AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adina əDƏBİyyat institutu



Yüklə 2,87 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/8
tarix06.03.2017
ölçüsü2,87 Kb.
#10327
1   2   3   4   5   6   7   8

«Nəzmi-güzide» - Bu təzkirə haqqında Məhəmmədəli Tər-
biyət  yazır: «Xacə Məhəmməd h.q. 1036 (1626) - cı ildə Ģairlərin 
tərcümeyi-halı haqqında «Nəzmi-guzidi» adlı qısa bir təzkirə yaz-
mıĢdır. O, bu təzkirədə Ģeir növlərindən ancaq qəzəlləri və rübailə-
ri vermiĢdir» [2.    242]. 
Nazim  Xacə  Məhəmməd  Sadiq  Təbrizin  söz  ustalarından-
dır. O, Ġsfahanın Abbasabad məhəlləsində yaĢayan və orada oxu-
yub  boya-baĢa  çatan  təbrizlilərdən  olmuĢdur.  Xacə  Məhəmməd 
Sadiq Məkkə ziyarətinə gedib orada guĢəniĢin olmuĢdur. O, Mək-

Könül  Nəhmətova   
 
 
30 
kədə ibadət etməklə və ariflərlə həmsöhbət olmaqla ömrünü keçir-
miĢdir. Mirzə Tahir Nəsrabadinin qeydinə görə, onun təzkirəsin-
dən (h.q. 1081/1670) bir neçə il əvvəl vəfat etmiĢdir [88. 241]. 
«Fərhəngi - İbrahimi» - təzkirəsinin müəllifi Ġbrahim Mir-
zə  Əbülfət  Səfəvilər  sülaləsindən  olan  Zəhirəddin  Bəhram  Mir-
zənin oğludur. O, həddi-buluğa çatdıqdan sonra  I  ġah  Təhmasib 
öz qızı Gövhər Sultan xanımı Əbülfətə  ərə vermiĢ və Xorasanın 
hökmdarlığını  ona  tapĢırmıĢdır.  Əbülfət  orada    on  iki  il 
(h.q.979/1571-ci  ilədək)  hökmdarlıq  etmiĢdir.  Ġbrahim  Mirzənin 
məclisləri həmiĢə elm və ədəbiyyat xadimlərinin yığıncağı olmuĢ, 
Hindistana səfər edən hər söz ustası Xorasandan keçdikdə Ġbrahim 
Mirzə  onu  bir  müddət  öz  yanında  qonaq  saxlayar  və  ona  böyük 
hörmət göstərərdi. 
II  ġah  Ġsmayıl  taxta  çıxdıqdan  sonra  ġamxal  Sultan  h.q. 
984-cü il zilhiccə ayının 5-də, Ģənbə günü (1576, 24 fevral) onun 
əmri ilə bu gənc alimi öldürmüĢdür. 
M.Tərbiyət Ġbrahim Mirzədən bəhs edən mənbələr haqqında 
xəbər verərək yazırdı: «Əbülfət əruz və qafiyə elmlərini yaxĢı bi-
lirdi, onun fars və türk dillərində Ģeirləri vardır. Təxəllüsü «Cahi» 
olmuĢdur.  Mir  MünĢinin  oğlu  Hacı  Əhməd  Qumlu  yazdığı  altı 
cildli  «Xülasətül-təvarix»  əsərində,  eləcə  də  «TəzkirətüĢ-Səlatin 
vəl-ü məmra»  və  «Gülüstani-hünər»  əsərlərində  Əbülfət  Ġbrahim 
Mirzənin tərcümeyi-halını geniĢ vermiĢ, onun üç min beytdən iba-
rət divanını tərtib edib, giriĢ yazmıĢdır. «Xülasətül-əĢ’ar» əsərinin 
müəllifi  (Tağı KaĢani – K.M.) də onun haqqında geniĢ məlumat 
verərək  Ģeirlərindən  82  beyt  nağıl  etmiĢdir.  Digər  təzkirələrdə  də 
bu  Ģahzadə  barəsində  müfəssəl  və  ya  müxtəsər  məlumat  vardır 
[88. 162]. 
«DaniĢməndani  –  Azərbaycan»  təzkirəsindən  bizə  məlum 
olur ki, Ġbrahim Mirzənin görkəmli söz ustalarının tərcümeyi-halı 
və  yaradıcılığı  haqqında  «Fərhəngi-İbrahimi»  (Ġbrahimin  lüğət 
kitabı)  adlı  sanballı  bir  təzkirəsi  olmuĢdur.  Bu  əsər  «Səfineyi-
XoĢgu»  müəllifinin  istifadə  etdiyi  mənbələrdən  olmuĢdur  [88. 
163]. 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
31 
«DaniĢməndani–Azərbaycan»da Tövfi adlı bir Ģair və onun 
təzkirəsi haqqında xəbər verilir. ġairin yaĢadığı dövr göstərilməsə 
də, mətndən məlum olur ki, o, XVIII əsr Ģəxsiyyətlərindən olmuĢ-
dur. «O, rəvan dildə bir təzkirə iərtib etmiĢ, orada öz dövründəki 
bir  çox  görkəmli  Ģairlər  haqqında  məlumat  vermiĢdir.  O  dövrdə 
yaĢayan Ģairlərin  çoxu,  o cümlədən,  Əczi,  Səburi və Həkim  Əbu 
Talib  onun  Ģagirdlərindən  olmuĢlar»  [88.337].  Tövfi  haqqında 
məlumat  «Xülasətül-əĢar”»  və  «ġühufi-Ġbrahim»  təzkirələrinə 
əsasən verilmiĢdir. 
«Təzkirətül-əfkar»ın müəllifi Ağa Səid Saleh Hacı Molla 
Məhəmməd Səid oğlu Xalxalinin oğludur. Hacı Molla Saleh h.q. 
1175 (1761)-ci ildə Xalxalda səksən yaĢında vəfat etmiĢdir. 
«Bəhrül-ülum»  (1794)  və  «Riyazül-cənnə»  (1801)  Fani 
Mirzə Həsən Zünuzinin əsərləridir. Mirzə Həsən h.q. 1172-ci il sə-
fər ayının 17-də (1758, 20 oktyabr) Xoy Ģəhərində doğulmuĢdur. 
O, gəncliyində Təbrizdə Mövlana Məhəmməd ġəfi Tufarqanlının 
yanında, sonra isə beĢ il Mövlana Əbdünnəbi ġərəfəddin Məhəm-
məd oğlu Təsucinin yanında ədəbiyyat elmini oxumuĢdur. O, h.q. 
1195  (1780)-ci  ildə  Ətəbata  getmiĢ  və  orada  Ağa  Məhəmməd 
Behbahainin,  Mirzə  Mehdi  ġəhristaninin  və  Ağa  Seyidəlinin  ya-
nında  biliyini  təkmilləĢdirmiĢdir.  Fani  h.q.1203  (1788)-ci  ildə 
MəĢhədə gedib iki il orada yaĢamıĢ və Xoy Ģəhərinə qayıtmıĢdır. 
O, Xoyda Hüseynquluxan Dünbülinin tapĢırığı ilə «Bəhrül-ülum» 
(Elmlər  dənizi)  və  «Riyazül-cənnə»  əsərlərini  yazmıĢdır.  Faninin 
bu iki kitabı öz zamanının ensiklopediyası sayılır. «Bəhrül-ülum» 
əsəri  yeddi  bəhrdə  yazılmıĢdır.  «Riyazül-cənnə»  əsəri  isə 
müqəddimə,  səkkiz  rövzə  və  xatimədən  ibarətdir.  Dördüncü, 
beĢinci və yeddinci fəsilləri alimlər, filosoflar, Ģairlər və vəzirlərin 
tərcümeyi-halları,  əsərləri,  Ģeirləri  və  yaradıcılıqları  haqqındadır 
[88. 345]. 
Səhab  təxəllüslü  Seyid  Məhəmməd  Seyid  Əhməd  Hafiz 
oğlunun sona çatmamıĢ bir təzkirəsi qalmıĢdır. Bu Ģəxs Ordudad-
dan olmuĢ, h.q. 1222 (1807)-ci ildə vəfat etmiĢdir. Tərbiyət onun 
haqqındakı  məlumatı  «Nigaristani-Dara»  təzkirəsindən  almıĢdır 

Könül  Nəhmətova   
 
 
32 
[88. 316]. 
«DaniĢməndani–Azərbaycan»da  az  tanınmıĢ  və  yaxud  heç 
məlum olmayan təzkirələr haqqında məlumat verilsə də, XVIII əs-
rin ən məĢhur təzkirəsi – «Atəşkədə»nin üzərindən sükutla keçil-
miĢdir. 
«AtəĢkədə»  təzkirəsinin  müəllifi  Lütfəli  bəy  Azər  (1711-
1781) Eldəgizlərdən olan məĢhur Bəydil xanın nəslindəndir. Bəy-
dili  tayfası  iki  qismə  bölünür.  ġah  ölkəsindən  Ġrana  mühacirət 
edənlər  Bəydili-ġamlı,  Türküstan  və  Ġranda  qalanlar  isə  Bəydili 
adlanırlar.  Azər  Lütfəli  bəyin  atası  Ġsfahanda  məĢhur  olan  Ġma-
müddövlə  Məhəmməd  Mömin  xanın  oğlu  Ağa  xan  da  Bəydili 
ġamlı hesab olunur [59. 11]. 
Lütfəli bəy Azərin fars dilində yazdığı “AtəĢkədə»” təzkirə-
si 19  ilə  (1760-1779)  yazılmıĢdır.  Təzkirəyə verilən  bu ad  müxt-
əlif cür izah olunur. Lütfəli bəy Azər özü bu barədə yazır: «Bu ki-
taba  «AtəĢkədə»  adı  verirəm  və  bundan  əvvəlki  təzkirəçilərin 
dəftərlərini qısqanclıq oduna atdım» [57. 25]. 
Ruqiyyə Qənbərqızına görə, «AtəĢkədə» təzkirəsində Ģairlər 
xronoloji  və  yaxud  adlarının  əlifba  sırası  üzrə  deyil,  coğrafi 
prinsip,  yəni  bölgələr  üzrə  (məsələn,  Gəncə  Ģairləri,  ġirvan 
Ģairləri,  Ġsfahan  Ģairləri  və  s.)  təsnif  edilmiĢdir  [99.  34].  Lakin 
müəllif  özü  əsərinin  quruluĢu  haqqında  belə  yazır:  «Tarix 
kitablarına  müraciət  edib  Ģairlərin  anadan  olma  illəri  və  mənsub 
olduqları  yerləri  təyin  etdim.  Hər  hansı  ölkənin  və  Ģəhərin  Ģairi 
haqqında  məlumatı  həmin  Ģair  üçün  ayrılmıĢ  səhifədə  qələmə 
aldım. ġairlərin  adlarını  çəkərkən, kimin sonra  yaĢadığını,  kimin 
qələminin qüvvətli və kiminin zəif olmasını nəzərdə tutmadım və 
əsəri əlifba sırası ilə yazdım [59. 69]. 
Lütfəli bəy «AtəĢkədə»ni iki «məcmə»yə bölmüĢdür. Birin-
ci  məcmədə  qədim  Ģairlər  haqqında  məlumat  verilmiĢdir.  «Məc-
mə» də öz növbəsində «Ģöbə», «üç qığılcım» və «iĢıq» hissələrinə 
ayrılır. 
«ġöbə» – Ģeir yazmıĢ əmir və Ģahzadələr; 
«Üç qığılcım» – Ġran, Turan və Hindistan; 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
33 
«ĠĢıq»  –  müxtəlif  diyarlara  məxsus  Ģairlər  haqqında 
məlumat verir. 
Ġkinci «Məcmə» müəllifin müasirlərini əhatə edir. Bu fəslin 
quruluĢu isə aĢağıdakı kimidir: 
I Pərtöv – müəllifin müasirləri. 
II Pərtöv – müəllifin özü haqqında məlumat verir. 
Təzkirənin  ikinci  fəsli  daha  sonra  iki  «əxgər»ə  ayrılır. 
I »əxgər» beĢ «Ģərarə»dən ibarətdir. 
I Ģərarə – XVIII əsrin II çərəyinə qədər Azərbaycanın bütün 
ərazisində yaĢayan Ģairlər; 
II Ģərarə – Xorasan Ģairləri; 
III Ģərarə  –  Təbəristan  (indiki  Mazandaran  ölkəsi),  Gürcan 
və sair ölkələrin Ģairi; 
IV Ģərarə  –  2  Ģüaya  bölünür:  I  Ģüa  –  Ġraq və ərəb;  II  Ģüa  – 
Ġraqi-Əcəm Ģairləri; 
V Ģararə – fars vilayəti Ģairləri haqqındadır. 
II «əxgər» üç «Ģərarəyə» bölünür: 
I Ģərara – Bəlx ərazisi və ona tabe sahəyə; 
II Ģərarə – Hindistan Ģairlərinə; 
III Ģərarə – KəĢmir Ģairlərinə həsr edilmiĢdir. 
Əsərin  «Füruğ»  (iĢıq)  adlandırılan  hissəsində  müxtəlif 
zamanlarda  yaĢamıĢ  Əzəmət  Səmərqəndi,  AyiĢə  Səmərqəndi, 
Ġffəti, Lalə xanım, Mütribə, Mehri, Məhsəti, Nurcahan bəyimdən 
ibarət Ģairlərdən məlumat verilir. 
Əsərin əvvəlinə bir föhrüst əlavə olunmuĢdur ki, «oxuyanlar 
üçün asan olsun».  
Təzkirədə Yaxın ġərqdə yaĢayıb-yaratmıĢ 842 Ģair haqqında 
məlumat  verilmiĢdir  ki,  bunlardan  yüzə  qədəri  azərbaycanlıdır. 
«AtəĢkədə»  fars  dilində  yazıldığından  Azərbaycan  Ģairlərinin 
yalnız fars dilindəki Ģeirlərindən nümunələr gətirilmiĢdir. 
Mehri  Məmmədova  «AtəĢkədə»  təzkirəsini  bir  ədəbi  əsər 
kimi  yüksək  qiymətləndirərək  yazır:  «AtəĢkədə»  quruluĢu  və 
məlumatlarının 
dolğunluğu 
cəhətdən 
özündən 
əvvəlki 
təzkirələrdən fərqlənir. Məhz buna görə sonrakı əsrlərdə yazılmıĢ 

Könül  Nəhmətova   
 
 
34 
təzkirələrin bir çoxunda həmin formadan istifadə olunmuĢdu. Lüt-
fəli bəyin əsərinin dili aydın və oxunaqlıdır. Ədəbiyyatı tarixi had-
isələr, tarixi məlumatlarla bağlama bacarığı  yüksəkdir, öz münd-
ərəcəsinə,  tərtib  prinsipinə  görə  təzkirəçiliklə  ədəbiyyatĢünaslıq 
arasında  bir  körpü  təĢkil  edən  qiymətli    mənbədir.  Burada  təkcə 
Ģair və sənətkarlar haqqında deyil, onları yetiĢdirən ictimai mühit, 
yaĢadıqları  Ģəhərin  coğrafi  mövqeyi  və  iqlimi  barədə,  eyni 
zamanda  Ģairin  öz  dövrünün  tarixi,  ədəbiyyatı  haqqında 
əhəmiyyətli  Ģərhlər  verilməsi  «AtəĢkədə»  müəllifinin  hərtərəfli 
biliyə malik olmasını göstərən bir güzgüdür» [59. 71]. 
Nazif Qəhrəmanlı «AtəĢkədə» təzkirəsinin mənfi və müsbət 
cəhətlərini  açıqlayaraq  yazır:  «Bu  təzkirədə  əsas  ədəbi-tarixi 
faktlar  nədən  ibarətdir?  Qətran  Təbrizinin,  Xaqani  ġirvaninin 
Azərbaycan  övladları olduğunun təsdiqi, Xaqani ġirvaninin Əbül 
Ülanın Ģagirdi olması, sarayda mövqe qazanması, sonra saraydan 
uzaqlaĢması, yaradıcılığı, yeni üslub yaratdığı, Sürxab  qəbiristan-
lığında dəfn olunması və s. Lakin Bəydili tayfasından olan Lütfəli 
bəy  Azərin  fasdilli  tendensiyası  özünü  göstərir,  Xaqaniyə  Ģəxsi 
rəğbət bəsləməklə bərabər Nizamini Ġran Ģairi adlandırır, Füzuli və 
Saib Təbriziyə laqeyd münasibət bəsləyir [59. 20]. 
Görkəmli  ədəbiyyatĢünas  Salman  Mümtaz  da  Lütfəli  bəy 
Azərin «AtəĢkədə»sində milli təəssübkeĢliyin görünməməsini hid-
dətlə  qarĢılayırdı:  «Bu  türk  oğlu  türk  olan  Azər  kəndi  «AtəĢ-
kədə»sinə nümunə üçün də olsa bir türk Ģeri yazmadığı kimi, ġah 
Xətaini  də  bir  fars  Ģairi  simasında  meydana  çıxartmıĢdır»  [67. 
302]. 
Türk  alimi  prof.dr.Əbdülqadir  Qaraxan  Lütfəli  bəy  Azərin 
«AtəĢkədə»  təzkirəsini  yazarkən  Əhməd  Razinin  «Həft  iqlim» 
(1593) təzkirəsindən təsirləndiyini qeyd edir [101. 37]. 
Ġran  alimi  Əhməd  Gülçin  Məani  isə  «Təzkirehai-farsi» 
əsərində  belə  bir  fikir  söyləyir  ki,  Azər  Bəydili  iddia  etsədə  ki, 
«AtəĢkədə»ki  nümunələri  özü  Ģəxsən  Ģairlərin  divanlarından 
seçmiĢdir. Lakin görünən budur ki, o keçmiĢ Ģairlər haqqında h.q. 
XI  (m.XVII)  əsrin  əvvəllərinədək  yaĢamıĢ  Ģairlər  haqqında 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
35 
məlumat  verən  «Xülasətül-əĢ’ar  və  zübdətül  əfkar»  adlı  böyük 
təzkirədən müxtəsər  bir xülasəni bizə  «AtəĢkədə»  adı ilə təqdim 
etmiĢdir» [59. 14]. Lakin Mehri Məmmədova Gülçin Məaninin bu 
fikrinə  etiraz  edərək  yazır  ki,  Lütfəli  bəy  Azər  özündən  əvvəlki 
təzkirələrdən  –  Əliquluxan  Ləzginin  «Riyazül-Ģüəra»,  DövlətĢah 
Səmərqəndinin  «TəzkirətüĢ-Ģüəra»,  Məhəmməd  Övfinin  «Lüba-
bül-əlbab»ından istifadə etdiyi kimi, Tağı KaĢaninin də təzkirəsin-
dən faydalanmıĢdır [59. 73]. Mehri Məmmədova daha sonra yazır: 
«Ümumiyyətlə, Lütfəli bəy «AtəĢkədə»nin əvvəlindən sonuna ki-
mi istifadə etdiyi əsərlərini, mənbə və divanların adını qeyd  edir. 
Bu  hal  «AtəĢkədə»  əsərinin  qiymətini  daha  da  artırır  və  Lütfəli 
bəyin  hansı  mötəbər  mənbələrdən  istifadə  etdiyini,  həmin 
mənbələrə münasibətini və s. aydınlaĢdırır [59]. 
«AtəĢkədə»  təzkirəsi  özündən  sonra  böyük  bir  məktəb  ya-
ratmıĢdır.  Bəhmən  Mirzənin  «MəhəmmədĢahi»  təzkirəsi,  Mirzə 
Məhəmməd  Axundov  Lənkəraninin  «Təzkireyi-Ziyai».  Seyid 
Əzim  ġirvaninin  «TəzkirətüĢ-Ģüəra»,  Firudun  bəy  Köçərlinin 
«Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi» materialları əsərinin yazılmasında 
«AtəĢkədə»nin təsiri aydın görünür. Əlbəttə ki, epiqonçu bir əsər 
özündən sonra belə böyük bir təsir buraxa bilməzdi. Azərbaycan 
ədəbiyyatĢünaslığı tarixində qazandığı bu Ģöhrətə «AtəĢkədə» təz-
kirəsi  kəsb  elədiyi  əhəmiyyətə,  təzkirəçilik  ənənələrinə  gətirdiyi 
yeniliklərə görə nail olmuĢdur. 
«AtəĢkədə»nin  əhəmiyyətli  yeniliyi  isə  burada  ənənəvi 
regional prinsipə məhəlliçilik prinsipinin əlavə olunmasıdır. Lütfə-
li bəy Azər öz əsərində Herat təzkirəçilik ənənəsi ilə XVII-XVIII 
əsrlər  fars  təzkirəçilərinin  təcrübəsini  birləĢdirərək  Azərbaycan 
təzkirəçiliyinin inkiĢafını yeni bir istiqamətə yönəltmiĢdir.  
Lütfəli  bəy  Azərdən  sonra  Bəhmən  Mirzə  də  «Təzkireyi 
MəhəmmədĢahi» əsərini kataloq prinsipi ilə təltif etmiĢdir. Lakin 
burada XIX əsr Azərbaycan təzkirəçiliyinin səciyyəvi xüsusiyyəti 
-    Ģairlərin  «mütəqədimlər  və  müasirlər»ə  bölünməsi  prinsipi  də 
nəzərə  çarpır.  Bəhmən  Mirzə  təzkirədə  Ģahzadələrə  və  əmirlərə 
ayrıca fəsil ayırmaq ənənəsindən də istifadə etmiĢdir. 

Könül  Nəhmətova   
 
 
36 
Ədəbiyyat tarixçiliyimiz üçün əhəmiyyətli təzkirələrdən biri 
də «Nigaristani-Dara»dır. «Nigaristani-Dara» təzkirəsi Məftun tə-
xəllüslü  Əbdürrəzzaq  bəy  Dünbüli  tərəfindən  1825-ci  ildə  yazıl-
mıĢdır. Bu əsər FətəliĢah dövründəki (1797-1834) Ģairlərin tərcü-
meyi-halına və onların yaradıcılığına aiddir. 
Məftunun  tərcümeyi-halı  və  yaradıcılığı  «DaniĢməndani-
Azərbaycan»  təzkirəsində  ətraflı  öyrənilməmiĢdir.  M.Tərbiyət 
Məftunun  bioqrafiyasını  belə  iĢıqlandırır:  «Əbdürrəzzaq  bəy 
Dünbüli h.q.1176 (1762)-ci ildə Xoy Ģəhərində anadan olmuĢdur. 
O,  on  yaĢında  ikən  atası  onu  böyük  oğlu  Fəzləlibəyin  əvəzinə 
ġiraz  hökmdarının  yanına  girov  göndərmiĢdir.  Əbdürrəzzaq  bəy 
ġirazda  on  dörd  il  ev  dustağı  qalmıĢ,  bu  müddətdə  elm  və  bilik 
öyrənməklə vaxtını keçirmiĢdir. Əlimuradxan Kərim xan Zəndin 
qardaĢı Sadıqxanın əleyhinə qoĢun çəkib doqquz ay vuruĢduqdan 
sonra  ġirazı  almıĢ  və  ġirazda  Azərbaycandan  girov  saxlanmıĢ 
adamları Ġsfahana göndərmiĢdir. H.q. 1199-cu il rəbi-əl əvvəl ayı-
nın 14-ündə (1785, 25 yanvar) Əlimuradxan vəfat etdikdən sonra 
Ağa Məhəmməd Ģah Ġsfahana gedib Azərbaycandan girov alınmıĢ 
adamlara,  o  cümlədən,  Məftuna  Azərbaycana  qayıtmaq  icazəsi 
vermiĢdir. Məftun h.q. 1241 (1825)-ci ildə Məkkəyə gedib qayıt-
mıĢ və h.q. 1243 (1827)-ci ildə Təbrizdə vəfat etmiĢdir [88. 204]. 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  əsərindən  məlum  olur  ki, 
Məftun çox məhsuldar yaradıcılığa malik bir Ģəxsiyyət olmuĢdur. 
O,  fars  və  ərəb  dillərində  nəzm  və  nəsrdə  əsərlər  yaratmıĢ,  ərəb 
Ģairlərinin və rəvayətçilərinin yaradıcılıq incəliklərini öyrənmiĢdir. 
O,  çox  vaxt  mütaliə  və  tədqiqatla  məĢğul  olaraq  ömrünü  əsərlər 
yazmaqla baĢa çatdırmıĢdır. Məftunun «Nigaristani-Dara» təzkirə-
sindən baĢqa bioqrafik səciyyə daĢıyan digər əsərləri də vardır ki, 
onlar aĢağıdakılardır: 
1.
 
«Hədaiqül-cinan» (BehiĢt bağları) əsərində Məftu-
nun ġirazda baĢına gəlmiĢ macəralar, o Ģəhərdə olan müasir Ģairlər 
və ədəbiyyatçıların tərcümeyi-halı, eləcə də, Ağa Məhəmmədxan 
hökmdar olan zamanadək Kərimxan Zəndin tərcümeyi-halı verilir. 
2.
 
«Təcrübətül-əhrar və təsliyətül-əbrar» (Sərbəst adamlara 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
37 
təcrübə  və azad adamlara təsəlli) əsəri. Bu əsərdə müəllif Dünbü-
lülər sülaləsindən qısaca danıĢdıqdan sonra bir sıra alimlərin, Ģair-
lərin  və  görkəmli  Ģəxsiyyətlərin  tərcümeyi-halını,  eləcə  də,  öz 
mənzum və mənsur yaradıcılığının bir hissəsini verir. O, bu əsəri 
h.q.1228 (1813)-cü ildə bitirmiĢdir. 
3.
 
«Hədiqə» (Bağ) əsəri. Bu əsər ərəb Ģairlərinin tərcümeyi-
halına və onların bir sıra Ģeirlərinin izahına həsr edilmiĢdir. 
4.
 
«Rövzətül-adab  və  cənnətül-əlbab»  (Ədəbiyyat  bağı  və 
həqiqətlər behiĢti) əsəri. Bu əsər də ərəb Ģairlərinin tərcümeyi-halı-
na  və  onların  nadir  Ģeirlərinə  və  yaradıcılığına  aiddir.  Əsər 
h.q.1224 (1809)-cu ildə bitmiĢdir. 
5.
 
«Həqayiqül-ənvar»  (ĠĢıqların həqiqəti)  əsəri.  Bu əsər  fars 
dilində, ərəb, eləcə də əcəm Ģairlərinin tərcümeyi-halı və çətin ba-
Ģa düĢülən sözlərin izahı haqqındadır. Əsər h.q.1230 (1814)-cü il-
də yazılmıĢdır. 
6.
 
«Hədaiqül-üdəba» (Ədib bağları) əsəri. Bu əsər fars dilin-
də  olub  23  hədiqədən  (fəsildən)  ibarətdir  ki,  onda  ərəb  və  əcəm 
Ģairlərinin yaradıcılıqları, fikirləri və bədii sözləri, eləcə də, Ģahla-
rın  siyasəti,  vəzirlərin  rəftarı,  dini,  əxlaqı  və  tutduqları  mövqe, 
bunlardan əlavə tarix və dilçilik məsələləri və sairə haqqında mə-
lumat verilir. Müəllif bu əsəri h.q.1232 (1816)-cı ildə Abbas Mir-
zə Naibüssəltənənin adına yazmıĢdır. 
Əbdürrəzzaq  bəy  Dünbülünin  «Nigaristani-Dara»  təzkirə-
sində Əsir, Nüsrət Sultan Hüseynbəy TalıĢi, Sabit Xalxali, Mirzə 
Əbdürrəhim Sağər, Mirzə Ələkbər Səbur, Sədrəddin Məhəmməd 
Təbrizi,  Səhab,  Mirzə  Məsum  Xavəri,  Ağa  Hüseynqulu  Heyrət, 
Hüseyn Küzəkünani, Hüseynquluxan Çakər, Molla Rza ġəfa və s. 
Azərbaycan Ģairləri haqqında məlumat verilmiĢdir. 
«Təzkireyi-MəhəmmədĢahi»  əsərinin  müəllifi  Bəhmən 
Mirzə  Naibüs-səltənə  Abbas  Mirzənin  oğlu,  FətəliĢah  Qacarın 
nəvəsi idi. O, 1811-ci ildə anadan olmuĢ və saraya məxsus yüksək 
təhsil almıĢdır. Bəhmən Mirzə 1843-cü il may ayının 12-də Lən-
kəran paraxodu ilə Bakıya gəlir, 20-də isə Tiflisdə olur. O, 1851-ci 
il oktyabrın 4-də Tiflisdən ġuĢa Ģəhərinə köçüb. Məlikbəylərovun 

Könül  Nəhmətova   
 
 
38 
evini satın alıb, ömrünün sonunadək orada yaĢayıb [74. 77]. 
Bəhmən Mirzənin «Təzkireyi-MəhəmmədĢahi» əsərinin ya-
zılma tarixi dəqiq məlum deyildir. Məlum olan ancaq budur ki, bu 
təzkirə Məhəmməd Mirzənin Ģahlıq dövründə (1834-1848) yazıl-
mıĢdır.  Əsərin  AMEA-nın  Əlyazmalar  Ġnstitutunda  saxlanılan 
nüsxəsinin müqəddiməsində onun yazılma səbəbi belə izah olunur 
ki, Bəhmən Mirzə bir gün Məhəmməd Ģahın hüzurundaykən söh-
bət əsnasında Ģah ona deyir ki, yaxĢı olardı ki, bir adam söz sənət-
karlarının müntəxabatını yazaydı. Bu sözdən sonra Bəhmən Mirzə 
fikrini fars dilində belə izah edir: «Elə ki, mərhəmətli Ģah bu mə-
sələni dedi, bu iĢ üçün mən kəmərimi bağladım» [74. 80]. 
Əlifba  quruluĢu  sistemində  yazılan  bu  təzkirə  üç  riĢtədən 
ibarətdir: 
1.
 
Mütəqədimlər haqqında; 
2.
 
Bəzi  Ģahzadələr,  görkəmli  tacirlər,  əmirlərdən  olan 
Ģairlər haqqında; 
3.
 
Bəhmən Mirzənin öz müasirləri olan Ģairlər haqqında. 
Bəhmən  Mirzə  təzkirədə  biblioqrafik  məlumatlardan  çox 
Ģeir nümunələrinə yer vermiĢdir. 
M.Məmmədova  «MəhəmədĢahi»  təzkirəsinin  «AtəĢkə-
də»nin  təsiri  ilə  yazıldığını  iddia  edirək  yazır:  «Lütfəli  bəydən 
sonra Məhəmməd Ģah təzkirə yazdırmaq istəyərkən yeni yaradıla-
caq  əsərin  «AtəĢkədə»dən  üstün  olmasını  arzu  etmiĢsə  də,  Bəh-
mən  Mirzə  həmin  sifariĢi  yerinə  yetirərkən  «AtəĢkədə»dən  irəli 
gedə bilməmiĢ və əksər məlumatları Lütfəli bəydən götürmüĢdür» 
[59. 71]. 
Salman Mümtaz isə Bəhmən Mirzənin öz təzkirəsini tama-
milə Məftunun «Nigaristani-Dara» əsərindən iqtibas etməsi fikrini 
irəli sürmüĢdür [67.33]. Bu fikirlərdən hansının daha doğru olma-
sını təsdiqləmək  üçün isə hər  üç təzkirə müqayisəli tədqiq olun-
malıdır. Bəhmən Mirzənin təzkirəsi «Nigaristani-Dara»dan bir qə-
dər sonra yazılmıĢdır. Ərazi və tarix baxımından hər iki təzkirənin 
yaxın  olması  faktı  Salman  Mümtazın  qənaətinə  Ģərik  olmamıza 
əsas verir.  

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
39 
Məftunun və Bəhmən Mirzənin təzkirəsi tarixilik baxımın-
dan XIX əsrə aiddirsə də, tərtib prinsiplərinə görə XVIII əsr təzki-
rəçilik  ənənəsinin  davamı  kimi  görünməkdədir.  Ümumiyyətlə, 
XVIII əsr Azərbaycan təzkirələri Yaxın və  Orta ġərq təzkirəçilik 
ənənəsinin  uzunmüddətli  təcrübəsinin  bir  çox  cəhətlərini  ehtiva 
edən elmi-ədəbi yaradıcılıq məhsuludur. 
Azərbaycan  təzkirələri  malik  olduqları  milli-regional 
xarakterik  cizgiləri    ilə  orta  əsr  təzkirələrindən  fərqlənir.  Artıq 
XVIII əsrdə divan ədəbiyyatı öz yerini xalq yaradıcılığı üslubuna 
verməyə baĢlamıĢdı. Türk ədəbiyyatında bu ədəbi prosesə Məhəl-
liləĢmə  cərəyanı  adı  verilmiĢdir.  Nihad  Sami  Banarlı  Mə-
həlliləĢmə  cərəyanının  mahiyyətini  belə  açıqlayır:  «Bu  cərəyan 
aĢıq tərzi üslubunun Ģəhərlərdə inkiĢaf edən xalq dilinin və divan 
tərzi üslubunun birləĢməsindən doğan bir hərəkətdir. XVIII əsrdə 
Ġstanbul Ģairi Nədim ilə ən qüdrətli təmsilçisini yetiĢdirən bu üslub 
XIV əsrdən bəri divan Ģairlərinin  əsərlərində  görünür.  O dövrdən 
bəri  yeri  gəldikcə  nəsr  dilində  də  bu  sadəliklər  və  sadələĢmə 
təmayülləri  ilə  birlikdə  bu  cərəyana  hər  hansı  bir  xarici  təsirə 
qapılmadan  öz  daxili  inkiĢafından  və  getdikcə  yerliləĢməsindən 
doğan bir hərəkat demək də eyni ölçüdə doğrudur» [97. 830]. 
Nihad  Sami  Banarlı  MəhəlliləĢmə  cərəyanının  türk 
ədəbiyyatındakı rolunu çox yüksək qiymətləndirərək  yazır ki, bu 
cərəyan  ancaq  tək  bir  böyük  Ģair  (Nədim  Əhməd  Əfəndi) 
yetiĢdirmiĢ olmasına baxmayaraq əsrin və gələcək əsrin ən gözəl 
və faydalı hadisəsi sayılır [97.748]. Demək olar ki, Molla Pənah 
Vaqifin  Azərbaycan  ədəbiyyatında  gördüyü  iĢi  nədim  Əhməd 
Əfəndi türk ədəbiyyatında görmüĢdür. AĢağıdakı Ģeir ondandır: 
Yüklə 2,87 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin