AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4.04 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/36
tarix21.04.2017
ölçüsü4.04 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

AZƏRBAYCAN   MİLLİ   ELMLƏR   AKADEMİYASI 

 

A.BAKIXANOV   ADINA   TARİX   İNSTİTUTU 

 

 



 

 

AZƏRBAYCAN 

 

TARĠXĠ 

 

 

XIX əsr 

 

 



 

YEDDİ   CİLDDƏ 

 

IV CİLD 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

BAKI–2007 

 

 

 



 

 


Bu  kitab  “Azərbaycan  tarixi.  Yeddi  cilddə.  IV  cild”  (Bakı,  Elm,  1998)                                                                       

nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır. 

 

 

 



 

Məsul redaktor:                         Mahmud Ġsmayılov 



                                                 AMEA-nın müxbir üzvü 

 

 



 

ISBN 978-9952-448-37-5 

 

947. 5402-dc22 

Tarix – Azərbaycan 

 

Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. IV cild (XIX əsr). 

Bakı. ―Elm‖. 2007. 504 səh. + 48səh. illüstrasiya. 

 

Cilddə XIX əsr Azərbaycan tarixinin əsas sahələri əhatə olunmuşdur. XIX 



əsrin başlanğıcında çar Rusiyası Şimali Azərbaycanı istila etdi, yurdumuzun şimal 

torpaqları  Rusiya  imperiyasının  tərkibində  qaldı.  Cilddə  istilanın  gedişi,  çar 

Rusiyasının  Şimali  Azərbaycanı  ucqar  müstəmləkəyə  çevirməsi  siyasəti,  xalqın 

ona qarşı mübarizəsi, ölkənin sosial-iqtisadi, siyasi və mədəniyyət tarixi, əsrin son 

rübündə  burada  kapitalist  münasibətlərinin  qərarlaşması,  bununla  əlaqədar 

sənayenin,  kənd  təsərüfatının  inkişaf  xüsusiyyətləri.  Soisal  dəyişikliklər,  siyasi-

ictimai  hadisələr,  eləcə  də  xalqımızın  millət  kimi  təşəkkül  tapması,  milli  şüurun 

yüksəlişi, Azərbaycan dili və mədəniyyətinin inkişaf mərhələləri işıqlandırılmışdır. 

 

 

 



 

©  ―Elm‖ nəşriyyatı, 2007 

 

 

 



 

 

 

 

 

GĠRĠġ 

 

―Azərbaycan  tarixi‖nin  dördüncü  cildində  XIX  əsrin  əvvəllərində  Şimali 



Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən istilası, bu əsrdə onun sosial-iqtisadi, ictimai-

siyasi  həyatı  mədəniyyəti tarixi işıqlandırılır. Dövrün  mühüm  məsələlərini tədqiqi 

üçün,  əlbəttə,  tarixşünaslığın  istər  XIX  əsr,  istərsə  də  XX  əsrdə  əldə  etdiyi 

nailiyyətlərdən,  həmçinin  ilk  mənbələrdən  istifadə  olunmuşdur.  Biz  ilk  mənbələr 

dedikdə,  Rusiyanın  Mərkəzi  Dövlət  Tarix  arxivində,  Mərkəzi  Dövlət  Hərbi  Tarix 

arxivində,  Peterburq  MDTA,  Gürcüstan  və  Azərbaycanın  tarix  arxivlərində  XIX 

əsr  tariximizin  müxtəlif  məsələləri  üzrə  toplanmış  materialları,  həmçinin  çap 

olunmuş  mənbələri,  ilk  növbədə  on  iki  cilddən  ibarət  ―Qafqaz  Arxeoqrafiya 

Komissiyasının  Aktları‖nı,  bununla  yanaşı,  XIX-XX  əsrlərdə  Rusiya  və 

Azərbaycan tarixşünaslığının nailiyyətlərini nəzərdə tuturuq. 

Azərbaycan  çar  Rusiyası  tərəfindən    istila  edildikdən  sonra  rus  alimləri 

Azərbaycan  xalqının  XIX  əsr  sosial-iqtisadi,  siyasi  və  mədəniyyət  tarixini  tədqiq 

etmək  sahəsində  müəyyən  işlər  görmüşlər.  Bu  alimlərdən  İ.N.Berezinin  1849-

1852-ci  illərdə  nəşr  olunmuş  ―Dağıstan  və  Zaqafqaziya  səfəri‖  əsərini  qeyd 

etməliyik.  S.B.Bronevskinin,  O.Yevetskinin,  B.Zubovun,  Y.A.Qaqameystürin, 

Q.E.Startsevin,  V.Simonoviçin,  S.D.Perşkenin,  A.Brilinskinin,  İ.L.Seqalın, 

N.A.Petrovun,  V.İ.Masalskinin  və  başqalarının  özündə  Azərbaycanın  XIX  əsr 

tarixi  məsələlərini  əks etdirən əsərlərini də göstərməliyik. Azərbaycanın XIX  əsrə 

qədərki,  həmçinin  XIX  əsrin    əvvəlləri  tarixinin  bəzi  məsələlərini  özündə 

cəmləşdirmiş əsərlərin –  ―Qarabağnamə‖lərin  müəllifləri Mirzə Yusif Qarabağini, 

Mir  Mehdi  Xəzanini,  Mirzə  Adıgözəl  bəyi,  Mirzə  Camalı,  Əhməd  bəy  Cavanşiri, 

Məhəmməd  Baharlını  da  unutmamalıyıq.  Bu  dövrün  belə  tarixçilərindən 

danışarkən  Abbasqulu  Ağa  Bakıxanovun  ―Gülüstani  –  İrəm‖  kitabını  və 

əsərlərində  XIX  əsrin  I  yarısı  tariximizin  bir  sıra  məsələlərini  əks  etdirən, 

Dərbənddə  doğulmuş,  Qazan  və  Peterburq  Universitetində  işləmiş  Mirzə 

Məhəmməd Əli Kazım bəyi xüsusilə qeyd etməliyik. 

XIX  əsrin  sonu  –  XX  əsrin  əvvəllərində  Peterburqda,  Rusiyanın  digər 

şəhərlərində  yaşamış  tarixçilərdən  İ.Q.Butkovu,  V.A.Pottonu,  N.F.Dubrovini 

göstərmək  lazımdır.  Onların  əsərlərində  Azərbaycanın  XIX  əsr  siyasi,  sosial-

iqtisadi tarixinin bir çox məsələləri öz əksini tapmışdır. 

XIX əsrin 50-ci  və sonrakı illərində  yaşamış, o dövrün  mətbuatında XIX 

əsr  Azərbaycan  tarixinin  bir  çox  məsələlərinə,  xüsusən  Azərbaycan  şəhərlərinin 

tarixilə  bağlı  məsələlərə  toxunmuş  Kərim  bəyi,  Səfiyev  Mirzə  Məmmədəlini, 

Vəlizadə  Mirzəni,  Cəlal  Əfəndini,  Həsən  bəy  Bağırovu,  N.Qiyasbəyovu, 

M.Quliyevi, Rəşid bəy Əfəndiyevi, M.A.Şaxtaxtinskini, Mir Həşim bəy Vəzirovu, 

M.Əfəndiyevi,  F.  Və  Z.Sultanovları,  M.Mahmudbəyovu,  H.Minasazovu, 

A.M.Mehmandarovu,  T.Bayraməlibəyovu  göstərmək  olar.  Xalqımızın  görkəmli 


oğulları  olan  M.F.Axundov,  Seyid  Əzim  Şirvani,  Həsən  bəy  Məlikov  Zərdabi  də 

öz əsərlərində XIX əsr tarixinin bir sıra məsələlərinə toxunmuşlar. 

1904-cü  ildə  Rəşid  bəy  İsmayılovun  ―Qafqazın  qısa  tarixi‖  kitabı  nəşr 

olunmuşdur.  Bu  kitabda  Qafqazın,  o  cümlədən  Azərbaycanın  XIX  əsr  tarixinin 

bəzi məsələləri öz əksini tapmışdır. 

Hacı  Şeyx  Həsən  Mollazadənin  dördcildlik  ―Zübdət-üt-təvarix‖  adlı 

əsərinin  dördüncü  cildində  İranın,  Qafqazın,  Orta  Asiyanın  tarixi  ilə  yanaşı, 

Azərbaycan  tarixinin  XVIII  əsrin  sonundan  başlayaraq  XX  əsrin  birinci  on  illiyi 

dövrü məsələləri də işıqlandırılmışdır. 

1918-ci il mayın 28-də elan olunmuş  müstəqil Azərbaycan  Cümhuriyyəti 

dövründə  digər  vacib  məsələlərlə  yanaşı,  maarifin,  o  cümlədən  tarixşünaslığın 

inkişafı  üçün  bir  sıra  tədbirlər  həyata  keçirilmiş,  elm,  adamları  hazırlamaq  üçün 

xarici  ölkələrə  nümayəndələr  göndərilmiş,  1919-cu  ildə  Bakı  Universiteti 

yaradılmışdı.  O  vaxta  Parisdə  Adilxan  Ziyadxanovun  ―Azərbaycan‖,  Əkbərağa 

Şeyxülislamovun  ―Qafqaz  Azərbaycan  Respublikası‖  kitabları  çapdan  çıxmış, 

M.Ə.Rəsulzadənin ―İran və Azərbaycan‖, ―Azərbaycanın paytaxtı‖ məqalələri çap 

olunmuşdu.  Bu  məqalələrdə  çox  mühüm  məsələlərə  -  Azərbaycan  xalqının 

təşəkkülü, onun qonşu xalqlarla əlaqələri, Bakı şəhərinin inkişafı və s. Məsələlərə 

toxunulur. Azərbaycanın mədəni həyatını, tarixi keçmişini işıqlandırmaqda ―Səfa‖, 

―Nicat‖,  ―Nəşri-maarif‖,  İran  maarifçisi  ―Tərəqqi‖  cəmiyyətləri  mühüm  rol 

oynamışdılar. 

1920-ci  il  aprelin  28-də    Azərbaycanda  sovet  hakimiyyəti  elan 

olunduqdan    sonra  ictimai  elmləri,  o  cümlədən  Azərbaycan  tarixini  öyrənən  elmi 

qurumlar  meydana  çıxmağa  başladı.  1923-cü  ildə  Azərbaycanı  öyrənən 

―Azərbaycanı tədqiq və tətəbbö cəmiyyəti‖ yaradıldı. 

Azərbaycanda 

1929-cu 

ildə 


Azərbaycan 

Dövlət  Elmi-Tədqiqat 

İnstitutunun yaradılması respublikada Azərbaycan tarixinə dair tədqiqatların həyata 

keçirilməsində və yazılı tarixi mənbələrin nəşrində mühüm rol oynadı. 

1932-ci  ildə  SSRİ  Elmlər  Akademiyasının  Zaqafqaziya  Filialının 

Azərbaycan  şöbəsi,  1936-cı  ilin  martında  isə  Elmlər  Akademiyasının  filialı 

yaradılmışdı. Onun nəzdində Tarix, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu fəaliyyət 

göstərirdi.  1970-ci  ildə  bu  institut  Tarix  İnstitutu  adlandırıldı.  Onun  nəzdində 

arxeologiya  və  etnoqrafiya  bölmələri  yaradıldı.  Lakin  təəssüf  ki,  Azərbaycanın 

XIX  əsr  tarixini  tədqiq  etmək  sahəsində  əhəmiyyətli  bir  iş  görülmürdü.  Əsas  iş 

marksizm-leninizm  klassiklərinin  əsərlərinin  nəşrinə  və  XX  əsrin  ilk  iki  on 

illiyində baş verən fəhlə çıxışlarının öyrənilməsinə yönəldilmişdi. Bununla yanaşı, 

akademik  V.V.Bartoldun  Bakıda  1925-ci  və  1926-cı  illərdə  nəşr  etdiyi 

―Azərbaycan tarixinin qısa xülasəsi‖ və ―Türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsinin 

müasir vəziyyəti və ən vacib vəzifələri‖, akademik A.N.Samoyloviçin ―Qafqaz və 

Türk dünyası‖ əsərlərini göstərmək olar. N.İ.Meşşaninov, Ə.Ələkbərov, P.K.Juze, 

Əziz Qubaydulin kimi alimlər Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrləri və məsələləri 


üzrə  əsərlər  nəşr  etsələr  də,  bu  əsərlərdə  Azərbaycanın  XIX  əsr  tarixi  məsələləri 

tədqiq olunmamışdır. 

Azərbaycanın  XIX  əsr  tarixi  məsələlərini  ilık  tədqiq  edənlərdən  Bakı 

Universitetinin  professoru  Q.Q.Pisarevski,  T.Passek,  T.Latınin,  V.M.Sısoyev 

olmuşlar.  Bu  istiqamətdə  V.M.Sısoyevin  1925-ci  ildə  nəşr  etdirdiyi  ―Azərbaycan 

tarixi (Şimali)‖ əsərini xüsusi qeyd etmək lazımdır. 

Bu  dövrdə,  yəni  1920-ci  illərdə  Vəli  Xuluflu,  M.Əfəndizadə,  H.İmanov, 

Abdulla  Salamzadə,  Ağamir  Məmmədov,  Rəşid  İsmayılov  və  başqaları  kimi 

azərbaycanlı  tarixçilərimiz  olmuşdur.  Onlar  da  öz  tədqiqatlarında  Azərbaycanın 

XIX  əsr  tarixi  məsələlərinə  toxunmamışlar.  H.Minasazov  isə  1826-1828-ci  illər 

Rusiya-İran  müharibəsi  məsələlərinə  xüsusi  əsər  həsr  etmiş  və  1826-cı  ildə 

Gəncədə  Rusiya  işğalına  qarşı  baş  vermiş  üsyanla  əlaqədar  olaraq öz  əsərini  ―Bir 

inqilabın yüz illiyi‖ adlandırmışdı. 

40-cı  və  50-ci  illər  Azərbaycanda  tarixçi  alımlər  nəsli  yetişdi.  Onlardan 

yalnız 

Ə.S.Sumbatzadə, 



İ.M.Həsənov, 

M.Ə.İsmayılov, 

M.M.Əfəndiyev, 

R.Ə.Mehdiyev,  İ.A.Talıbzadə  XIX  əsr  tarixi  mənbələrinin  tədqiqi  ilə  məşğul 

olmuş,  Azərbaycanın  çar  Rusiyası  tərəfindən  istilası  məsələlərinə  dair  onlarla 

məqalə,  Azərbaycanda aqrar münasibətlər, kənd təsərrüfatı və  sənayenin,  xüsusən 

neft  sənayesinin  tarixinə  dair  əsərlər  nəşr  etmişlər.  Bu  istiqamətdə  Rusiya 

tarixçiləri  N.Q.Boqdanova,  K.A.Pafitnov  və  Q.Q.Pisarevski  müəyyən  işlər 

görmüşlər. 

1950-ci  illərin  sonu  –  1960-cı  illərin  əvvəllərində  üç  cilddən  ibarət 

―Azərbaycan  tarixi‖  nəşr  olundu.Onun  II  cildi  Azərbaycanın  XIX-XX  əsrin 

əvvəllərinə  dair  tarixinə  həsr  olunmuşdur.  Bu  cild,  demək  olar  ki,  Azərbaycanın 

XIX  əsr  tarixinə  bütövlükdə  həsr  olunmuş  ilk  əsəridir.  Cildin  yazılması  üçün 

müəlliflər  külli  miqdarda  material  toplamışlar.  Bu  materialların  əksəriyyəti 

tarixşünaslıq elminə ilk dəfə gətirilmiş, XIX əsr tarixinin istər sosial-iqtisadi, istər 

siyasi,  istərsə  də  mədəniyyət  problemlərinə  dair  ətraflı  və  yeni  məlumatlar 

verilmişdir.  Bu  dövrdə  Ə.N.Quliyevin  və  İ.M.Həsənovun  XIX  əsrin  birinci 

yarısında  Azərbaycan  tarixşünaslığına  dair  kitabı  da  nəşr  olunmuşdur.  Bu  sahədə 

Ə.S.Sumbatzadənin,  M.C.İbrahimovun  və  Ə.Hüseynzadənin  xidmətləri  də  qeyd 

olunmalıdır. 

Üçcildlik ―Azərbaycan tarixi‖ nəşr edildikdən sonrakı illərdə Azərbaycan 

tarixinin  bütün  dövrləri  üzrə.  O  cümlədən  XIX  əsr  üzrə  tədqiqatlar  sahəsində 

xüsusi  nailiyyətlər  əldə  edildi,  bir  neçə  kitab,  xeyli  məqalə  nəşr  olundu.  Bu 

istiqamətdə  Ə.S.Sumbatzadənin  XIX  əsr  kənd  təsərrüfatı  və  sənayə  tarixinə, 

M.Ə.İsmayılovun  XIX  əsrin  sonu  –  XX  əsrin  əvvəlləri  ndə  Azərbaycanın  kənd 

təsərrüfatı və sənaye tarixinə, kənd təsərrüfatında kapitalizmin inkişafı tarixinə həsr 

etdikləri 

monoqrafiyaları  qeyd  olunmalıdır.  Bu  dövrdə  sonuncunun 

M.C.İbrahimovla  birlikdə  Azərbaycanın  neft  sənayesi  tarixinə,  A.Ş.Milmanın 

Azərbaycanın siyasi quruluşuna, İ.V.Striqunovun proletariatın formalaşmasına həsr 



etdikləri  monoqrafiyaları  qeyd  olunmalıdır.  İ.A.Talıbzadənin  XIX  –  XX  əsrin 

əvvəllərində suvarma və sudan istifadəyə, D.İ.İsmayılzadənin XIX əsrin 30-cu illər 

XX  əsrin  başlanğıcında  rus  kəndlilərinin  Azərbaycana  köçürülməsi,  Hacı  Murad 

İbrahimbəylinin  Azərbaycanın  XIX  əsr  hərbi  tarixinə  həsr  olunmuş  əsərlərini 

göstərmək olar. 

      Sonrakı  dövrü,  yəni  70-ci  illərin  sonu  –  90-cı  illər  tarixşünaslığı 

məsələlərinə toxanmazdan əvvəl bir məsələnin üzərində dayanmaq zəruridir.  

 

 



XX  əsr  Azərbaycan  tarixinin  bir  sıra  məsələləri  adları  çəkilən 

əsərlərin  çoxunda  sovet  dövrünün  kommunist  ideologiyasının  hakim 

―konsepsiyasının‖ təsiri altında müəyyən istiqamətdə təhrif olunmuşdu. Göstərilən 

məsələlərdən biri Azərbaycanın XIX əsrin birinci onilliklərində yazılmış əsərlərdə, 

həm  rus,  həm  də  Azərbaycan  tarixşünaslığında  bu  məsələ,  yəni  çar  Rusiyasının 

Azərbaycanı  istila  etməsi  düzgün  qiymətləndirilmişdir.  Lakin  40-cı  illərdən  sonra 

istər  Rusiya,  istərsə  də  Azərbaycan  tarixşünaslığında  ―hakim‖  ideologiyasının 

diktəsi  ilə  dəyişiklik  aparılmış,  Azərbaycanın  çar  Rusiyası  tərəfindən  zəbt 

olunması,  onunucqar  müstəmləkə  olması ―birləşmə‖  məfhumu ilə  əvəz  edilmişdi. 

Azərbaycan  tarixşünaslığında  hələ  1950-ci  illərdə  ―Azərbaycanın  Rusiyaya 

birləşdirilməsi və onun iqtisadiyyat və mədəniyyət sayəsində mütərəqqi nəticələri‖ 

əsəri,  bir  sıra  məqalələr  nəşr  olunmuşdur.  Bundan  başqa,  1964-cü  ildə 

―Azərbaycanın  Rusiyaya  daxil  olmasının‖  150  illiyi  respublikada  təntənəli  qeyd 

edilmişdir. Fəqət elmi həqiqət bərpa olundu. 80-cı illərdə tarixşünaslığımızda əsaslı 

dəyişiklik  baş  verdi,  hadisələr  həqiqi  surətdə  təhlil  olundu,  Azərbaycanın  çar 

Rusiyası  tərəfindən  istilası  məsələsi  də  düzgün  işıqlandırıldı.Başqa  misallar  da 

gətirmək olar. Məlum olduğu kimi, çar Rusiyasının işğalından sonra 1804-cü ildə 

Car-Balakəndə,  1826-cı  ildə  Gəncədə,  30-cu  illərdə  Car-Balakəndə,  Qubada, 

sonrakı  illərdə,  həmçinin  Şeyx  Şamilin  Dağıstanda  üsyanı  zamanı  Azərbaycanın 

Dağıstanla  sərhəd  rayonlarında  (Zaqatala.  Şəki  və  b.)  üsyanlar  baş  vermişdi.  Bu 

üsyanlara  tarixşünaslıqda  1940-1970-ci  illərdə  düzgün  qiymət  verilməmiş,  hətta 

bəzi  hallarda  onlar  qiyam  belə  adlandırılmışdı.  Halbuki  bu  üsyanlarəsasən  çar 

müstəmləkəçiliyinə  qarşıyönəldilmişdi.  Eyni  sözləri  XIX  əsrin  son  rübündə  baş 

vermiş qaçaq hərəkatına da aid etmək olar.   

 

 

 



 

 

   Sonrakı  illərdə,  xüsusən  80-cı  illərin  ikinci  yarısından,  SSRİ-



nin süqutundan başlayaraq, tarixi tədqiqatlarda həqiqətlər bərpa olunmağa başladı. 

Bu  baxımdan  80-ci  və  90-  cı  illərin  tarixşünaslığında  ilk  növbədə  Tarix 

İnstitutunun  kollektivi  tərəfindən  Azərb.  EA  müxbir  üzvi  İ.H.Əliyevin 

redaktorluğu  ilə  1993-cü  ildə  azərbaycanca,  1995-ci  ildə  rusca  işıq  üzü  görmüş 

―Azərbaycan  tarixi‖  kitablarını  qeyd  etmək  lazımdır.  1994-cü  ildə  akademik 

Z.M.Bünyadov  və  professor  Yusif  Yusifovun  redaktəsi  altında  nəşr  olunmuş 

―Azərbaycan  tarixi‖  kitabında  XIX  əsr  dövrü  Azərb.  EA  müxbir  üzvü 

M.Ə.İsmayılov tərəfindən yazılmışdı. Bundan başqa, M.Ə.İsmayılov 1992-1997-ci 

illərdə  üç  dəfə,  eyni  zamanda  1995-ci  ildə  rus  dilində,  yenə  həmin  ildə  Dubayda 


ərəb dilində ―Azərbaycan tarixi‖ kitablarını nəşr etdirmişdir. Bu kitablarda da XIX 

əsr Azərbaycan tarixi özünün xüsusi təhlilini tapmışdır. 

 

 

 



 

70-90-cı  illərdə  çoxsaylı  ixtisaslı  tarixçilərimizin  Azərbaycab 

tarixinin sosial-iqtisadi, siyasi və mədəniyyət tarixi üzrə xeyli əsərləri nəşr olundu. 

Lakin  təəssüf  ki,  XIX  əsr  tarixinə  dair  monumental,  ümumiləşdirici  monoqrafiya 

və  digər  əsərlər  azdır.  Çapdan  çıxmış  əsərlərin  çoxu  Azərbaycanın  sosial-iqtisadi 

tarixinə  həsr  olunmuşdur  Bu  məsələlərdən  XIX  –  XX  əsrin  əvvəllərində 

Azərbaycanın  sosial-iqtisadi  quruluşu,  Azərbaycan  kəndinin  sosial-iqtisadi 

inkişafının  səviyyəsi,  neft  sənayesinin  tarixi,  Azərbaycanda  kənd  təsərrüfatı 

alətlərinin istehsalı, torpaq sahibliyi və torpaqdan istifadə, neft istehsalı və Rusiya 

iqtisadiyyatı, mülkədar təsərrüfatı və s. Problemlər M.Ə.İsmayılov, Q.C.Cavadov, 

Y.İ.Ələsgərov, V.H.Kərimov, V.A.Səmədov,  M.M.Gülmalıyev və  Ə.A.Umayevin  

əsərlərində öz əksini tapmışdır. 

 

 

 



 

 

 



 

Tarixi  əsərlər  içərisində  Azərbaycanın  Rusiya  ilə  münasibətləri, 

ümumiyyətlə,  ölkənin  siyasi  tarixinə  dair  də  əsərlər  vardır.  Bu  istiqamətdə 

XV_XIX  əsrlərdə  Azərbaycan  –  Rusiya  münasibətləri,  çarizmin  siyasətini 

Azərbaycanda  həyata  keçirənlər,  rus  kəndlilərinin  Zaqafqaziyaya,  o  cümlədən 

Azərbaycana  köçürüməsi  və  s.  Mövzulara  tarixçilərdən,  F.M.Əliyev,  F.Əsədov, 

D.İ.İsmayılzadə,  S.Kərimova  öz  əsərlərində  geniş  yer  vermişlər.  Tarixçi  alimlər, 

başqa  sahələrin  tədqiqatçıları  Azərbaycanda  təhsil  və  bununla  bağlı  məsələlərin 

tədqiqinə  də  çox  diqqət  yetirmişlər.  Rusiya  ali  məktəblərində  təhsil  alan 

azərbaycanlılar,  XIX  əsrdə  Azərbaycan  ziyalıları,  Azərbaycanda  siyasi  təhsil, 

Azərbaycan  məktəbləri,  maarif,  Azərbaycan  burjuaziyasının  maarifçilik  fəaliyyəti 

və  s.  Məsələlər  E.S.Əliyev,  D.S.Hüseynova,  M.F.Məlikov,  A.Q.Mustafayev, 

N.A.Tahirzadə və S.Talıbova kimi tarixçilərin əsərlərində şərh olunmuşdur. 

Tarixçilər  və  digər  ixtisasçılar  Azərbaycan  mədəniyyətinin  bir  çox 

sahələri,  dövri  mətbuat,  görkəmli  siyasi  və  mədəniyyət  xadimləri  barəsində  xeyli 

əsərlər yazmışlar. Bunlardan  Azərbaycanın dövri  mətbuatı, M.Şaxtaxtinskinin rus 

dövri mətbuatında fəaliyyəti, Azərbaycan teatrı, onun inkişaf mərhələləri, H.Cavid, 

Ü.Hacıbəyov  haqqında,  mədəniyyət,  mətbuatda  Azərbaycanda  ədəbi  tənqid 

məsələləri  N.Axundov,  K.Zeynalova,  İ.Kərimov,  Q.Məmmədli,  S.Mövlayeva, 

K.Talıbzadə tərəfindən tədqiq olunmuşdur. 

Tarixşünaslıqda XIX əsr tarixinə dair, şəhərlərin tarixi, şəhərlərin su və s. 

Ilə  təchizatı  məsələləri  və  digər  mövzular  üzrə  də  xeyli  işlər  görülmüşdür. 

Bunlardan  Bakı  (N.Məmmədov  və  M.Ə.Musayev),  Şimali  Azərbaycan  şəhərləri 

(E.B.Muradəliyeva), 

Şəki 

(M.Ə.İsmayılov), 



Gəncə 

(kollektiv), 

Şuşa 

(G.N.İsmayılova)  şəhərlərin  tarixini  göstərmək  olar.  Bununla  yanaşı,  XIX  əsrdə 



Azərbaycanda  şəhər  tikintisi,  memarlıq,  şəhərlərin  təchizatı  məsələlərinə  də 

tədqiqatlar həsr olunmuşdur (V.Xanəliyev, Ş.S.Fətullayev). 



Bu  dövrdə  mətbuat  (V.Məmmədov),  Azərbaycan  burjuaziyasının 

xeyriyyəçiliyi  (M.Ə.İsmayılov),  Azərbaycan  tarixşünaslığı  (Ə.S.Sumbatzadə) 

məsələlərinə dair də əsərlər nəşr olunmuşdur. 

Cilddə,  müəyyən  fəsillərdə  dövrünə  görə,  Cənubi  Azərbaycan  tarixinin 

sosial-iqtisadi, siyasi və mədəniyyət problemləri haqqında məlumatlar verilir. 

Cildin mətni aşağıdakı müəlliflər tərəfindən yazılmışdır: 

Giriş: M.Ə.İsmayılov. 

I fəsil: Azərb. EA müxbir üzvü M.Ə.İsmayılov, 

II  fəsil:  Akad  Ə.S.Sumbatzadə,  M.Ə.İsmayılov,  tarixm  elmləri  doktoru 

Ə.A.Umayev,  t.e.d.,  prof.  T.T.Vəliyev,  t.e.d.,  prof.  İ.M.Həsənov,  iqtisad  elmlər 

doktoru M.Ə.Musayev, t.e.d M.İbrahimov, t.e.d. P.Ş.Milman, t.e.n. İ.A.Talıbzadə. 

III fəsil: hüquq elmləri doktoru Ə.M.Əhmədov, t.e.n. N.A.Tahirzadə, t.e.n. 

N.Məmmədov. 

IV fəsil: M.Ə.İsmayılov, P.Ş.Milman. 

V  fəsil:  Ə.S.Sumbatzadə,  M.Ə.İsmayılov,  T.T.Vəliyev,  M.C.İbrahimov, 

Ə.A.Umayev, İ.V.Striqunov, M.Ə.Musayev, t.e.n. R.Bağırov. 

IV fəsil: M.Ə.İsmayılov, İ.M.Həsənov, Ə.A.Umayev, İ.A.Talıbzadə. 

VII 


fəsil: 

M.Ə.İsmayılov,  M.C.İbrahimov,  İ.V.Striqunov,  t.e.d. 

D.B.Seyidzadə. 

VIII fəsil: İ.V.Striqunov. 

IX  fəsil:  Azərb.  EA  həqiqi  üzvü  Ə.Salamzadə,  N.Tahirzadə,  t.e.n. 

L.Əliyeva, t.e.n. H.N.Həsənov, 

 

*** 


Tarix  İnstitutu  hələ  70-ci  illərin  əvvəllərindən  çoxcildli  ―Azərbaycan 

tarixi‖ni  hazırlamağa  başlamışdı  və  bir  neçə  cildlərin  mətnləri  hətta  müzakirədən 

keçmişdi. Lakin çoxcildlik üzrə görülən işlər tamamlanmamışdı. 

Təqdim  olunmuş  cildin  siyahıda  göstərilmiş  müəlliflərinin  bir  çoxu  artıq 

dünyasını dəyişmiş (Ə.S.Sumbatzadə, İ.M.Həsənov, M.Ə.Musayev, İ.A.Talıbzadə, 

İ.V.Striqunov,  Ə.Salamzadə,  L.Əliyeva),  yaxud  da  İnstitutun  elmi  fəaliyyətində 

iştirak  etmirlər.  Təqdim  olunmuş  mətnlər  müasir  dövrün  tələbləri  əsasında 

redaksiya  və  müəlliflər  heyəti  tərəfindən  işlənmişdir.  İnstitutun  IV  cildin  məsul 

redaktoru  Azərb.  EA  müxbir  üzvü  M.Ə.İsmayılovun  başçılıq  etdiyi  yeni  tarix 

şöbəsinin  işçiləri  bu  mətnlər  üzərində  əsaslı  surətdə  işləməli  olmuşlar.  Onlardan 

tarix  elmləri  doktorları  mərhum  D.S.Hüseynovanı,  D.B.Seyidzadəni,  tarix  elmləri 

namizədləri  H.N.Həsənov,  S.M.Mustafeyava,  N.R.Məmmədov,  Z.A.Qafarova, 

İ.S.Bağırova, K.R.Ocaqova, E.S.Əliyev, G.N.İsmayılovanı göstərmək olar. Əslində 

onlar  həm  müəllif  kimi  cildə  yeni  elmi  əlavələr,  həm  də  son  illərdə  araşdırmalar 

nəticəsində  əldə  edilmiş  məlumatlar  daxil  etmişlər.  Onların  əməkləri 

minnətdarlıqla qeyd olunur. 

 


I FƏSĠL 

 

 



ġĠMALĠ AZƏRBAYCANIN 

RUSĠYA TƏRƏFĠNDƏN ĠSTĠLASI 

 

§ 1. AZƏRBAYCANIN ĠSTĠLASININ BAġLANMASI 

 

XVIII-XIX  əsrin  hüdudlarında  Azərbaycanın  daxili  və  beynəlxalq 



vəziyyəti  çox  mürəkkəb  idi.  Azərbaycan  ərazisi  xırda  feodal  dövlətlərə 

parçalanmışdı.  Qonşu  xalqların  ərazilərini  ələ  keçirmək  uğrunda  xanlar  arasında 

ardı-arası  kəsilməyən  ara  müharibələri,  feodallarla  ölkə  ərazisinin  böyük 

əksəriyyətini təşkil edən kəndlilər arasında sinfi ziddiyətlərin güclənməsi, iqtisadi 

tənəzzül  Azərbaycanın  daxili  vəziyyəti  üçün  səciyəvi  hal  idi.  Rusiyanın  Cənubi 

Qafqaz  barəsindəki  işğalçı  niyyətləri,  İran  işğalçılarının  viraneidici    türüşləri 

vəziyyəti daha da gərginləşdirirdi. 

Göstərilən dövrdə Rusiyanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri 

Cənubi  Qafqazın  istilasından  ibarət  idi.  Çarizm  Cənubi  Qafqazı  əlavə  gəlir 

mənbəyinə  çevirməyə,  Xəzər  dənizi  hövzəsi  üzərində  Rusiya  ağalığına  nail 

olmağa, Xəzəri Rusiyanın daxili dənizinə çevirməyə can atırdı. Azərbaycanın təbii 

sərvətləri,  xüsusən  də  faydalı  qazıntı  yataqları  artıq  rus  elminə  məlum  idi  və 

təsadüfi  deyildir  ki,  II  Yekaterina  hökuməti  bu  ölkənin  sərvətlərinin 

mənimsənilməsini onun istilası ilə bağlayırdı. Qızılboya, yun, ipək, pambıq, tütün, 

yanacaq və s. Rusiya sənayesinin xammal və yanacaqla təmin edə bilərdi. 

Zaqafqaziyanın siyasi və hərbi-strateji əhəmiyyəti xüssusilə  böyük idi. Bu 

diyarın  işğalı  ənənəvi  rus-türk  rəqabətində  qüvvələr  nisbətini  Rusiyanın  xeyrinə 

həll  edə  bilərdi.  Rusiya  Mərkəzi  Qafqazı  hələ  fəth  edə  bilməmişdi.  Cənubi 

Qafqazın istilası dağlıların ərazilərini şimaldan və cənubdan mühasirəyə almaqdan 

ötrü əlverişli şərait yarada bilərdi. Nəhayət, rus-ingilis rəqabəti Cənubi Qafqazın, o 

cümlədən Azərbaycanın əhəmiyyətini artırırdı. 

Rusiyanın bu yerləri işğal etməsi Böyük Britaniyanın Şərqdə təsirinə, Ost-

hind kompaniyasının inhisarına ağır zərbə endirə bilərdi. 

Cənubi  Qafqazdakı  mürəkkəb  vəziyyət  Rusiyanın  işğalçı  planlarının  bu 

diyarda  həyata  keçirilməsini  obyektiv  olaraq  asanlaşdırırdı.  Feodal  ara 

müharibələri və xarici işğalçıların basqınları Cənubi Qafqazı var-yoxdan çıxarırdı. 

Zəruri  ilkin  sosial-iqtisadi  şərtlərin,  yetkin  siyasi  qüvvələrin  olmaması  üzündən 

ayrı-ayrı  xanların  Azərbaycanı  öz  başçılıqları  altında  birləşdirmək  cəhdləri 

müvəffəqiyyətsizliyə uğrayırdı. 

Qərbi  Avropa  dövlətlərinin  də,  xüsusən  İngiltərə  və  Fransanın  Cənubi 

Qafqaz  barədə  işğalçı  planları  var  idi.    Onlar  Rusiyanın  bu  ərazidə  zəifləməyən 

hərəkətlərini diqqətlə izləyir və çarizmin planlarına mane olmağa çalışırdılar. 



1800-cü ilin sonunda İngiltərə nümayəndəsi Malkolm İrana gəldi və 1801-

ci  ilin  əvvəlində  o  bu  dövlətlə  müqavilə  bağladı.  Siyasi  və  ticarət  müqavilələrini 

bağlamaqla İngiltərə İranın daxili işlərinə qarışmaq imkanı əldə etdi. İngiltərə hər 

hansı  dövlətin  İran  üzərinə  hücum  edəcəyi  təqdirdə  şaha  lazımi  qədər  xidmət 

heyətilə birlikdə tələb olunan miqdarda hərbi xərc verməyi öz üzərinə götürürdü. 

Ticarət müqaviləsi razılığa gələn tərəflərin tacirlərinə öz mallarını hər iki 

dövlətin  ərazisinə  azad  danışmaq  hüququ  veriridi.  İngiltərə  tacirlərinə  İranın 

istənilən şəhər və limanında  məskən salmağa icazə verilir, Onların  malları isə  hər 

cür vergilərdən azad olunurdu. 

Müqavilələr ölkənin bazarını ingilis tacirlərinin üzünə geniş açır, İranı öz 

müstəmləkə  mülklərini  genişləndirmək  uğrunda  mübarizədə  İngiltərənin 

antirussiyasətinin  alətinə,  öz  müstəmləkəsini  –  Hindistanı  kənar  təcavüzlərdən 

qorumaq,  Zaqafqaziya  barəsində  özünün  uzağa  gedən  planlarını  həyata  keçirmək 

üçün meydana çevirirdi [1]. 

Çar hökuməti belə hesab etdi ki, bu müqavilə ilə növbədə Rusiyaya qarşı 

yönəldilmişdir, ona görə də öz planlarının həyata keçirilməsinə hazırlaşdı. Lakin I 

Pavelin öldürülməsindən və I Aleksadrın hakimiyyətə gəlməsindən sonra rəqiblərin 

qüvvələr  nisbəti  dəyişdi.  I  Aleksadr  Fransa  ilə  əlaqələri  qırdı  və  İngiltərə  ilə 

yaxınlaşdı.  Bu  dövrdə  təcavüzkar  napoleinçu  Fransanın  mövcudluğu  şəraitində 

Rusiya ilə yaxınlaşmağı yüksək qiymətləndirən İngiltərə  artıq İranı açıqca müdafiə 

edə  bilmirdi.  Fransa  bu  vəziyyətdən  dərhal  istifadə    etməyə  imkanını  əldən 

verməyərək, Rusiya əleyhinə müqavilə bağlamağı şah İranına təklif etdi. 

İngiltərə  ilə  yaxınlaşmasına  baxmayaraq,  I  Aleksadr  Cənubi  Qafqaz 

barədə  öz  planını  həyata  keçirməyi  qərara  aldı.  O,  hər  şeydən  əvvəl,  Həştərxan-

Dərbənd-Bakı  vasitəsilə  rus  qoşunlarının  1799-cu  ildə  yenidən  daxil  olduğu 

Gürcüstanla əlaqə yaratmağa çalışırdı [2]. 

1801-ci  il  sentyabrın  12-də  Kartli  –  Kaxetiya  çarlığının  Rusiyaya 

birləşdirilməsi haqqında çar manifesti elan olunurdu. Rus qoşunları baş komandanı 

və  mülki  hakim  tərəfindən  idarə  olunan  Tiflis  quberniyası  yaradıldı.  Azərbaycan 

ərazisinin  də  bir  hissəsi  –  Kartli  –  Kaxetiya  çarlığının  vassal  asılığında  olan  və 

onunla  birlikdə  birləşdirilmiş  Qazax,  Borçalı,  Şəmsəddin  sultanlıqları  bu 

quberniyanın  tərkibinə  daxil  edildi.  Deməli,  Gürcüstanın  Rusiyaya  birləşdirilməsi 

ilə Azərbaycan torpaqlarının Rusiya tərəfindən istilasının başlanğıcı qoyuldu. 

I  Aleksadr  bəzi  xanların  artıq  Rusiya  himayəsini  qəbul  etməyə  məcbur 

olması  ilə  məhdudlaşmağa  qərara  aldı.  O  digər  xanlıqları  da,  ilk  növbədə 

Azərbaycanın Xəzəryani vilayətlərini  ələ keçirməyə çalışı5rdı. I Aleksadr 1801-ci 

ilin    dekabrnda  Qafqaz  qoşunlarının  baş  komandanı  general  Knorrinqə  yazırdı: 

―Qonşu hakimlər və xalqlarla münasibət saxlayaraq, Rusiya tərəfdarlarınınn sayını 

artırmağa  çalışmalı.  Xüsusən  də  üzərlərində  hələlik  Baba  xanın  (Fətəli  şahın) 

hakimiyyəti  yaranmamış  İrəvan,  Gəncə,  Şəki,  Şirvan,  Bakı  və  başqa  xanlatrı  cəlb 

etməli‖[3]. 


Bu fərman  müvafiq olaraq general Knorrinq 1802-ci ilin sentyabr-dekabr 

aylarında  Şimali  Qafqazda,  Georgiyevsk  şəhərində  siyasəti  və  ticarət  məsələləri 

üzrə  danışıqlar  üçün  çar  komandanlığının  Şimali  Azərbaycan  xanlarının  və 

Qafqazın  digər  hakimlərinin  nümayəndələri  ilə  görüşünü  keçirdi.  Danışıqlarda 

Tərki  şamaxılı,  Qara  Qaytaq  usmisi,  Tabasaran  hakimi  və  digər  dağlı  hakimlərin 

nümayəndələri ilə yanaşı, iki Azərbaycan xanlığəının – Quba və Talış xanlıqlarının 

nümayəndələri  də  iştirak  edirdilər  [4].  Digər  xanlıqların  nümayəndələri  görüşdə 

iştirak  etmirdi.  Çünki  buna  qədər  İran  şahının  nümayəndəsi  İbrahimxəlil  xanın 

yanına  gələrək  Qarabağın  tabe  olmasını  tələb  etmişdi.  Bakı  xanına  da  belə  tələb 

verilmişdi. 

İranın  maneçiliyinə  baxmayaraq,  Georgiyevskidəki  dörd  aylıq  danışıqlar 

müvəffəqiyyətlə  başa  çatdı  və  1802-ci  il  dekabrn  26-da  müqavilə  imzalandı. 

Müqaviləyə  görə,  onu  imzalayanlar  İrana  hücum  edəcəyi  təqdirdə  ona  qarşı 

çıxmağı  öz  öhdələrinə  götürürdülər.  Müqavilə  Zaqafqaziyada  ticarətin 

genişləndirilməsini. Xəzər dənizində gəmiçiliyin inkişaf etdirilməsini və s. Nəzərdə 

tuturdu.  Müqavilədə  deyilir  ki,  onu  imzalayanlar  ―onların  öz  xahişlərinə  görə 

...Rusiya, ...himayəsinə‖ qəbul olunurlar. 

Georgiyevsk  müqaviləsi  bağlandıqdan  sonra  çar  hökuməti  həmin 

müqaviləyə  etinasız  yanaşmış  Azərbaycan  xanlıqlarının  ərazilərini  zəbt    etmək 

üçün hazırlaşmağa başladı. 

Şimali  Azərbaycanın  çar  Rusiyası  tərəfindən  istilası  kimi  mürəkkəb  və 

ziddiyyətli prosesin öz xüsusiyyətləri vardır. 

Feodal  hakimlər  –  xanlar  yaxşı  başa  düşürdülər  ki,  öz  qüvvələri  ilə  İran, 

Rusiya  kimi  dövlətlərə  müqavimət  göstərməklə  öz  xanlıqlarını  qoruyub  saxlaya 

bilməyəcəklər.  Onlar  Rusiyanın  xanlıqların  istiqlaliyyətini  qoruyacağı  barədə 

verdiyi  yalan  vədlərə  uyaraq,  öz  xanlıqlarının  istiqlaliyyətini  bu  yolla 

qoruyacaqlarını zənn edərək, bir tərəfdə rus himayəsini qəbul etməyə meyil etməli 

olur, digər tərəfdən isə çarizmin  vədlərinə qətiyyətsizlik göstərirdilər. Onların bəzi 

yollarla  İran  və  ya  Türkiyə  qoşunlarının  basqın  edəcəyi  təqdirdə.  Öz  torpaqlarını 

qarətdən  və  var-yoxdan  çıxarılmasından  müdafiə  edə  biləcəklərinə  ümid 

bəsləyirdilər.  Eyni  zamanda  bu  xanlar  İrana  və  ya  Türkiyəyə  də  meyil 

göstərdiklərindən tərəddüd edir, öz mövqe  və  qərarlarını qəti müəyyənləşdirməyə 

tələsmirdilər.  Bu,  hər  şeydən  əvvəl,  xanların  öz  xanlıqlarının  daxili  idarəsində 

müstəqillik saxlanılmasına əmin olmamaları ilə əlaqədar idi. 

Rusiya  ayrı-ayrı  Azərbaycan  xanlarının  İran  və  Türkiyə  təhlükəsindən 

müdafiə  edəcəyini  vəd  etsə  də,  bu  heç  də  onun  xanlıqlara  müstəqillik  vermək 

niyyətində olması deyildi. O, bəzi mülahizələrə görə, xanlıqlar Rusiya himayəsinə 

daxil olduqdan sonra bir müddət daxili idarədə xan hakimiyyətini saxlamağı, daxili 

qayda və alətlərə əməl olunmasına təminat  verməyi nəzərdə tuturdu. Bununla belə, 

Azərbaycanın ayrı-ayrı feodal hakimlərinin Rusiyaya istilasına müqavimət göstərə 

biləcəklərindən,  habelə  öz  hüquq  və  imtiyazlarının  bərpası  uğrunda  mübarizəni 


davam  etdirəcəklərindən  ehtiyat  edən  Rusiya  əlavə  də  həyata  keçirmək  barəsində 

fikirləşirdi.  Bu  illərdə  qədim  gürcü  zadəgan  nəslindən  çıxmış,  1802-ci  ilin 

sentyabrında  Qafqazın  Baş  komandanı  təyin  edilən  general  P.D.Sisianov  Cənubi 

Qafqazda  müstəmləkə  siyasətinin icraçısı oldu.  Çar hökuməti Cənubi Qafqazdakı 

bütün  mülki-hərbi  hakimiyyəti  qafqazlı  Sisianova  etibaer  edərək,  onun  vasitəsilə 

Qafqazı sakitləşdirməyə ümid bəsləyirdi. Sisianov isə Azərbaycan xalqına özünün 

nifrət edici və amansız münasibəti ilə fərqlənirdi. Azərbaycanın Rusiya tərəfindən 

işğalının  gedişində  onun  bir  çox  Azərbaycan  xanlarına  göndərdiyi  alçaldıcı 

məktublar buna dəlaət edir. 

Çar  hökuməti  Şərqi  Gürcüstan  ərazisindən  hücum  meydanı  kimi  istifadə 

edərək,  özünün  Azərbaycan  barəsindəki  planlarını  həyata  keçirməyə  başladı.  Bu 

siyasətin  keçiricisi  general  Sisianov  Car-Balakən  camaatının  ələ  keçirilməsinə 

böyük  əhəmiyyət  verirdi.  Çünki  bu  ərazi  rus  qoşunlarının  Gürcüstandan 

Azərbaycanın  içərilərinə  doğru  uzanan  yolun  üstündə  idi.  Rus  qoşunları  5  minlik 

gürcü  qoşunu  ilə  birlikdə  Car-Balakəndə  yerli  əhalinin    müqaviməti  ilə  rastlaşdı. 

Gürcüstanda  antirus,  iranpərəst  dairələrə  başçılıq  edən  və  öz  hakimiyyətinin 

bərpasına çalışan gürcü şahzadəsi Aleksadr isə silahlı dəstəsi ilə Cara gəldi. Qanıq 

(Alazan)  çayı  sahilində  döyüş  baş  verdi.  Müqaviməti  qırdıqdan  sonra  general 

Qulyakov heç bir hərbi ehtiyac olmadan Balakəni yandırdı. Martın 29-da Car fəth 

olundu.  1803-cü  ilin  aprelin  12-də  Car-Balakənin  9  nəfərdən  ibarət  səlahiyyətli 

nümayəndə  heyəti  Tiflisə  general  Sisianovun  yanına  getdi.  Burada  onlarla  Car-

Balakən camaatının Rusiyanın hakimiyyəti altına alınması barədə saziş bağlandı. 

Sazişin  şərtlərinə  görə,  carlılar  çar  xəzinəsinə  ipəklə  xərac  ödəməli, 

sədaqət  əlaməti  olaraq  verməli,  öz  ərazilərində  rus  qoşunlarının  yerləşdirməli 

idilər.  Carlıların  şahzadə  Aleksadrı  və  onun  əlaltılarını  qəbul  etməmək  və  öz 

içərilərində  gizlətməmək  barədə  tərəddüdü  sazişdə  xüsusi  qeyd  olunurdu.  Lakin 

camaatın  iradəsinin  dəyişməz  olaraq  qaldığını  və  əhalinin  itaət  şərtlərini  yerinə 

yetirmədiyini  görən  general  Qulyakov  1804-cü  ilin  yanvarında  yenidən  Cara 

soxuldu.  Car  yenidən  fəth  olundu  və  yandırıldı.  Sonra  rus  qoşunları  Zaqatalaya 

doğru yeridilər və Zaqatala yaxınlığındakı dərədə carlılar tərəfindən hücuma məruz 

qaldılar. Qanlı döyüşdə carklılar üstünlük qazanıb qələbə çaldılar. Rus qoşunlarının 

salamat  qalmış  hissəsi  Muxax  kəndinə  geri  çəkildi,  general  Qulyakov  isə 

öldürüldü. 

1803-cü  ilin  martında  müqavimət  göstərmiş  adamların  əfv  olunması 

barədə  carlıların  xahişini  rədd  etmiş  Sisianovun  şəxsi  hərəkəti  Carda  baş  vermiş 

hadisələrdə az rol oynamadı. O, nəinki əfv etmədi, əksinə öz məktubunda alçaldıcı 

şəkildə  yazdı:  ―Kafir  əclaflar...  İstəyirsiniz  ki,  mən  sizə  inanım  və  əfv  edim.  Siz 

mənim  gəlməyimi  gözləyəcəksiniz  və  orada  mən  sizin  bütün  evlərinizi 

yandıracağam,  sizi  yandıracağam,  uşaqlarınız  və  arvadlarınızın  içalatını  dartıb 

çıxaracağam‖ [5]. 



Carlılar  yenidən  hücuma  keçmiş  rus  qoşunlarına  müqaviməti  davam 

etdirməyin qeyri-mümkünlüyünü və faydasızlığını görərək təslim oldular. 

Car-Balakən  camaatının  fəthindən  sonra  qonşu  İlisu  soltanlığı  da  Rusiya 

təbəəliyini  qəbul  etməli  oldu,  Soltanlıqda  40-cı  illərin  ortalarınadək  soltan  öz 

torpaqlarının daxili idarəsində hakimiyyətini qoruyub saxlamışdı [6]... 

General  Sisianov  Gəncə  xanlığının  ələ  keçirilməsinə  böyük  əhəmiyyət 

verirdi.  Çünki  Gəncə  qalası  rus  qoşunlarının  Azərbaycanın  içərilərinə  doğru 

sonrakı irəliləyişinin açarı idi. ―Gəncə  qalasının  yerli  mövqeyi bütün  Azərbaycan 

üzərində  hökmrandır.  Bax,  buna  görə  də  bu  istila  Rusiya  üçün  birinci  dərəcəli 

əhəmiyyətə malikdir‖ [7]. 

Gəncə  xanlığı  XVIII  əsrin  90-cı  illərindən  rus  dövləti  ilə  səmimi 

diplomatik  münasibətlər  saxlayırdı.  Xanlığın  hökmdarı  Cavad  xan  Sisianovun 

Rusiya himayəsini qəbul etmək təklifinə rədd cavabı vermədi. O yazırdı ki, 1796-cı 

ildə  ―sənin  padşahın  fərman  göndərdi  və  mən  də  onun  təklifini  qəbul  edib  qalanı 

təhvil  verdim.  Əgər  indi  də  sənin  padşahın  belə  fərman  göndəribsə,  onu  mənə 

göstər.  Onda  mən  onun  iradəsini  görərək  buna  uyğun  hərəkət  edərəm‖.  General 

tələb  etməyi  siyasi  danışıqlardan  üstün  tutdu.  O,  məktublarında  özünəməxsus 

yekəxanalıq  və  etinasızlıqla  Cavad  xanı  özündən  uzaqlaşdırdı,  bu  da  qanlı 

döyüşlərə gətirib çıxarırdı. 

Sisianov  Rusiya  hakimiyyətini  qəbul  etmiş  digər  xanlıqlardan  fərqli 

olaraq, Gəncə xanlığına qarşı amansız tələblər irəli sürürdü. O, Cavad xandan ildə 

20 min çevron məbləğində, yəni sonralar Şəki, Qarabağ və Şirvan xanlıqları üçün 

müəyyənləşdirilmiş  məbləğdən  3  dəfə  çox,  ödənc  tələb  edir  və  yazırdı:  ―Əgər 

mənim təklifimi qəbul etməsən, Gəncəyə atəş və qılıncla gələcəyəm‖. 

O,  11  topu  olan  piyada  batalyonu,  3  eskadron  və  2  kazak  yüzlüyündən 

ibarət  qoşunu  Gəncə  üzərinə  yeritdi.  Bütün  bu  qoşunlara  general  Portnyakin 

komandanlıq edirdi. Gəncəyə doğru yolda, şəhərin iki verstliyindəki Quluqobu adlı 

yerdə,  rus  qoşunları  ilə  gəncəlilər  arasında  ilk  vuruşma  baş  verdi.  Cavad  xan  bir 

qədər  müqavimətdən  sonragücdən  düşərək  pozulmuş  qoşunları  ilə  birlikdə  qalaya 

qayıtdı.  Bundan sonra  rus qoşunları Gəncəni  mühasirəyə  aldılar. Mühasirə  bir ay 

davam  etdi.  1804-cü  il  yanvarın  2-dən  3-nə  keçən  gecə  rus  qoşunları  qalaya 

hücuma  başladılar.  Onların  iki  cəhdi  dəf  olundu.  Qalanın  müdafiəçiləri  inadlı 

müqavimət  göstərdilər.  Cavad  xan  və  onun  oğlu  Hüseynqulu  ağa  döyüşlərdə 

qəhrəmancasına həlak oldular. Gəncə xanlığı ləğv olundu və dairəyə çevrildi, şəhər 

isə  öz  qədim  adını  itirdi  və  I  Aleksandrın  arvadının  şərəfinə  Yelizavetpol 

adlandırıldı.  ―Gəncə‖  adını çəkmək qadağan olundu. Bu qaydanı pozanlar cərimə 

edilirdilər. 

Gəncənin  alınması  qoşunlarının  digər  feodal  dövlətlərini  tabe  etmək 

məqsədilə  Azərbaycanın  içərilərinə  doğru  irəliləməsi  üçün  böyük  əhəmiyyət  kəsb 

etdi.  Gəncə  xanının  vassal  asılılığında  olan  Samux  hakimi  Şirin  bəy  Gəncənin 



süqutundan sonra Rusiya təbəəliyini qəbul etməyə məcbur oldu. O, hər il Rusiyaya 

1000 çervon, yəni 3 min manat bac verməyi öhdəsinə götürdü. 

 

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə