Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu



Yüklə 1,8 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə34/41
tarix12.12.2019
ölçüsü1,8 Mb.
#29906
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   41
Dilcilik-institutunun-eserleri-1-2018

yisə  etmiş  və  onların  nostratik  mənşəli  olması  qənaətinə  gəlmişdir  (11, 
304-355). İ.İ.Meşşaninov urartu gil yazılarında gi kök morfeminin su ide-
oqramı kimi oxunduğunu qeyd edir. O, urartu yazılarında giei // gi // gie 
sözünün  “kiçik  çay”  anlamını  ifadə  etdiyini  göstərir  (АСУЯ,  117). 
Müxtəlif dillərdə bu allomorfun izləri müşahidə olunur: kab. kue “kiçik 
çay”, adıq. kьu // kьо “dərə, kiçik çay” (СНГТ, 326). 
Ku  “su”  kökünün  müxtəlifsistemli  dillərdə  derivatlarına  nəzər 
salaq: 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
314 
 
Kuy derivatı:Bu derivat dünya dillərində kay // kad // kud // kut // 
kod  //  koy  //  quy  fonovariantlarında  yayılmışdır:  yap.  kay  “dəniz” 
(ГНМ,  449),  tup.  quay  “çay”  (ГНМ,  434),  kartv.  kad  //  kod  “kiçik 
çay”, oset. kada “kiçik çay” (ИЭСОЯ, I, 616), lat. qutta “su, maye dam-
cısı” (EDL, 276), ev. kuduk “duzlu suyu olan kiçik çay”  (СМГТ, 122), 
mac. kut “quyu, fontan” (ВРС, 435), kutv “quyu suyu” (ВРС, 436). 
Müasir türk dillərində *ku “su” kökünün derivatlarından biri quyu // 
kuyu  sözüdür.  “Türk  dillərinin  etimoloji  lüğəti”ndə  kuyu  sözü  macar 
mənşəli  kut  “quyu”  sözü  ilə  müqayisə  edilsə  də,  onun  etimologiyası 
açılmır  (ЭСТЯ,  VI,  120).  Əksər  qaynaqlarda  quyu  sözünün  kuy-  //  quy- 
“tökmək,  axıtmaq”  feilindən  yarandığı  iddia  olunur  (VEEWT,  116; 
СМГТ, 131). Əslində, “tökülmək, axmaq” semantikası da dolayısıyla “su, 
maye” anlamını ifadə edir. Fikrimizcə, quy- “tökmək, axmaq” feilinin də 
kökü qu // ku “su” morfemi ilə bağlıdır, yəni kuy- // quy- kök deyil, gövdə-
dir. Azərbaycan dilindəki ikihecalı quyu sözünün paralelini digər dillərdə 
də  görmək  mümkündür:  hind. kua “quyu”,  mon.  quu  “çuxur”  (MTS,  I, 
565).  Təkhecalılıq  prinsipinə  əsaslansaq,  müasir  türk  dillərindəki  kuyu 
forması  derivatdır  və  onun  prasemantikası  su  anlayışı  ilə  bağlıdır.  Eti-
moloji  araşdırmada  semantik  meyar  aparıcı  amildir.  Bu  baxımdan,  quyu 
sözünün su semantikası ilə bağlılığını analoji leksik paralellərlə isbat edəcə-
yik.Kuyu // quyu sözü türk dillərində fərqli fonovariantlardadır: uyğ. kuduğ, 
qar.-balk.  kuyu,  bar.tat.  kuyunq,  qaz.  köyö,  başq.  kozok  (ЭСТЯ,  VI,  118). 
Həmin sözün qədim variantı qapalı hecalıdır: kuduğ // quduğ (ДТС, 464).  
Kuyu  //  quyu  sözü  müxtəlif  türk  dillərində  və  dialektlərində  “quyu, 
bataqlıq, çuxur, çayın, gölün donmamış yeri” mənalarındadır (ЭСТЯ, VI, 
118). Əski uyğur türkcəsində quduğ // quyuğ sözünün “quyu, bulaq, dəniz” 
(QTAL, 121) mənasında işlənməsi həmin sözün kökünün su semantikası 
ilə bağlılığını isbat edir. “Qədim türk lüğəti”ndə quδuγ sözü “quyu” anla-
mında verilmişdir: quδuγda suv bar ït burnï tegmäs “Quyuda it burnu dəy-
məyən qədər su var” (ДТС, 464). Quy- sözü qədim türk dilində “tökmək, 
axmaq” anlamında olmuşdur (ЭСТЯ, VI, 108): er küpgä suv qujdï “Kişi 
qaba su tökdü” (ДТС, 464). Həmin söz Azərbaycan dilinin Dərbənd dia-
lektində indi də mühafizə olunmuşdur. Müasir türkmən və tatar dillərində 
kuyu- feili “tökmək, axıtmaq” anlamındadır (СМГТ, 131). 
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, kuyu // quyu sonrakı variantdır, 
auslautda (söz sonunda) samit reduksiyası baş vermişdir: kuyu // quyu < 
kuyuğ // kuduğ. Çağdaş başqırd dilində koyon “çimmək, yuyunmaq” sözü 
mövcuddur. Bu fakt da kök morfemin *ko // *ku biçimində və “su” anla-
mında  olduğunu  təsdiqləyir.  M.Rəsənen  türk  dillərindəki  quyu 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
315 
 
lekseminin  monqol  dillərindəki  quduq  “fontan,  bulaq,  quyu”  sözündən 
alındığını iddia edir (VEEWT, 116).Tatar dialektlərində quyu sözünün koy 
// kuy biçimində işlənməsinə təsadüf edilir (TTDS, 200). Ancaq kuy- for-
masının  özü  də  etimoloji  cəhətdən  törəmədir,  yəni  *ku  “su”  kök  morfe-
mindən  yaranmışdır.  Həmin  kök  morfonoloji  inkişaf  nəticəsində  açıq 
hecalıdan qapalıya keçmiş, sonradan isə qapalı hecalı kök şəkilçiləşmiş və 
sonda,  bir  çox  türk  dillərində  səciyyəvi  olan  samit  reduksiyasına  uğra-
mışdır: *ku-kuy-+uğ-kuyu // quyu. Kuduğ // kuyuğ variantları qədim türk 
dialekt  fərqləri  kimi  meydana  çıxmışdır.  Türkmən  dilində quyma  “su  ilə 
dolu  çuxur”,  qırğız  dilində  kuyma  “çay  axını”  (СНГТ,  164)  sözlərinin 
mövcudluğu da quyu sözünun *ku “su” kök morfemi ilə bağlılığını təsdiq-
ləyir.  Digər  tərəfdən,  tunqus-mancur  dillərində  kuduk  “bulaq,  kiçik  çay” 
sözü  işlənməkdədir  (ССТМЯ,  I,  423).  Azərbaycan  dilinin  şivələrində 
küdri  sözü  “susuz,  su  çıxmayan  yer”  mənasındadır  (ADDL,  265).  Mü-
qayisə edək: mon. qooyix “axmaq, tökülmək”.  
Deməli,  ka  //  ku  “su”  kök  morfemini  özündə  yaşadan  sözlərdən 
biri türk dillərindəki kuyu // quyu leksemidir. K.Quliyeva da quyu sözü-
nün qu “su” sözü ilə bağlı olması fərziyyəsini irəli sürmüşdür (5, 137). 
Macar  dilində  kut  (“quyu”)  fonovariantının  mövcudluğu  (ЭСТЯ,  VI, 
120) kuyu və kut sözlərinin homogenliyini və praformanın*ku olduğunu 
təsdiqləyir.  Müqayisə  edək:  mon.  qudul  “kiçik  su  hövzəsi,  kiçik  çay” 
(MTS, I, 581), tel. kuttuk “bulaq”. Quyu sözünün prasemantikasının “su” 
anlayışı ilə bağlılığını qeyri-türk dillərindəki leksik paralellər də təsdiq-
ləyir.  Məsələn,  dravid dillərində kuti //  kudi feili “içmək” anlamındadır 
(DED, 151). Dialektlərimizdə işlənən güyüm “səhəng, su qabı” (ADDL, 
191)  sözü  k  //  g  refleksinə  əsasən  güy  //  kuy  “su”  derivatını  mühafizə 
edən sözlərdəndir.  
Kul derivatı: Q.E.Kornilov Altay dillərindəki kal, göl, kol, kul, kam 
“çay, göl” sözlərinin *ko- // *ku “su, göl” morfeminin derivatları olduğunu 
göstərir (12, 33). Müqayisə edək: sansk. kulya “su kanalı, kiçik çay” (СРС, 
168), kula “sahil” (СРС, 170),  mans., xant. kal // kel “bataqlıq” (CНГТ, 
239),  qəd.hind.-ar.  kulya  //  kolla  “su  kanalı,  kiçik  çay”  (EWA,  377), 
qəd.mon.  qol  “çay,  çay  dərəsi”,  aq.,  lak.  kulla  “bulaq”,  erm.  gel  “çay”. 
Kartvel dillərində də bu gövdəni mühafizə edən sözlər var: meq. qal “kiçik 
çay”,  çan.  qal  “kiçik  çay”,  svan.  qel  “kiçik  çay”  (CНГТ,  143).  Dialekt-
lərimizdə işlənən qulla sözü “su saxlamaq üçün evin qabağında qazılan da-
yaz quyu”, “su qabı” mənalarındadır. Azərbaycan dilinin Quba dialektində 
qulla sözü “quyu, su anbarı” anlamındadır.  Altay dillərində bu derivatın 
izi onlarla sözdə müşahidə olunur: daq. qoli “çay”, sol. qolo “çay”, manc. 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
316 
 
qolo “çay arası” (CНГТ, 148). Türk dillərində kol // göl // kul // kül (“çay, 
göl”) variantları o~ö~u~ü əvəzlənmələri nəticəsində meydana çıxan deri-
vatlardır. 
Kan  derivatı:  qəd.çin.  quan  “bulaq”  (EDOC,  437),  hind.  qanq  // 
qanqa “çay” (ГНМ, 112), kor. kan // qan “çay, su”, ev. kan “kiçik çay” 
(СМГТ, 99), fars. kan “quyu”. Qədim hind-Ari dillərində də yuxarıda qeyd 
etdiyimiz kimi, *ka kökü “su” semantikasını ifadə etmişdir. Fonoloji ba-
xımdan ka-ku-ke-kı keçidləri mümkündür.T.O.Molçanova Altay hidro-
nimlərinin  tərkibindəki  kan  apelyativinin  “çay”  anlamında  bər-
pasını daha real hesab edir (ТСГА, 50).  
Kur derivatı: fars. kür “yeraltı su yatağı”, meq., rut. kur “çay, su” 
(ГНМ, 231), mon. qorhi “kiçik çay” (MTS, I, 576). Qədim türk dillərin-
də kurluk “içində qımız saxlanan kiçik güyüm, su qabı” sözü işlənmişdir 
(DLT, IV, 345).Dağıstan dillərinə aid olan qrız dilinin şivələrində  kür sö-
zü  “çay”  anlamındadır.  A.Axundovun  məlumatlarına  görə,  bəzi  şivələri-
mizdə kür sözü indi də “çay” mənasını ifadə edir. O, bu sözün mənşəyini 
udin dilindəki kür “quyu” sözü ilə əlaqələndirir (6, 3). B.A.Əhmədov kür 
sözünün ilkin semantikasının “çay”  olduğunu qeyd edir (ADQEL, 189). 
Kam derivatı: *Ku // *ka “su, çay” kök morfeminin derivatlarından 
biri  də  kam  sözüdür.  Azərbaycan  dilinin  Quba  dialektində  qam  “dərə” 
mənasındadır. Dərə anlayışı da su anlayışı ilə bağlıdır. Osetin dilində qam 
“meşə”,  türk  dillərində  isə  qam  “çay”  anlamındadır.  Yəni  osetin  dilində 
məna keçidi olmuşdur. Bir çox dillərdə kam “iri su kanalı” anlamını ifadə 
edir (СМГТ, 96). Müqayisə edək:  qəd.hind.  kam “su”,  germ. kem  “çay” 
(ТСГА, 57), udm. kam “çay”, fin. kumi “çay, su axını”, mans., xant. kam 
“çay”  (КЭСКЯ,  132).  Rusiya  ərazisində  ən  böyük  çaylardan  biri  olan 
Kama çayının adı da bu sözdən yaranmışdır. Hind-Avropa dillərində kam 
// kom  sözü  “böyük  su  kanalı”  anlamını  ifadə edir  (ТСГА,  57). Yenisey 
çayının digər bir adı Kam-dır. Bəzi türk dillərində kam sözü k~h, k~x əvəz-
lənmələrinə  məruz  qalmışdır:  soy.,  saq.,  koyb.  kem,  qar.-balk.  kam,  tof. 
hem, tuv. xem, xak. kim “çay”. Ümumiyyətlə, türk dillərində kam adlı 
çoxlu hidronimlər mövcuddur (ТСГА, 62). V.İ.Rassadin türk dillərin-
dəki  kam  //  kem  //  xem  “çay”  sözünü  kott  dilindəki  kem  “çay”  sözü  ilə 
əlaqələndirir.  Həmin  sözü  M.A.Kastren  fin-uqor,  A.Dulzon  hind-Avropa, 
M.Rəsənen  isə  tunqus-mancur  mənşəli  hesab  edir  (ТСГА,  62).  Halbuki 
bizim  araşdırma  sübut  edir  ki,  kam  morfemi  *ka  //  *ku  “su”  kökündən 
yaranmışdır və nostratik sözdür. 
Beləliklə, müxtəlifsistemli dillərdə nostratik mənşəli *su kökünün 
izləri  yaşamaqdadır.  Su  kök  morfeminin  ku,  hu,  xu,  cu,  vu,  mu 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
317 
 
allomorflarının  yaranması  kombinator  və  spontan  səs  keçidləri  ilə 
bağlıdır. 
 
ƏDƏBİYYAT: 
 
1.  Cəlilov  F.  Azərbaycan  dilinin  morfonologiyası.  Bakı:  “Maarif”, 
1988, 286 s. 
2.  Xəlilov B. Feillərin ilkin kökləri. Bakı: ADPU, 1998, 220 s. 
3.  Kazımov Q. Azərbaycan dilinin tarixi. Bakı: “Təhsil”, 2003, 583 s. 
4.  Qaraşarlı  Ç.  Qədim  yunan,  roman,  kelt  və  german  dillərində 
türkizmlər. Bakı: “Elm”, 2005, 156 s. 
5.  Quliyeva K. “Su” lekseminin variantları //  Filologiya  məsələləri. 
IV buraxılış. Bakı: “Mütərcim”, 1995, s.36 -38. 
6.  АхундовА.A.  Об  этимологии  слова  Кур  //  Уч.записки  АГУ 
им.С.М.Кирова. Баку: АГУ, 1956,№10,с.51-56. 
7.  Боровков А.К. Бадаи ал-лyгат.Словарь Тали Имани Гератского. 
Москва: Издательство восточной литератyры, 1961, 265 c. 
8.  Будаев Н.М. Западные тюрки в странах Востока. Лексические 
параллели  японского  и  карачаево-балкарского  языков. 
Нальчик: Издательство Нальчик, 2002, 201 с. 
9.  Джанузаков  Т.Д.  Материалы  древней  топонимии  Казахстана 
как база для этимологических исследований//Проблемы этимо-
логии тюркских языков. Алма-Ата: “Гылым”, 1990, с.252-302.  
10.  Джидалаев  Н.С.  Тюркизмы  в  дагестанских  языках.  Опыт 
историко-этимологического  анализа.  Москва:  “Наука”,  1990, 
242 c. 
11.  Иллич-Свитыч  В.М.  Материалы  к  сравнительному  словарю 
ностратических  языков  (индоевропейский,  алтайский,  ураль-
ский,  дравидский,  картвельский,  семитохамитский)//Эти-
мология. Москва: “Наука”, 1967, с.32-372. 
12.  Корнилов  Г.Е.  Евразийские  лексические  параллели. 
Чебоксары:  Чувашский  государственный  университет,  1973, 
297 с. 
13.  Гамкрелидзе  Т.В.,ИвановВ.В.  Индоевропейский  язык  и 
индоевропейцы.  T.I-II.  Тблиси:Издательство  Тбил.ун.-
та,1984, Т.I, 428 с.; Т.II, 1328с. 
14.  Сыромятников  Н.А.  Определение  родственности  корней  // 
Вопросы языкознания. Москва: “Наука”, 1972,  №2, с.109-123. 
15.  ТенишевЭ.Р.  Cтрой  саларского  языка.Москва:  “Наука”,  1976, 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
318 
 
575 c. 
 
İxtisarlar: 
 
ADDL – Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı: “Şərq-Qərb”, 2007, 
568 s. 
ADQEL – Əhmədov B. Azərbaycan dilinin qısa etimoloji lüğəti. Bakı: 
“Mütərcim”,1999, 376 s. 
QTAS – Qədim türk abidələri sözlüyü. Bakı: ADPU nəşriyyatı, 1992, 
127 s. 
QTAL – Rəcəbli Ə. Qədim türkcə-Azərbaycanca lüğət. Bakı: Azərbaycan 
Milli Ensiklopediyası Nəşriyyatı, 2001, 191 s. 
DLТT – Kaşgari M. Divanü Luğat-it Türk Tercümesi. I-IVс. (Çeviren 
B.Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, I с., 1985, 530 s.; II с., 
1985, 366 s.; III c., 1986, 452 s.; IVc., 1986, 885 s. 
DLT – Kaşğari M. Divanü lüğət-it-türk (Tərcümə edən və nəşrə 
hazırlayan R.Əskər). 4 cilddə. I-IV c. Bakı: “Ozan”, 2006, I c., 512 s.; II 
c., 400 s.; III c., 400 s.; IV c., 752 s. 
MTS – Lessing D.F. Moğolca-Türkçe Sözlük. I-II c. Ankara: Türk Dil 
Kurumu Yayınları, 2003, I c., 933 s.; II c., 1769 s. 
TTDS – Tatar telenen dialektoloqik süzleqe. Kazan: Tatarstan kıtap 
nəşriyatı, 1969, 643 s. 
АСУЯ – Мещанинов И.И. Аннотированный словарь урартского 
(биайнского) языка. Ленинград: “Наука”, 1978, 388 с. 
БКРС – Большой китайско-русский словарь. Москва: ООО “Дом 
славянской книги”, 2009, 639 с. 
ДТС – Древнетюркский словарь. Ленинград: “Наука”, 1969, 676 с. 
СДСТ – Тумашева Д.Г. Словарь диалектов сибирских татар. Казань: 
Издательство Казанского университета, 1992, 256 с. 
CCМСИЯ – Mаковский М.М. Сравнительный cловарь 
мифологической символики в индоевропейских языках. Образ мира 
и миры образов. Москва: Гуманитарный издательский центр 
ВЛАДОС, 1996, 416 с. 
СССДЯ – Хайдаков С.М. Сравнительно-сопоставительный словарь 
дагестанских языков. Москва: “Наука”, 1973, 179 с. 
СМГТ – Мурзаев Э.М., Мурзаев В.Г. Словарь местных геог-
рафических терминов. Москва: Государственное издательство 
географической литературы, 1959, 303 с. 
СРС – Кочергина В.А. Санскритско-русский словарь. Mосква: “Рус-

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
319 
 
ский язык”, 1987, 836 с. 
СНГТ – Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. 
Москва: “Мысль”, 1984, 653 с. 
ССТМЯ – Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков. 
T.I-II. Ленинград: “Наука”, 1975, T.I, 655 c.; T.II, 471 c. 
OСНЯ – Иллич-Свитыч М.В. Опыт сравнения ностратических 
языков (семито-хамитский, картвельский, индоевропейский, 
уральский, дравидийский, алтайский). Сравнительный словарь. Т.I-
III. Москва: “Наука”, T.I, 1971, 370 с.; T.II, 1976, 152 с.; T.III, 1984, 
130 с. 
ТСГА – Молчанова О.Т. Топонимический словарь Горного Алтая. 
Москва: Горно-Алтайскоеотделение Алтайского книжного 
издательства, 1979, 397 c. 
KЭСКЯ – Лыткин В.И., Гуляев Е.С. Краткий этимологический сло-
варь коми языка. Москва: “Наука”, 1970, 386 с. 
ГНМ – Поспелов Е.М. Географические названия мира. Топономи-
ческий словарь. Москва: “Русские словари, Астрел, АСТ”, 2002, 511 
с. 
МНМ – Мифы народов мира. Энциклопедия. Москва: Большая 
Российская Энциклопедия, 1998, 672с. 
ЭСАЯ – Шагиров А.К. Этимологический словарь адыгских (черкес-
ских) языков. Т.I-II. Москва: “Наука”, 1977, T.I, 290 с.; T.II, 224 c. 
ЭСКЯ – Климов Г.А. Этимологический словарь картвельских 
языков. Москва: Издательство Академии Наук СССР, 1964, 306 с. 
ЭСВЯ – Стеблин-Каменский И.М. Этимологический словарь 
ваханского языка. СПб.: “Петербургское востоковедение”, 1999, 480 
с. 
ЭСТЯ – VI – Этимологический словарь тюркских языков 
(Общетюркские и межтюркские основы на букву “Қ”). Москва: 
“Индрик”, 2000, 261 c. 
ИСП – Трубачев О.Н.Indoarica в Северном Причерноморье. 
Реконструкция реликтов языка. Этимологический словарь. Москва: 
“Наука”, 1999, 320 c. 
ИЭСОЯ – Абаев В.И. Историко-этимолoгический словарь осетин-
ского языка. T.I-IV. Ленинград: “Наука”, T.I, 1958, 657 с.; T.II, 1973, 
449 с.; T.III, 1979, 360 с.; T.IV, 1989, 326 c. 
ПДП – Mалов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Мос-
ква – Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1951, 450 с. 
ВРС – Венгерско-русский словарь. Москва - Будапешт: “Русский 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
320 
 
язык”,1974, 871 с. 
Alb.ED – Orel V. Albanian Etymological Dictionary. Leiden - Boston - 
Köln: Brill, 1988, 670 p. 
CDAL – Muss-Arnolt W. The Concise Dictionary of the Assyrian Lang-
uage. Part 1. Berlin-London-New York: 1905, 614 p. 
CEDEL – Klein E. A Comprehensive Etymological Dictionary of 
the English Language. Amsterdam-London-New York: Elsevier 
Publishing Company: 1966, 1776 p. 
DED – Burrow T., Emeneau B.M. A Dravidian Etymological Dictionary. 
Oxford: Clarendon Press, 1984, 823 p. 
EDAL – Starostin S.A., Mudrak O.A., Dybo A.V. An Etymological 
Dictionary of the Altaic Languages. Leiden-Boston: Brill Academic 
Publishers, 2003, 1558 p. 
EDL – Vaan de M. Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic 
Languages. Leiden-Boston:BrillAcademicPublishers, 2008, 825 p. 
EDUL – Collinder B. Fenno-Ugric Vocabulary: An Etymological 
Dictionary of the Uralic Languages. 2.Edition. Hamburg: Helmut Buske 
Verlag, 1977, 217 p. 
EDOC – Schuessler A. ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. 
USA, Honolulu: University of Hawai`i  Press, 2007, 656 p. 
EDB – Trask R.L. Etymological Dictionary of Basque. England: 
University of Sussex, 2008, 418p. 
EHie.D – Budge Wallis E.A. Egyptian Hieroglyphic Dictionary. London: 
J.Murray, 1920, 1511 p. 
EWA – Manfred M. Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen. 
B.I. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1992,  865 s. 
ND – Dolgopolsky A. Nostratic Dictionary. UK: University of 
Cambridge, McDonald Institute for Archaeological Research, 2008, 3116 
p. 
HSED – Orel V.E., Stolbova O.V. Hamito-Semitic Etymological 
Dictionary. Materials for a Reconstruction. Leiden - New York - Köln: 
B.J.Brill, 1995, 580 p. 
SD – Gharib B. Sogdian Dictionary: Sogdian-Persian-English. Tehran: 
Farhangan Publications, 1995, 517 p. 
SED – MacDonell A.A. Sanskrit-English Dictionary. Oxford: Printed at 
the Clarendon Press, 1893, 384 p. 
SL – Halloran J.A. Sumerian Lexicon. Version 3.0. 1999, 159 p. //  
www.sumerian.org/sumerian.pdf 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
321 
 
VEEWT – Rӓsӓnen M. Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs der 
Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1969, 533 s. 
 
 
Баба Магеррамли 
Дериваты и алломорфы ностратического корня *su «вода, 
прозрачная жидкость, река, озеро, море, влажность» в мировых 
языках.  
Резюме 
 
В  статье  рассматривается  фоносемантическое  разветвление 
корня *su в мировых языках. В разносистемных языках корень *su 
был  распространен  в  форме  алломорфов  tu,  mu,  vu,  ku,  cu,  xu,  hu. 
Дериваты этого корня также наблюдаются в мировых языках. Воз-
никновение  различных  алломорф  этого  гомогенного  корня  в 
разносистемных  языках  связано  с  индивидуальным  развитием 
мировых языков и звуковыми переходами. 
 
 
Baba Magerramli 
Derivatives and allomorphs of Nostratic root *su "water, 
transparent liquid, river, lake, sea, humidity" in world languages. 
Summary 
 
The paper discusses phonosemantic branching of root *su in world 
languages. In heterogeneous languages root *su was functionated in the 
form of allomorphs tu, mu, vu, ku, xu, hu and cu. Derivatives of this root 
have also been observed in world languages. The occurrence of various 
allomorphs of this homogeneous root in heterogeneous languages is due 
to the individual development of world languages and sound transitions.  

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
322 
 
Fikrət Əlizadə 
BDU,  
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 
0504111351@mail.ru 
 
Dilçilik lövhələri 
(tarixi-linqvistik, etimoloji yanaşma) 
 
Açar sözlər:dünya dilləri,kök samitləri, fonetik hallar, sözlərin 
semantik törəmələri, etimologiya, tarixi-linqvistik yanaşma 
Ключевые слова:языки мира, корневые 
согласные,фонетические явления,семантическая дифференциация 
слов, этимология, историко-лингвистический подход 
Keywords:world languages, root consonants, phonetic phenomena
semantic differentiation of words, etymology, historico-linguistic 
approach 
 
      Dil  olduqca  zəngin  xəzinədir.    O  özündə  ağlasığmaz,  çox  dəyərli 
materiallar saxlayır ki, bunlar əbədi tədqiq obyektidir. Hər nəsildən sonra 
toplananlar  geniş tədqiqatlar üçün böyük sərvətdir. 
     Sözlər, ifadələr düşündürdükcə, onların üzərində dilçilik gəzişmələri 
etdikcə  hər  dəfə  yeni,  səhifəsi  açılası  məsələlərlə  rastlaşırsan.  Dilimizə 
flektiv  ərəb  dili  konstruksiyası  ilə  yanaşdıqda,  yəni  dilimizdəki  sözləri 
semantik-məntiqi  cəhətdən  bağlaya  bilən  söz  köklərinin  ancaq  kök 
samitlərindən ideya yaradan karkas kimi istifadə etsək, xeyli fərqli, lakin 
semantik sahəsinə görə bir-birinə bağlı zəncirvari anlayışlar əldə edərik. 
Belə olduqda nəinki  əsl Azərbaycan və ya alınma sözlərdə, hətta qohum 
olan-olmayan  dillərdə  də  bu  kök  samitlərinə  bağlılığın  olduğunu 
görəcəyik.  Bu  onu  göstərir  ki,  həqiqətən,  dillər  vahid  bir  dildən  –  ulu 
dildən törənib. 
    Məqalədə bir sıra məsələlərə şəxsi münasibət bildirilir və göstərilən 
hallara nümunələr verilir. 
    İlk-öncə izinə düşəndə burada heç bir geneoloji və ya tipoloji cəhət 
tədqiqə  mane olmur,  sözlər  öz  yuvalarını tapır.  Bu  zaman  yunan,  latın, 
ingilis,  ərəb,  fars,  rus  və  s.  dillər  hansı  ailələrə  mənsubluğundan  asılı 
olmayaraq, mənaca o sözlə səsləşir. Bir sıra nümunələrə nəzər salaq: 
DeRma    (yun.)    DeRmatoloq, DRess (ing. paltar -      - DəRi 
                                      qədim insan geyimi heyvan dərisindən olub)                  
BoTanika (yun.)            nəBaTat, müNBit, FiTonim  (yun)        - BiTki 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
323 
 
Göründüyü kimi, ikinci variantda – “fitonim” sözünün önündə “b” 
əvəzinə “f” işlənib. 
ToPonim   (yun.)           ToPrak (türk)         - ToRpaq 
TeRra       (lat/)              İngilTəRə, TeRras    - ToRpaq 
MeSa        (lat.)              MiZ  (fars)     - MaSa 
Fars dilində bu sözdə s-z əvəzlənməsi baş verir. 

Yüklə 1,8 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin