü  hələ  orta 
əsrlərdə  venesiyalılar  arasında  qiymətli  və  ən  çox  tələb  olunan  qida 
məhsulu  kimi  tanınırdı.  Belə  ki,  öz  səyahətlərindən  bəhs  edərkən 
Venesiya elçisi C.Barbaro yazırdı: “..ritrovai li pescatori li quali disseno 
haver  pescato  la  invernata,  et  haver  salate  molte  morene  et  caviari..”  - 
“..oradakı balıqçılar  qış boyu balıq tutduqlarını və çoxlu nərə balığı və 
kürü duza qoyduqlarını dedilər..” [yenə orada].  
 Ümumiyyətlə,  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  türk-ərəb  mənşəli 
alınmaların  böyük  əksəriyyəti  həm  də  ərzaq  və  qida  ənənələri  ilə  sıx 
bağlıdır. Bu baxımdan tədqiqat obyekti olan mənbədə rast gəlinən bir sıra 
mənimsəmələrə  digər  mənbələrdə  rast  gəlinməməsi  də  maraq  doğurur. 
Belə ki, “Səyahətnamə”də “bossa” kimi qeyd olunan və müvafiq qeydlə 
əsərin  sonunda  izah  olunan  səs  təqlidi  mənimsəmənin  fars  və  türk 
dillərində  “pivə”  içkisini  ifadə  etmək  üçün  istifadə  olunan  “būza” 
sözündən  olduğu  bildirilir  [6,  s.147].  Maraqlıdır  ki,  XIV  əsrin 
əvvəllərində  İbn  Battuta  adlı  ərəb  səyyahının  adını  çəkdiyi  bu  içki 
növünün  oxşar  nominasiyasına  dövrün  digər  italyan  mənbələrində  rast 
gəlmədik. İtalyan dilinin öz leksik inventarında yer alan və oxşar tərkibə 
malik  “birra”-nın  mövcudluğu,  görünür,  bu  spesifik  içki  növünün 
adlanmasının daimi status qazanmasına mane olmuşdur. Oxşar halı digər 
“müvəqqəti” leksik mənimsəməyə də aid etmək olar. Belə ki, “Mi rispose 
esser  messa  per  hibuth  peres,  zoè  per  i  idolatri.”  –  “Cavab  verdi  ki, 
“hibuth peres”, yəni bütpərəstlər üçün qoyulub” [6, səh. 81]. Belə ki, fars 
mənşəli “bütpərəst” sözünün təhrif olunmuş variantı olan “hibuth peres” 
eyni mənbədə həm də “burpares” kimi qeydə alınır: “Et io li dissi che era 
figura de qualchuna de le dee antique che adoravano i burpares, cioè li 
idolatri” – “Cavab verdim ki, o,  burpares-lərin yəni bütpərəstlərin sitayiş 
etdiyi  hansısa  qədim  ilahələrdən  biridir”  [6,  səh.126].  İtalyan  dilində 
“idolatra”  mənasını  verən  “but  parast”  anlayışını,  görünür,  C.Barbaro 
dəqiqliklə xatırlamadığından əsərin müxtəlif hissələrində bu nominasiya 
vahidini fərqli şəkildə qeyd etmişdir.  
M.Viallonun  qeyd  etdiyi  kimi,  ərəb  qrafik  qaydalarına  tabe  olan 
türk  dillərinin  ifadə  və  anlayışlarının  mənimsənilməsində  çox  vaxt 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
333 
 
venesiyalılar  “qulaq  yaddaşına”  əsaslanmışlar.  Belə  ki,  müasir  italyan 
dilində  “giannizzeri”  (“gianizzeri”-[cianidzdzeri])  kimi  mövcud  olan 
“yeni  çeri”  (yeniçərlər)  ifadəsi  məhz    bu  növ  alınmalardan  olub  türk 
dilinin  tələffüz  qaydalarını  özündə  əks  etdirən  tonik  vurğunu  da 
saxlamışdır [7, səh.7].  
Qeyd  edək  ki,  türk  dilinin  yazı  qaydalarının  latın  qrafikasına 
keçməsi yalnız 1927-ci il dil islahatından sonra baş vermişdir. Bu dövrə 
qədər  türk  dili  mürəkkəbliyinə  görə  ərəb  dili  ilə  müqayisə  edilirdi. 
Təsadüfi  deyil  ki,  müasir  italyan  dilinin  frazeoloji  lüğətində  yer  alan 
“parlare turco” – “türkcə danışmaq” idiomatik ifadəsi “parlare arabo” – 
“ərəbcə  danışmaq”  ifadəsi  ilə  sinonimlik  təşkil  edib  “anlaşılmaz  tərzdə 
danışmaq”,  “fikrini  qəliz  ifadə  etmək”  və  yaxud  “aydın  olmayan  bir 
mövzudan  bəhs  etmək”  kimi  mənalarda  ironik  tərzdə  yüksək  işlənmə 
tezliyi ilə seçilir[bax: 8].  
C.Barbaronun qeyd edilən “hibuth peres” və “burpares” kimi ikili 
nominasiya vahidləri də, çox güman ki, M.Viallonun bəhs etdiyi “qulaq 
yaddaşı”nın fəsadı olaraq ortaya çıxır. Belə ki, əsərin sonradan, yəni real 
xronoloji  əsasda  deyil,  “yaddaşa  əsaslanan”  (bax:  Barbaro, 
“Səyahətnamə”)  ardıcıllıqda  qələmə  alındığını  nəzərə  alsaq,  bunun 
səbəbini anlamaq olar.  
M.Viallonun  fikrincə,  əsrlər  boyu  davam  edən  sülh-müharibə 
əvəzlənməsini nəzərə alsaq, Venesiya – Osmanlı əlaqələrinin linqvistik, 
mədəni,  ədəbi-bədii  səviyyədə  qarşılıqlı  təsir  və  inkişafının  məntiqi 
aspektdə olduğunu deyə bilərik. Bu baxımdan müəllif Venesiya – Türk 
əlaqələrinin  inkişafını  üç  müstəvidə  araşdırır:  dil,  mədəniyyət  və 
ədəbiyyat. [7, səh. 5]. Əlbəttə, fərdlər arasında ilk əlaqə və mübadilənin 
ünsiyyət  vasitəsilə  yarandığını  nəzərə  alsaq,  Osmanlı  imperiyası  ilə 
Venesiya Respublikasının əlaqələrində türk dilinin əhəmiyyətini anlamaq 
olar. Böyük Osmanlı İmperiyasında türk dilinin  hələ vahid dil olmadığı 
dövrlərdə,  bir-birindən  əhəmiyyətli  dərəcədə  fərqlənən  ayrı-ayrı  yerli 
dialekt və ləhçələr Venesiya səfirləri üçün çətinlik yaradırdı. Venesiyalı 
türkoloq  Pietro  Businello  təsadüfi  deyil  ki,  “...Avropada  türk  dili  heç 
istifadə  olunmur...”
*
deyə  fikir  bildirmişdir.  Yalnız  1688-ci  ildə 
Cambattista  Donanın  (Giambattista  Donà)  Lettera  de’  Turchi  əsərinin 
işiq  üzü  görməsindən  sonra  Venesiyada  siyası,  ticari  və  diplomatik 
danışıqların tərcüməsi üçün yeni mərhələ başlanmışdır. Yeri gəlmişkən, 
onu  da  qeyd  edək  ki,  araşdırmaya  cəlb  etdiyimiz  XV  əsr  əlyazmaları 
                                                 
*
Pietro Busenello, Lettere informative della cose de’ Turchi, 1744, p. 95 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
334 
 
müasir italyan dilindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən Venesiya dialektində 
qələmə alınmışdır. Burada həmçinin orta əsr ənənələrinə uyğun olaraq latın 
dilinin  xalq  danışıq  forması  da  müşahidə  olunur.  Bununla  belə,  təhlil 
etdiyimiz  mətnlərdə  türk-ərəb  dilinə  aid  ifadə  və  anlayışları  aşkar  etmək 
müəyyən etimoloji araşdırmalar nəticəsində mümkün olmuşdur. 
 İtalyan dilinin lüğət fonduna daxil olan Türk-ərəb mənşəli alınmaların 
daha  çox  məişət,  ticarət,  gündəlik  həyat  tərzi,  adət-ənənə  və  davranış 
qaydalarından tutmuş, siyasi-diplomatik leksika, sosial struktur, dənizçilik, 
hərbi sahəyə qədər geniş məzmunu əhatə etdiyini aşkar etmək mümkündür. 
Belə  ki,  italyan  xalqının  gündəlik  həyat  tərzinin  ayrılmaz  hissəsi  olan 
“caffè”  (qəhvə)-nin  məhz  türk-ərəb  mənşəli  alınma  olduğunu  qeyd  etmək 
Şərqin Qərbə verdiyi mədəniyyət elementlərinin əhəmiyyətini göstərmək 
üçün  kifayətdir.  İlk  dəfə  P.Alpini  tərəfindən  De  Plantis  Aegipti  (1592) 
əsərində  təsvir  olunan  bu  bitki  növü  XIV  əsrdə  sufilər  tərəfindən  dua 
mərasimlərində uzun müddət ayıq qalmaq üçün istifadə olunmuşdur[9]. 
İlkin mənası ərəb mənşəli “ةﻮﮭﻗ” sözündən olan və orta əsrlərdə Osmanlı 
türkləri tərəfindən geniş istifadə olunan bu içki “kahve” adı ilə tanınmış 
və  venesiyalılar tərəfindən italyan mədəniyyətinə gətirilmişdir. Venesiya 
mədəniyyətinə  çox  illər  sonra  daxil  olan  bu  içki  1475-ci  ildə  ilk  dəfə 
İstanbula gətirilir. Orta əsrlərdə ərəb ənənələrinə uyğun olaraq dəmləmə 
şəklində  hazırlanan  bu  içki  növünün  hal-hazırda  İtaliyada  50  -yə  yaxın 
hazırlanma qaydası mövcuddur[10; 11]. 
 İtalyan  dilinin  lüğət  fonduna  daxil  olan  türk  mənşəli  “köşk” 
sözündən  olan  “chiosco”  (chiosco  [kiosko]);  ərəb  dilindən  türk  dilinə 
“şerbet”  formasında  keçən  “sorbetto”;    ərəb  mənşəli  “qafṭān”,  türk 
dilində  “kaftan”  formasını  alaraq  italyan  dilinə  daxil  olan 
“caftano”(caftano-[kaftano]);  fars  mənşəli  “tabseh”,  “tabeh”  (xalça) 
sözündən  olan  “tappeto”,  türk  dilindən  “bey-armudu”  ifadəsindən 
yarandığı güman edilən “bergamotto” (berqamot) kimi anlayışlar da buna 
misal ola bilər [7, səh.7].  
C.Barbaronun  tədqiqata  cəlb  olunan  bu  avtobioqrafik  və  məruzə 
xarakterli əsərində bəzən müəllifin rastlaşdığı reallıqlar məişət üslubunda 
təsvir  olunmuşdur.  Məs:  “Allozato  che  è  el  signor,  subito  li  bazari 
mettono zoso...” – “Hökmdar bir yerdə məskən saldıqda dərhal bazarlar 
açılırdı...”.[6,  səh.83]    Nümunədə  gördüyümüz  “bazar”  sözü  müasir 
italyan dilinin lüğət tərkibinə  ərəb və fars dillərindən keçmişdir ( 
رازﺎ,,,,ﺑ – 
bāzār). 
Digər  tərəfdən  orta  əsr mənbələrində,  xüsusilə  saray  vəzifələri  və 
titullarının  da  italyan  dilinin  passiv  fondunda  yer  aldığını  qeyd  etmək 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
335 
 
lazımdır.  “Pascià”  –  paşa,  “visir”-  vəzir,  “sultano”-sultan,  “gabella”- 
vergi kimi anlayışlar dilin aktiv fondunda işləklik qazanmasalar da, bəzi 
ifadə və anlayışlar daxilində, nitqdə istifadə olunur. Məs: İtalyan dilinin 
frazeoloji  lüğətinə  daxil  olan  “vivere  come  un  pascià”-  ifadəsi  bir  çox 
hallarda  kontekst  daxilində  ironik  məna  çaları  qazanaraq  “kef  çəkmək” 
(hərfi  anlamda  –“paşa  kimi  yaşamaq”,  yəni,  gözəl,  qayğısız  həyat 
sürmək)  mənasında  işləklik  nümayiş  etdirir.  Sonuncu  nümunə,  yəni 
“gabella”  ilə  bağlı  bir  məsələni  aydınlaşdırmaq  istərdik.  Sadalanan  digər 
alınmalardan  fərqli  olaraq  ərəb  mənşəli    “ﺔﻟﺎﺒﻗ
َ َ َ  ”  –

qabāla”/  “al-  qabāla”  –
“zəmanət”, “girov”, “müqavilə” mənalarından əmələ gələn və vergi növünü 
göstərən “gabella” sözünün italyan dilinə ilkin olaraq fərqli anlamda daxil 
olmasını  güman  edirik.  Belə  ki,  araşdırılan  tarixi  mənbələrdə  rast  gəlinən 
fikrə nəzər yetirək: “Essendo in questa terra in un fontego con quelli de la 
caravana, colui da la gabella (el quale era lì) andava sopravedendo chi erano 
quelli che dovevan pagar...” – “Bu şəhərdə karvandan olan adamlarla birgə 
bir  anbarda  olarkən  vergi  yığan  (orada  olan  şəxs)  gələrək  kimin  vergi 
ödəməli olduğunu 
yoxlayırdı...”.  Göründüyü  kimi,  orta  əsr  əlyazmasında  rast  gəlinən 
“colui da la gabella”- “vergi 
ilə məşğul olan”, yəni “vergiyığan” ifadəsi müasir italyan dilinin lüğət 
fondunda yer alan “gabella”= “tassa”/ “imposta” – vergi, rüsum – anlayışlar-
ından əlavə həm də bu növ vergini yığan şəxsin özünün adlandırılması üçün 
də istifadə edilmişdir [12].  Göstərilən nümunədə digər 
bir sözün – “fondaco”-nun da ərəb mənşəli “
قﺪﻨﻓ 
”- funduk sözündən 
olub,  hərfi  mənada  “ev-anbar”  anlayışını  ifadə  etdiyini  bildirmək  istərdik. 
Müasir  ərəb  ədəbi  dilində  “mehmanxana”  mənasını  verən    bu  söz  orta 
əsrlərdə,  əsasən,  dəniz  şəhərlərinə  xas  olaraq  malların  saxlanıldığı  “tikili” 
mənasını ifadə etmişdir [13].   
 
Qeyd  edək  ki,  təhlil  olunan  mənbələrdən  gətirdiyimiz  iqtibaslar  bir 
çox hallarda italyan dilinin lüğət fondunda bu və ya digər dərəcədə yer almış 
ifadələr olduğu təqdirdə digərləri haqqında bunu demək mümkün deyildir. 
Sözügedən  səyahətnamələrdə  rast  gəlinən  Türk-Azərbaycan  mənşəli 
“Bosagaz” -  [bozaqadz] (bos agaz) adlı yerdən  danışarkən  müəllif özü  də 
izah edir. O, bu barədə yazır ki, “...bu adın mənası boz ağac” deməkdir [6, 
səh.74].  Digər  bu  növ  leksik  mənimsəmə:  “Li  homini  di  fatti  sonno 
valentissimi et animosissimi, in tanto che alcun di loro per excellentia fi 
chiamato  talubagater,  che  vuol  dir  matto  valente...”-  “Hərbiçilər  çox 
təcrübəli  və  cəsur  idilər  və  hətta  bəzilərinə  cəsurluğuna  görə  dəliqanlı 
mənasını  verən  talubagater  (talubaqater)  adı  verilirdi...”-  burada  ifadə 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
336 
 
olunan  “talubagater”  sözünün  türk-fars  mənşəli  “ulu-bahadır”-dan 
mənimsənilmə  olduğu  güman  edilir  (bax:  Səyahətnamə,  qeyd,  s.249). 
Nümunədən  də  göründüyü  kimi,  müəllif  bu  anlayışın  izahını  verməyə 
cəhd etmiş və həmin sözün “dəliqanlı” mənasını verdiyini qeyd etmişdir. 
C.Barbaro hətta venesiyalılarda “gözəl”, “müdrik” anlamını verən “Pietro 
el savio” (müdrik Pyetro) , “Paulo el bello” (gözəl Paulo) ilə müqayisələr 
də aparmışdır. Qeyd etmək istərdik ki, bu nümunələrdə yer alan ifadələr 
iki  fərqli  xalqın  etik-mənəvi  priotetlərinin  üzə  çıxarılmasında  xüsusi 
önəm daşıyır. 
Bir məsələni də diqqətdən qaçırmaq olmaz ki, M.Viallon Venesiya-
Türk  diplomatik-ticari əlaqələrinin sıx olmasına  baxmayaraq,   XV-XVI 
əsrlərdə  türk  dilinin  italyan  dilinə  təsirinin  səthi  olduğunu  iddia  edir. 
Müəllif,  bu  “səthi  təsirin”    səbəbini  Osmanlı  imperiyasının  mütləq 
hakimiyyət  quruluşu  və  müstəbid  idarə  üsulu  ilə  izah  edir  və  onu 
Venesiyanın azad zadəgan zümrəsinə qarşı qoyur. Lakin müəllif özü də 
bir  qədər  əvvəldə  dini-fəlsəfi  inqilablar  əsrində  İnkvizisiya 
məhkəməsinin türk dünyasından gələ biləcək təhlükələri nəzarət altında 
saxladığını və buna baxmayaraq “..mentre la Venezia ufficiale conserva 
un  disprezzo  distante  per  una  società  disordinata  e  per  una  politica 
dominata dalla figura despotica del sultano, lo stesso patriziato sviluppa, 
in  privato,  un  interesse  sempre  maggiore  per  un  mondo  nuovo  e 
raffinato.”-  “..rəsmi  Venesiya  sultanın  müstəbid  idarəsinə  və  qaydasız 
cəmiyyətə qarşı uzaqdan nifrət bəsləsə də, patrisilər ayrılıqda bu yeni və 
gözəl  mədəniyyətə  getdikcə  daha  çox  maraq  göstərirdilər”  –  deyə  əks 
fikir də bildirmişdir. Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edək ki, ərəb əlifbası 
ilə ilk çap olunan Quranın  məhz Venesiyada 1537-1538-ci illərdə nəşr 
edilməsi  faktı  məlumdur.  1987-ci  ildə  Venesiya  kitabxanasında  tapılan 
həmin nüsxə Alessandro Paqanini tərəfindən nəşr olunmuş və hal hazırda 
Marçiano kitabxanasında qorunub saxlanılır[14]. 
Biz isə düşünürük ki, istər qeyd edilən dövrlərdə, istərsə də ondan 
əvvəlki və sonrakı dövrlərdə kifayət qədər çoxlu sayda türk-ərəb mənşəli 
anlayış  və  ifadələr  italyan  dilinin  və  xüsusilə  də  Venesiya  respublikası 
dövründə Venesiya dialektinin leksik inventarına daxil olaraq bu xalqın 
təfəkkür modelini zənginləşdirmişdir. Bunu istər Venesiya mənbələrinin 
özündə mövcud olan qədim əlyazmalarda rast gəlinən anlayış və ifadələr, 
istərsə  də  ümumilikdə  italyan  dilinin  lüğət  tərkibində  yer  alan  müxtəlif  
söz və terminlər sübut edir. 
 
 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
337 
 
  ƏDƏBİYYAT: 
 
1.  Kononov A.N. Türk dili araştırmaları tarihi. 2006, 144s. 
2.  Pianzola  Bernardino.  Grammatica  dizionarj,  e  colloquj  per 
imparare le lingue italiana, greca-volgare, e turca…Padova, 1789, 87 p. 
3.  Poletti  Andrea, Regia  Biblioteca  Pubblica  di  Lucca, Gesuiti: 
Collegio Romano. Cronologia historica scritta in lingua turca, persiana, 
& araba… appresso Andrea Poletti all'Italia, 1697, 206p. 
4.  Kazımbəy M. Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası. Tərcümə, 
tədqiq və şərh: İdris Abbasov. Bakı: Zərdabi LTD, 2017, 1007s. 
5. 
http://www.claudiomutti.com/printable.php?id_news=22
 
6.  Lockhart L., Morozzo R. della Rocca, Tiepolo M.F. I viaggi in 
Persia degli ambasciatori Veneti Barbaro e Contarini.  Roma 1973, 367 
p. 
7.  Viallon  M.  Venezia  ottomana  nel  Cinquecento  /  Epirotica 
chronica Ioannina, 2008, 42, pp.41-60. 
8. 
http://dizionari.corriere.it/dizionario-modi-di-
dire/P/parlare.shtml
 
9. 
http://www.treccani.it/enciclopedia/caffe/
 
10. 
http://www.agrodolce.it/2014/10/31/tutti-i-modi-per-prendere-
un-caffe-al-bar/
 
11. 
http://www.etimoitaliano.it/2014/04/caffe.html
 
12. 
http://www.treccani.it/vocabolario/ricerca/gabella/5/
 
13. 
https://www.etimo.it/?term=fondaco
 
14. 
http://www.glistatigenerali.com/religione_storia-
cultura/trentanni-fa-a-venezia-fu-scoperto-il-corano-stampato-piu-antico-
del-mondo/
 
 
Байрамова Гюнель 
Особенности использования турецко-арабских выражений 
в средневековых Венецианских письменных источниках 
Резюме 
 
Приход  тюркского  языка  в  Европусовпадает  с  размещением 
турков на Балканском полуострове, созданием Османской империи 
и ее укоренением до ближайших границ Запада. В начальном этапе 
этот  процесс  не  может  быть  отнесен  к  массовому.  При  анализе 
выражений и понятий, найденных в венецианских источниках, ясно, 
что  здесь  в  основном  доминирует  звуковая  имитация.  Турецко-

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
338 
 
арабские слова, которые включены в словарь итальянской лексики, 
обогатили лексическое содержание этого языка. 
 
Bayramova Gunel 
Features of the use of Turkish-Arabic expressions in 
medieval Venetian written sources 
Summary 
 
The  arrival  of  the  Turkic  language  in  Europe  coincides  with  the 
settlement of the Turks in the Balkan Peninsula, the establishment of the 
Ottoman Empire and its entranchment to the nearest Western borders. At 
the  initial  stage,  this  process  can  not  be  attributed  to  mass.  When 
analyzing the expressions and the concepts found in Venetian sources, it 
is clear that the sound imitation is predominant here. The Turkish-Arabic 
words included in the Italian vocabulary, enriched the lexical content of 
this language. 
 
 
 
 
                                           
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
339 
 
Арифа Гусейнова  
Азербайджанский  Государственный Университет Нефти и 
           Промышленности     
arifa.h@mail.ru 
 
Метод социолингвистического измерения 
 
Key words: mass communication, comparison, sosiolinguistic 
measure, pragmatic peculiarities, modernization, consolidation.  
Acar sözləri:kütləvi ünsiyyət, müqayisə, sosiolinqvistik ölçü, 
praqmatik xüsusiyyətlər, modernizasiya,  möhkəmləndirmə. 
Ключевые слова: массовая   
коммуникация,социолингвистическое измерение, прагматические 
свойства,  модернизация,  закрепление. 
 
Массовая  коммуникация  относительно  недавно  стала  пред-
метом  внимания  обществоведов,  в  том  числе  и  социолингвистов. 
Своеобразие  газетно–публицистического    стиля  изучается  в  нор-
мативном,  функционально–стилистическом  и  прагматическом 
аспектах.  Языковые  проблемы  радиои  телевещания  в      социолин-
гвистическом  освещении  рассматриваются  в  двух  планах:  в  плане 
лингвистического  своеобразия  текстов  радиои      телевещания,  т.е. 
“язык в массовой коммуникации”, а также в связи с формированием и 
развитием  специальной  терминологии,  отражающей  понятия  радио 
телетехники   и электроники, т.е. “массовой коммуникации в языке”[1]. 
Стилистическое своеобразие радиои телевещания  выявляется в 
сопоставлении с другими видами письменной и устной речи. В связи с 
этим  наиболее  актуальными  оказываются  вопросы        социолингвис-
тического  измерения      как  метода  корреляционного  анализа  много-
факторных величин. 
Теоретические положение о вариативности языка как проявления 
внутренних  и  внешних  факторов  языкового  развития  является 
основополагающим  при  рассмотрении  вопроса  о  социолингвисти-
ческом  измерении,  определении  уровней  и  параметров  измерения 
устных и письменных текстов. В несколько ином аспекте рассматри-
ваются  вопросы  социолингвистического  измерения  по  данным 
тестирования и анкетирования. 
Социолингвистические  методы  сбора  и  анализа  фактического 
материала  позволяют  выявить  корреляции  между  речевым 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
340 
 
поведением  опрашиваемых  в  разных  по  степени  формальности 
условиях  тестирования.  Социолингвистическое  изучение  “языка 
массовой  коммуникации”  выявляет  стилистическое  своеобразие 
данного вида универсального по содержанию полифункционального 
по  стилистике,  синкретического  по  соотношению  устной  и 
письменной  речи  единства  литературного  языка,  а  также  дает 
теоретическое  обоснование  для  изучения  влияния  данного  вида 
публицистической речи на формирование речевых стереотипов или 
норм устной литературной речи[2]. 
Особое  значение  приобретают  вопросы  перевода  и  редак-
тирования текстов радио и телевещания. Отсутствие справочников и 
пособий  по  переводу  терминологической  лексики,  устойчивых 
словосочетаний  осложняет  работу  переводчиков,  вынужденных 
изобретать  соответствующие  понятия.  Увеличение  числа  кальки-
руемой  лексики  дословного  перевода  устойчивых  фразеологизмов, 
калькирование синтаксических конструкции отмечается в националь-
ных языках, применяемых в радио и телевещании.  
Трехмерная модель социолингвистического измерения позволяет 
рассматривать вопрос об особенностях анализа письменного и устного 
(звучащего)  текста  как  проявление  вариативности  языка,  обусловле-
нное парадигматическими и синтагматическими отношениями. В этом 
плане  стилистическое  своеобразие  текста,  выраженное  в  виде 
лексического  объема  сообщения,  лексического  разнообразия  и 
синтаксической  сложности,  соотносится  с  информативностью, 
социальной  или  ситуативной  заданностью    высказывания.  Развитие 
массовой  коммуникации  в  национальных  языках  стимулирует 
активные  процессы  в  этих  языках  и  способствует  распространению 
двуязычия как социального и лингвистического  явления. Социолинг-
вистическое  изучение  функционирования  языков  в  сфере  массовой 
коммуникации  позволяет  дать  количественную  (объем,  тираж, 
продолжительность  передач)  и  качественную  характеристику  линг-

Yüklə 1,8 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin