Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu



Yüklə 1,8 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə37/41
tarix12.12.2019
ölçüsü1,8 Mb.
#29906
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   41
Dilcilik-institutunun-eserleri-1-2018

вистических    особенностей  разных  по  тематике  и  специализации 
передач,  определение  соотношение  собственной  и  заимствованной 
лексики,  лексическое  разнообразие  и  синтаксическую  сложность 
процесса  нормализации  и  др.  оценки.  В  пределах  социолин-
гвистического исследования  остаются актуальными вопросы влияния 
массовой коммуникации на язык в общетеоретическом и прикладном 
аспектах[3]. 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
341 
 
Социолингвистические  проблемы  массовой  коммуникации 
включают себе, по меньшей мере три круга вопросов. В первый круг 
попадают  те  вопросы,    которые  связаны  с  изучением 
лингвистического  своеобразия  стиля  или  “языка  ”  массовой 
коммуникации.  Второй  круг  вопросов  восходит  к  анализу 
корреляций  лингвистических  и  социальных  переменных  с  целью 
выявить  механизм  языковой  вариативности  и  характер  социальной 
обусловленности  языковых  модификаций  на  разных  уровнях  языка 
применительно к различным видам массовой коммуникации,  а также 
на материале конкретных языков. Третий круг вопросов ставит перед 
исследователем  задачи  исключительно  социологического  изучения 
объема  функционирования  языков  в  средствах  массовой  коммуни-
кации в конкретной  языковой  ситуации с одной стороны, а с  другой 
определение  реального  включения  аудитории  в  действие  массовой 
коммуникации на разных языках. 
Социальная  обусловленность  развития  языка  получает  научно 
обоснованное  освещение  в  социолингвистике.    Соответственно 
определяются два направления – одно из которых связано с изучением 
и  описанием  конкретной  языковой  ситуации,  языковой  политики, 
определением  объема  социальных  функций  языка  или  языков, 
выявление возможных корреляций между социальными факторами и 
степенью  языковой  гетерогенности,  т.е.  выдвигает  на  первое  место 
проблему социальной роли языка в обществе[4]. 
Второе направление ориентировано на анализ языковых процес-
сов, так или иначе обусловленных фактором  функционирования языка 
в  обществе,  с  одной  стороны,  а  с  другой    лингвистическим  обесп-
ечением языкового функционирования. Лингвистическое  обеспечение 
включает  в  себе  создание  и  совершенствование  системы  письменн-
ости,формирование  терминологической  и  специальной  лексики, 
издание букварей, пособий, а также развитие функциональных стилей 
на конкретных языках[5]. 
Создание письменных систем для ранее без письменных языков, 
совершенствование  алфавита  и  орфографии  с  целью  модернизации 
языков  с  древними  системами  письменности,  т.е.  языковое 
строительство, создание условия  для распространения грамотности и 
расширения объема публикаций на данных языках, а также формиро-
вание терминологии отражающей понятия различных областей знания, 
т.е.  языковое  планирование,  одно  из  наиболее  сложных  проблем 
языковой  политики,  решение  которых  лежит  в  сфере  языкового 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
342 
 
планирования,  учитывающего  как  социально-экономических,  так  и 
политических  аспектов языковой жизни государства. 
Процессы  интеграции  и  дифференциации  общества 
взаимосвязаны:  достигнув  определенного  уровня  консолидации 
(коллектив  ,  род,  народность,  нация)  по  одному  или  нескольким 
признакам,  последние  сохраняют  или  разрушают  сложившуюся 
традицию  общности[6].  Процесс  консолидации  может  иметь 
количественные  ограничения,  а  процессы      безграничны.  Можно 
также предположить, что любое общество, возникшее в результате 
национальной  и  экономической  консолидации,  таит  в  себе 
предпосылки и для дифференциации и нового типа консолидации на 
основе  тех  или  иных  признаков.  Такое  объяснение  дает  лишь 
механическое  понимание  процесса  развития    общества.  Для  того 
понять  причины  данного  процесса,  необходимо  выйти  за  пределы 
количественного    подхода  и  дать  оценку  тем  качественным 
параметрам  объективного  и  субъективного  характера.Роль  устных 
средств  массовой  коммуникации  в  современном  обществе  еще 
недостаточно  осмыслена  и  использована  в  плане  сохранения, 
распространения и развития национальных языков и культур.  
 
ЛИТЕРАТУРА: 
 
1.М.В.Зарва.      Произношение  в  радио  и  телевизионной  речи. 
М.,1976. 
2.И.П.Лысакова.  Язык газеты: социолингвистический аспект.1982. 
3. А.Я.Юровский.  Язык и массовая коммуникация. М.,1984. 
4.  D.MacQuail,  S.Windahl.  Communication  models:  for  the  study  of 
mass communications.  
5. G.Gerbner.  People, society and mass communications N.Y., 1964. 
6.  H.D.Lasswell.  The  structure  and  function  of  communication  in 
society.N.Y., 1948. 
 
 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
343 
 
 
Arifa Huseynova 
 
Sociolinguistic Measurement Method 
Abstract 
 The  article  is  devoted  to  an  actual  theme  –  a  sociolinguistic 
research  of  language  and  mass  media  in  their  relations  with  social 
environment. The role of media in the modern world is rapidly growing 
and  became  a  major  area  of  study  from  a  broad  multidisciplinary 
approach. Sociology intend to find to find possible ways of mass media 
impact on society, mentality mind and human behavior. Linguistics pays 
special  attention  to  literary  norms  of  language  used  in  media  and  to 
stylistic  features  of  written  and  spoken  types  of  social  communication. 
The  objective  of  sociolinguistic  study  is  to  discover  the  mechanism  of 
mass  media  impact  upon  language  as  a  variable  entity  and  actual 
linguistic  processes,  which  is  demonstrated  on  style  formational  and 
word formational levels of language.  
 
Arifə Hüseynova 
                                  Sosiolinqvistik ölçmənin metodu   
Xülasə 
 
Məqalə  aktual  mövzuya  –  dil  və  kütləvi  medianı  sosial  mühitlə 
əlaqələndirən    sosiolinqvistik  tədqiqata    həsr  olunmuşdur.  Medianın 
rolunun sürətlə artdığı  müasir dünyada bu sahəyə multidisiplinar (hər hansı 
bir  mövzuya    yaxud  problemə  müxtəlif  akademik  qaydalar  və  ya  profes-
sional  yanaşma) yanaşma tələb olunduğundan  bu sahənin öyrənilməsi hərt-
ərəfli  tədqiqat  tələb  edir.  Sosiologiyanın      əsas  məqsədi  kütləvi  medianın 
cəmiyyətəvə  insan  davranışına  təsir  edən  müxtəlif  yollar  tapmaqdır. 
Linqvistika  mediada  istifadə  olunan  dilin  ədəbi  normalarına  və  sosial 
ünsiyyətin yazılı və şifahi növlərinin üslubi çalarlığına xüsusi diqqət tələb 
edir. Sosiolinqvistik tədqiqatın əsas vəzifələrindən biri dilin üslub yaratma 
və sözdüzəltmə səviyyələrini nümayiş etdirməkdir.   
 
 
 
 
 
 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
344 
 
Türk dilləri 
 
İslam Sadiq 
AMEA Folklor İnstitutu, 
filologiya üzrə elmlər doktoru 
islamsadiq1953@yahoo.com 
 
Şumer və türk dillərində ilk sözlər və səs artımı yolu ilə söz 
yaradıcılığı 
 
Açar sözlər: Şumer, türk, ilk sözlər, sait, samit, söz yaradıcılığı 
Ключевые  слова:  шумерский,  тюркский,  первичные  слова, 
гласные, согласные, словообразование 
Key  words:  Sumerian, Turkic,  primary  words,  vowel,  consonant, 
word-formation. 
 
Şumer  dilində  sözlərin  böyük  əksəriyyəti  bir  hecadan  ibarət 
olmuşdur.  Gəlib  bizə  çatmış  gil  kitablarda  belədir.  Bunu  bəzi 
mütəxəssislər  belə  başa  düşmüşlər  ki,  sözlərin  ilk  hecaları  yazılmış, 
sonrakılar  buraxılmışdır.  Kağızın  olmadığı  dövrdə  şumerlər  bir  gil 
lövhəyə daha çox mətn yazmaq məqsədilə bunu eləyə bilərdilər. Lakin bu 
gün qarşıya başqa sual çıxır:  
-Doğurdanmı  şumerlər  sözlərin  ilk  hecalarını  yazıb,  sonrakıları 
buraxmışlar?  
Bu  suala  düzgün  cavab  vermək  üçün  Şumer  və  türk  dillərində  ilk 
sözlərin necə yarandığını bilmək lazımdır. Öncədən demək lazımdır ki, Şu-
mer  və  türk  dillərində  heca  qanunu  var  (1).  İndiyə  qədər  Şumer  və  türk 
dillərində heca qanununun mövcudluğu bilinmədiyinə görə, dildə gedən bir 
çox proseslər diqqətdən kənarda qalmışdır. Bunun da nəticəsində müəyyən 
yanlışlıqlara yol verilmişdir.  
Şumerlər sözləri heca-heca yazırdılar. Bu qətiyyən təsadüfi deyildi və 
dildə heca qanununun mövcudluğundan irəli gələn bir tələb idi. Əgər belə 
olmasaydı,  Şumer  yazılarında  heca  prinsipi  bu  qədər  dəqiqliklə  gözlənilə 
bilməzdi.  Şumer  dilində  sözlərin  heca-heca  yazılması  ilk  sözlərin 
müəyyənləşdirməsini,  söz  yaradıcılığı prosesini mərhələ-mərhələ izləməyi, 
kök və şəkilçiləri də bir-birindən ayırmağı xeyli dərəcədə asanlaşdırır.  
Yarandığı  gündən  indiyə  qədər  Şumer  və  türk  dillərində  gedən 
proseslərin  heç  birini  heca  qanunundan  kənarda  təsəvvür  etmək  və 
öyrənmək  olmaz.  Araşdırmalar göstərir ki,  Şumer  və  türk dillərində  ilk 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
345 
 
sözlərin  yaranmasından  tutmuş  sonrakı  mərhələlərdə  baş  verən  ən 
mürəkkəb  proseslərə  qədər  hər  şey  heca  qanununun  prinsiplərinə  tabe 
olmuşdur.  Şumer  mətnlərində  sözlərin  heca-heca  yazılması  və  türk 
dilində  sözlərin  heca-heca  tələffüz  edilməsi  də  bu  fikri  söyləməyə  tam 
əsas  verir.  Deməli,  Şumer  və  türk  dillərində  ilk  sözləri  və  söz 
yaradıcılığının  prinsiplərini,  mərhələlərini  də  yalnız  məsələyə  heca 
qanununun  tələbləri  prizmasından  baxmaqla  düzgün  müəyyənləşdirmək 
olar. Yeri gəlmişkən burada bir fikri də vurğulamaq lazımdır ki, Şumer 
və türk dillərindən hər hansı birində ilk sözlər, söz yaradıcılığının ilkin 
prinsipləri və mərhələləri haqqında söylənənlər olduğu kimi digərinə də 
aiddir.  
Bugünkü iki, üç və daha çox hecalı sözlər başlanğıcda bir hecadan 
ibarət  olmuşdur.  Bu  fikri  görkəmli  dilçilər  öz  əsərlərində  dönə-dönə 
söyləmişlər. Lakin bir sıra səbəblər üzündən bu məsələ sona qədər həll 
edilməmişdir.  Bu  səbəblər  arasında  ən  başlıcıları  ilk  sözlərin  necə 
yaranmasının hələ də yetərincə aydınlaşdırılmaması və bununla bağlı bir 
çox məqamların qaranlıq qalmasıdır.  
Şumer  və  türk  dillərində  ilk  sözlər  yalnız  bir  səsdən-saitlərdən 
ibarət  olmuşdur.  Bu  fikri  əksər  dilçilər  də  qəbul  edirlər.  Sait  səslərin 
təklikdə  müstəqil  söz  olduğunu  qaynaqlar  da  göstərir.  Bundan  başqa, 
hazırda  dilimizdə işlənən  bir  sait səsdən  ibarət  sözlərin  mövcudluğu da 
bu fikrin doğruluğunu təsdiqləyir. Türk dilində o şəxs və işarə əvəzlikləri 
bir sait səsdən ibarətdir. Bu sözlər Şumer dilində də bir sait səsdən ibarət 
olub, a və ya u səsləri ilə ifadə edilmişdir. Qədim və orta əsrlərə aid türk 
dilindəki  yazılı  abidələrdə,  həmçinin  “Dədə  Qorqud”da  da  bu 
əvəzliklərin a  və  ya  u  səsləri  ilə  ifadə  olunduğunu  görürük.  Bu,  qədim 
dildə o səsinin yoxluğu və onun sonradan yaranmağı ilə bağlı ola bilər. 
Azərbaycan dilində a və ə səsləri hazırda müraciət etiketlərində çox tez-
tez  işlədilir.  Bu  səslər  müstəqil  mənalı  sözlər  olub,  müraciəti 
yönləndirmə vasitəsi yerində çıxış edir. Buna “Dədə Qorqud” dastanında 
və digər yazılı qaynaqlarda da rast gəlinir:  
“Ölmüşmüydün, itmişmiydin, a Qazan”!  
Qanda gəzərdin, nərədəydin, a Qazan!. (2,s.36), 
“A  bəy  baba!”,  “A  bəylər!”,  “A  bəy  baba,  eşidirəm  (nə  dersən) 
(2,s.73,76).  
Bayram  Əhmədov  yazır  ki,  “Azərbaycan  dili  şivələrinin  lüğət 
tərkibini  nəzərdən  keçirdikdə  aydınlaşır  ki,  burada  tək  saitdən  ibarət 
sözlər var. Bunlar yuxarıda qeyd etdiyimiz ə (keçid şivələrində) qadının 
ərinə  müraciət  sözü  və  Bakı  dialektindəki  a:  “təəccüb,  nida”  mənalı 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
346 
 
kəlmədir”  (3,s.12).  Demək  lazımdır  ki,    ə  və  a  sözlərini  yuxarıdakılarla 
məhdudlaşdırmaq olmaz. Bunlar bütün dialektlərdə və ədəbi dildə də işlənir.  
Şumer dilində a səsindən ibarət bir neçə söz olmuşdur. Onlardan a-
axmaq; a-ailə; a-güc; a-əl; a-axar su sözlərini göstərmək olar. Qədim türk 
dilində  də  a  səsi  həmin  mənalardan  bəzilərində  müstəqil  söz  kimi 
işlənmişdir.  
E  səsi  qədim  türk  dilində  təklikdə  müstəqil  söz  olub,  ev  və  olmaq 
mənaları bildirmişdir (4,s.756). Şumer dilində e səsi təklikdə müstəqil söz 
kimi  ev;  getmək;  eşiyə  çıxmaq;  enmək;  eləmək  anlamlarında  işlənmişdir 
(5,s.102).  
Bayram Əhmədov yazır ki, ı səsi mənbələrdə bitki, kol, ağac, orman, 
ağaclıq  (3,s.12)  anlamı  bildirmişdir.  Tonyukuk  abidəsində  ı  sözü  meşə 
anlamında  işlənmişdir  (6,s.309;  7,s.113).  Həmin  mətndə  meşədə  sözü  ıda 
şəklində  yazılmışdır  ki,  burada  ı  sözün  kökü,  da  yerlik  hal  şəkilçisidir. 
Qədim  türk  dilində ı  səsinə  toxum,  əkin  və  ağac  anlamlarında  rast  gəlinir 
(4,s.759).   
 İ  səsi  iyə,  yiyə,  sahib;  u-yuxu  mənalarını  bildirmişdir  (3,s.12). 
Bayram  Əhmədov  iş  sözünün  i  kökündən  yarandığını,  əzab,  əziyyət 
mənasını bildirdiyini yazmışdır. Onun fikrincə iməci sözünün də kökü i-
dir (3,s.12). Bu doğrudan da belədir və i+mə+ci sözünü hecalara böləndə 
bunu aydın görmək olur. Saitlə başlayan sözləri hecalara bölərkən birinci 
sait səs ayrıca heca əmələ gətirirsə, deməli o, sözün köküdür, çünki heca 
qanunu belə tələb edir. Vaqif Aslanova görə də, inlə feilinin əsası olan in 
sözü i kökündən törəmişdir və i ulu dildə əzab çək, iztirab çək mənalarını 
vermişdir.  Dilin  ən  qədim  inkişaf  mərhələsində  əzab,  əziyyət  mənası 
verən  i:ş  sözü  sonradan  məcazlaşmış  və  müasir  dilimizdəki  mənanı 
almışdır (8,s.42). “Türk dillərinin etimoloji lüğəti”ndə də iş sözünün i+ş 
tərkib hissələrindən ibarət olduğu göstərilmişdir (4,s.395). Bu o deməkdir 
ki,  i  sözkökü  olmuş,  ş  samit  səsi  ona  sonradan  artırılmışdır.    İ  şumer 
dilində də müstəqil söz olub, yağ anlamında işlənmişdir. 
Ö  səsi  müstəqil  söz  kimi  Gültəkin  abidəsinin  kiçik  mətnində 
fikirləşmək  anlamı  bildirmişdir  (6,s.317).  Qədim  türk  dilində  ö  səsinin 
fikirləşmək və bilmək anlamları qeydə alınmışdır (4,s.758).  
U səsi də Şumer dilində bir neçə mənada işlənmiş sözdür. Onun o 
şəxs əvəzliyi yerində işləndiyi yuxarıda göstərildi. Şumer dilində u səsi 
çox işlək olmuş, aşağıdakı mənalarda işlənmişdir: u-su; u-ox; u-o; u-yola 
düşmək.  Mogilyan,  Tonyukuk  və  Gültəkin  abidələrində  u  sözü  yuxu  və 
bacarıqlı anlamlarında işlənmişdir (6,323). U sözünə türk dillərində yuxu 
ilə yanaşı, güc, qüvvə, yamsılamaq, oxşatmaq anlamlarında da rast gəlinir 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
347 
 
(4,s.564,759). Uy, uyğu, uyu, uyumaq, yuxu, yuxulamaq sözlərinin hamısı 
birbaşa u sözündən və ya onun törəmələrindən yaranmışdır.  
“Dədə  Qorqud”da  u  söz ü  yuxu  və  ağıl  bildirmişdir.  Şundan,  bəri 
ağlım,  usum  bilmən  (2,s.34).  Qədim  türk  lüğətində  və  Mahmud 
Kaşğarinin  “Divan”ında  u  sözünün  yuxu  mənası  qeydə  alınmışdır 
(9,s.216;  10,s.181).  “Dədə  Qorqud”da  u  sözü  həm  də  umud  anlamında 
işlənmişdir.  
Basat  Təpəgözün  bütün  ölüm  həmlələrindən  sağ  qurtarır  və  onun 
gözünü  çıxardır.  Onda  Təpəgöz  Basatdan  həm  kim  olduğunu,  həm  də 
kimə umud bəslədiyini soruşur: 
Qalarda-qoparda yigid, yerin nə yerdir? 
Qaranqu dün içində yol azsan umun nədir? 
   
Basat da ona cavab verir: 
 
Qalarda-qoparda yerim Günortac. 
Qaranqu dün içində yol azsam umum allah (2,s.123). 
 
Hər  iki  halda  u  sözün  köküdür.  Bunu  sözlərin  hecalara  bölünmə 
prinsipi də aydın göstərir: u-mum və u-mun. Bu sözləri um+um və um-un 
kimi hecalara bölmək olmur.  
Deməli, Şumer və türk dillərində ilk sözlər tək sait səslərdən ibarət 
olmuşdur. Bu dillərdə samit səslər heç vaxt heç bir məna bildirməmişdir. 
Burada  yenə  də  heca  qanununun  verdiyi  hökm,  qoyduğu  tələb  özünü 
qabarıq  şəkildə  göstərir.  İlk  sözlər  ən  azı  bir  hecadan  ibarət  olmalı  idi. 
Samit  səslər  saitlərsiz  heca  əmələ  gətirə    bimədiyinə  görə,  heç  vaxt 
təklikdə söz yaratmır. Çünki söz yaradıcılığının ana prinsipi, təməl daşı 
heca  qanunudur.  Sait  səslər  təklikdə  də  heca əmələ  gətirdiyinə  görə  bu 
prinsipə  tam  uyğun  gəlir  və  müstəqil  sözə  çevrilib  semantik  məna 
qazanır.  Sait  və  samit  səslərin  fərqi  ondadır  ki,  birincilərin  canında 
gələcək  inkişafın,  yəni  söz  yaradıcılığının  kökündə  duran,  doğub-
törəmənin  mayasını  təşkil  edən  rüşeym  var,  ikincilərdə  bu  rüşeym 
yoxdur. Samit səslər söz yaradıcılığının köməkçi vasitələridir. 
Şumer  və  türk  dillərində  bütün  sait  səslər  semantik  yuva  rolunu 
oynamışdır. İki və üç səsdən ibarət bir hecalı sözlərin hamısı məhz sait 
səslərin sonuna və ya əvvəlinə, yaxud həm sonuna, həm əvvəlinə samit 
səslərin  artırılması,  qoşulması  yolu  ilə  yaranmışdır.  Hər  üç  halı  bir-bir 
nəzərdən keçirək. Əvvəlcə sait səslərin sonuna samit səslərin qoşulduğu 
hala baxaq: 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
348 
 
a=ab, ad, ağ, az, ac, as, aş, al, at, ay, an, ar, af 
i=il, it, iş, iç, is, id, ig, ir, in, ir, iz, iy, ip 
ö=öz, öd, ör, öt, ön, öy, öc, ög 
u=ur, un, uz, ud, ub, uc, uç, ut, uğ, uş, us 
e=el, eş, eb, en, et, ey, em, eg, ev, er 
ə=əl, ən, ət, əs, ək, əm, əz, ər, əc, əy 
Yuxarıdakı sözlərin çoxusu öz ilkin mənasını və formasını qoruyub 
saxlamışdır  və  bugün  də  işlənməkdədir.  Onların  hamısı  qədim  dildə 
müstəqil  söz  olmuş,  sonradan  semantik  yuvaya  çevrilərək  bir  çox 
sözlərin  kökündə  qalmış,  asemantikləşmişdir.  Qədim  qaynaqlarda  və 
yazılı  abidələrdə  həmin  sözlərin  bir  çoxuna  rast  gəlinməsi  bu  fikri 
təsdiqləyir.  Uz  sözünü  götürək.  M.Kaşğarinin  “Divan”ında  bu  söz  uz 
şəklində  yazılmış  və  bacarıqlı  anlamını  bildirmişdir  (10,s.119).  Uzman 
sözü  də  uz  kökünə  man  sözdüzəldici  şəkilçisi  qoşulmaqla  yaranmışdır. 
Bayram  Əhmədov  yazır  ki,  uz  qədim  sözdür,  uzaşmaq,  uzun,  uzanmaq 
sözlərinin  köküdür  (3,s.18).  Lakin  heca  qanununun  tələblərini  nəzərə 
alsaq  görərik  ki,  uz+man,  uz-laş-ma,  uz-laş-maq  sözlərinin  kökü  uz,  u-
zun,  u-zan-maq,  u-zun-luq,  u-laş-maq,  u-lu,  u-tu,  u-zaq  sözlərinin  kökü 
isə  u-dur.  Əslində  uz  sözünün  də  kökündə  u  durur.  Ona  z  samiti 
qoşulmaqla  uz  alınmışdır.  Mahmud  Kaşğarinin  “Divan”ında  özək  söz ü 
(ağacın)  öz,  eniş  sözü  en,  oyuq  sözü  oy,  ağsaqqal  sözü  ak 
(10,s.119,122,147), “Dədə Qorqud”da eşik sözü eş, sahib, yiyə sözü həm 
is,  həm  də  iyə  şəkillərində  (2,s.115,53,99)  yazılmışdır.  Bundan  başqa, 
M.Kaşğarinin    “Divan”ında  ağ  sözü  qalxmaq,  çıxmaq,  uş  sözü  quyruq, 
üm  sözü  şalvar  (10,s.303,11,112),  Tonyukuk  abidəsində  öz  sözü  ağıllı, 
ayıq,  öd  sözü  Mogilyan  abidəsində od  və  tale,  kağız  üzərində  yazılmış 
göytürklərə  aid  “Irk  bitig”  abidəsində  öyrənmək,  Gültəkin  abidəsinin 
böyük  və  kiçik  mətnlərində  taxt  və  tale  (6,s.317)  anlamlarında 
işlənmişdir  ki,  hazırda  onların  heç  biri  həmin  mənanı  daşımır.  Deməli, 
sait  səslərin  sonuna  samitlərin  qoşulması  yolu  ilə  yaranmış  iki  səsdən 
ibarət bir hecalı sözlərin hamısı qədim dildə müstəqil söz olub hər hansı 
bir məna bildirmişdir. Saitlə başlayan iki səsli sözlərin hamısında sait səs 
sözün kökünü bildirir, samit səs ona qoşulmuşdur.  
Sait səslərin əvvəlinə samitlərin artırılması yolu ilə də çoxlu yeni 
sözlər yaradılmışdır. Məsələn: 
Ba, da, ca, sa, ma, na, ka, ya, za, pa 
Bi, di, si, mi, ni, ki, yi, zi, pi 
Bı, cı, dı, yı, mı, nı, kı, zı 
Bu, du, cu, su, mu, nu, ku, yu, zu, pu 

D i l ç i l i k   İ n s t i t u t u n u n   ə s ə r l ə r i   –   2 0 1 8  
 
349 
 
Be, de, ce, se, me, ne, ke, ye, ze, pe 
Bu sözlərin bir qismi dilimizdə indi də işlənməkdədir. Bu, su, mu, 
de, ye və s. belə sözlərdir. Qədim dildə bu sözlərin hər birinin konkret bir 
mənada  işləndiyini  düşünmək  olar.  Bu  fikri  həmin  sözlərə  qədim 
qaynaqlarda və yazılı abidələrdə rast gəlinməsi də təsdiqləyir. Məsələn, 
sındırmaq sözü “Dədə Qorqud”da sı səklində işlənmişdir:  
Oğlan anasının sözünü sımadı (2,s.28).  
Sı  sözü  həmçinin  Gültəkin,  Mogilyan  və  Tonyukuk  abidələrində 
sındırmaq, təhrif etmək, dəyişdirmək, əvəz etmək, təslim etmək anlamları 
bildirmişdir (6,s.318). Yunis Məmmədov yazır ki, sı feili türk dillərində 
ən qədim söz köklərindəndir (11,s.63). Bu fikrə digər qaynaqlarda da rast 
gəlinir (10,s.459;12,s.422; 9,s.502).   
Qu  sözünə  qədim  dildə  səs  anlamında  rast  gəlinir.  Bu  söz  “Dədə 
Qorqud” dastanında da həmin anlamda saxlanmışdır:  
Qu  qıldı,  dək  dinlədi  (sabahdanca  öyləyə  dəgincə)  gəzdi,  öylədən 
sonra  evinə  gəldi  (2,s.17).  Buradakı  Qu  qıldı,  dək  dinlədi  ifadəsinə 
dastanda söz gəzdirdi, qapı pusdu kimi açıqlama verilmişdir (2,s.17). Dək 
sözü hazırda qapı anlamında dilimizdə işlənmir. Qu sözünün isə səs, söz 
anlamında  Qu  desən  qulaq  tutular    ifadəsində  yaşadığını  görürük.  Qu 
sözü Şumer dilində səs, söz anlamında işlənmişdir və qulaq sözü ondan 
yaranmışdır.  Bundan  başqa,  qu  söz ü  su  anlamı  bildirilmişdir.  Bu  söz 
həmin  anlamda  Məlikməmməd  nağılında  qalmışdır.  Zümrüd  quşu  ət 
istəyəndə qa,su istəyəndə qu deyirdi. 
Ba sözü qədim dildə pay vermək, bağışlamaq, bağlamaq, barxana 
anlamları bildirmişdir (11,s.60; 13,s.343). Ba sözünə Şumer dilində də eyni 
anlamlarda rast gəlinməsi bu fikri söyləməyə tam əsas verir: 
Ba-batmaq  feilinin  köküdür:  ma-da-la-ba-su-a  ba  (bərəylə  (qayıqla) 
birgə barxana suda batmamalıdır); 
Ba-bağışlamaq  deməkdir:  d  Nanna-ma-an-ba    (Tanrı  Nannar  (d 
Nanna) onu (an) mənə (ma) bağışladı (ba). 
Ba-bağır, qaraciyər deməkdir. Türk dilində indi də qaraciyərə bağır 
deyilir. 
Ba-pay anlamında işlənmişdir: kar-kid-ba şe-ba i-ba tud-ba-ni in-na-
ab-sum-mu  (bu  əxlaqsız,  pozğun  qadının  (kar-kid-ba)  taxıl  payını  (şe-ba), 

Yüklə 1,8 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin