AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi nizami adina əDƏBİyyat institutu


  «Danişməndani-Azərbaycan»  təzkirəsinin  tərcümə-



Yüklə 2,87 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/8
tarix06.03.2017
ölçüsü2,87 Kb.
#10327
1   2   3   4   5   6   7   8

1.4.  «Danişməndani-Azərbaycan»  təzkirəsinin  tərcümə-
sinin orijinalla müqayisəsi 
 
«DaniĢməndani-Azərbaycan» təzkirəsinin 1935-ci ildə The-
randa fars dilində nəĢr olunan nüsxəsi ilə 1987-ci ildə Bakıda nəĢr 
olunan tərcümə nüsxəsinin müqayisəsi də tədqiqat iĢinin bir parça-
sıdır.  
Təzkirə  Qafar  Kəndli  və  Ġsmayıl  ġəms  tərəfindən  tərcümə 

Könül  Nəhmətova   
 
 
64 
olunaraq 1987-ci ildə Bakıda kiril əlifbası ilə çap edilmiĢdir.
*
 
Tərcüməçilər  tərəfindən  təzkirəyə  yazılan  müqəddimədə 
aĢağıdakı qeydlər diqqəti çəkr: 
1)  Əsərin  orijinalında  Ģəxsiyyətlərin,  eləcə  də  qəzet  və 
jurnalların  adı  əski  əlifba  sırası  ilə,  tərcümədə  isə  yeni  (krill  – 
K.M.) Azərbaycan əlifbası sırası ilə verilir; 
2) Kitabda göstərilən əsərlərin adı olduğu kimi saxlanılmıĢ, 
ilk dəfə hallanan kitabın qarĢısında onun tərcüməsi də verilmiĢdir. 
3) «Azərbaycanda çıxmıĢ qəzetlər» daxil edilmiĢdir. 
Təzkirənin  orijinalında  müqəddimə  olaraq  «Milli  ġura 
Məclisinin  sədri  Ağayi  Həsən  Ġsfəndiyari  (MöhtəĢəmüs-səltənə) 
cənabları» tərəfindən əsərə rəy verilmiĢdir. Müəllif Məhəmmədəli 
Tərbiyətin  əsərinin  o  dövr  üçün  əhəmiyyətindən  bəhs  edərək 
yazırdı:  «KeçmiĢlərdən  bizə  çatan  məlumatların  tədqiq  edilməsi 
və  sələflərimizin  yaratdıqları  əsərlərin  qeydə  alınması  ölkə 
alimlərinin  yerinə  yetirdikləri  ən  mühüm  vəzifələrdən  və 
məmləkətin  qələm  sahiblərinin  gördükləri  ən  layiqli  iĢlərdəndir. 
Bu  cür  zəhmətin  tarix,  incəsənət  və  ədəbiyyat  üçün  nə  dərəcədə 
faydalı  olması  hər  kəsə  aydındır.  Maarifçilik,  sənətĢünaslıq  və 
ədəbiyyatĢünaslıq  kimi  sahələrdə  öz  xidmətləri  ilə  ali  dərəcələrə 
yüksəlmiĢ  sələflərimizin  yaĢayıb  yaratdıqları  məmləkətdə  isə 
onun əhəmiyyəti heç kim üçün sirr deyildir. Çox heyflər olsun ki, 
bizdən  öncəki  nəsillərin  dünyaya  bəxĢ  etdikləri  irs 
unudulmaqdadır.  Və  ya  gələcək nəsillərin istifadəsindən kənarda 
qalır.  Odur  ki,  Milli  ġura  məclisinin  əziz  millət  vəkili  ağayi 
Məhəmmədəli  Tərbiyət  haqqında  xəbəri  böyük  sevinc  hissi  ilə 
qarĢıladım.  Bu  görkəmli  ədəbiyatĢünas  və  böyük  alimin  müasir 
elmimizi  və  keçmiĢin  məlumatlarını  araĢdırmağa  yönəlmiĢ 
zəhməti  ilə  xidməti  Ģübhəsizdir.  Xüsusilə  onun  kitablara  və 
əlyazmalara olan eĢqi o qədər böyükdür ki, o, alimlər və fəzl əhli 
üçün mənfəətlə dolu olan bu xəzinədən təkcə  özü  istifadə  etmir, 
                                                           
*
  Təzkirədə  nümunə  üçün  verilən  Ģeirlərin  sətri  və  bədii  tərcüməsi  Ġsmayıl 
ġəmsindir. ġeirlərin tərcüməsinə Ģair Söhrab Tahir rəy vermiĢdir. 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
65 
bəlkə hamının bundan istifadə etməsi arzusu ilə bir neçə Ģəhərdə 
kitabxana və arxiv binalarının əsasını qoymuĢdur» [87. 21]. 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsi  Allahın  adı  ilə 
baĢlayır: «Benam xudavənde bəxĢənde mehreban». Təzkirə sovet 
rejimi  dövründə  tərcümə  olunaraq  çap  etdirildiyi  üçün  bu  baĢlıq 
tərcümə nüsxəsində verilməmiĢdir. 
Əsərin tərcümə nüsxəsində  tərcüməçilər  tərəfindən  yol ve-
rilmiĢ bir sıra səhvlərə təsadüf edirik. Məsələn, Əbül Üla haqqında 
bəhsdə: 
 
AltmıĢ yaĢdayam, Ərmənin torpağından, 
On altı yaĢda ġirvana mən yollandım [88. 112]. 
 
beytindəki  «Ərmənin»  sözü səhv tərcümə olunmuĢdur.  Buradakı 
«Ərmənin  torpağından»  ifadəsi  orijinalda  «əz  xake  Ġran»  kimi 
verilmiĢdir.  Bu  «Ġran»  kəlməsi  isə  son  tədqiqatda  «Ərran»  kimi 
qəbul  edilmiĢdir  [50.      545].  Firidun  bəy  Köçərli  də  Ģairin  milli 
mənsubiyyəti  haqqında  öz  fikrini  belə  ifadə  etmiĢdir:  «Əgərçi 
Hace  Lütfəli  bəy  ibn  Xaqan  Azəri  «AtəĢkədə»sində  Əbül  Ülaya 
«Gəncəvi»  deyil, onu  Gəncə əhalisindən hesab eləyir,  vəli Ģairin 
öz  kəlamından  anlaĢılan  budur  ki,  onun  əsli  Ġranlıdır.  On  altı  il 
olar  ki,  ġirvan  zəminə  varid  olub,  burada  sükunəti  ixtiyar  edib, 
namü Ģöhrət kəsb etmiĢdir» [50.128]. 
 
«Məra Ģəst sal əst kəz xake-Ġran, 
Bovəd Ģanədəh ta be ġirvan fetadəm»  
 
-
 
beyti məna cəhətdən də tərcümə nüsxəsində səhv tərcümə olun-
muĢdur. Burada «On altı yaĢda ġirvana mən yollandım» kimi tər-
cümə olunan misra «on altı il olar ki, ġirvana mən gəldim» olma-
lıdır. 
Digər  bir  səhvə  «Purxətib»  bəhsində  rast  gəlirik:  «Tarixe-
güzide»də  qeyd  edilir  ki,  Purxətib  Tacəddin  Əhməd  və  Sultan 
Mahmud Qəznəvinin müasiri olmuĢ və onun gözəl Ģeirləri vardır» 

Könül  Nəhmətova   
 
 
66 
[88.  268].  Bu  cümlədə  Purxətib  və  Tacəddin  Əhməd  ayrı-ayrı 
Ģəxslər kimi baĢa düĢülür. Lakin Purxətib Tacəddin Əhmədin lə-
qəbi  olmuĢdur.  Buradakı  «və»  bağlayıcısı  cümlənin  mənasını 
tamamilə dəyiĢmiĢdir. 
«Həqiqi» bölməsində isə «Qara Yusifin oğlu Mirzə CahanĢa-
hın təxəllüsüdür» cümləsi yanlıĢ olaraq «Mirzə CahanĢahın oğlu Qa-
ra Yusifin təxəllüsüdür» kimi tərcümə olunmuĢdur [88. 382] və s. 
Təzkirədəki Ģeir parçaları da aĢağı səviyyədə tərcümə olun-
muĢ,  nümunələr  tərcümə  nüsxəsində  sənətkarlıq  xüsusiyyətlərini 
itirmiĢ,  bəzən  mənaları  da  təhrif  olunmuĢdur.  Məsələn,  Ġbrahim 
Mirzə  Əbülfətin  ustalıqla  yazılmıĢ  «hənuz»  rədifli  rübaisinin  əsli 
ilə tərcüməsinə nəzər salaq: 
Orijinalda: 
An Ģux bemən düĢmən, cani əst hənuz, 
Bimehr çu ruzgar  fani əst hənuz, 
Bi anke məra tab nəmand təcəlliĢ, 
Ba mən biməğam ləntərani
*
 əst hənuz[87.113]. 
Tərcümədə: 
 
Dilbər canma qəsd edir, öcəĢir yenə, 
Davamsız dünya tək ondan vəfa gözləmə. 
Camalın görməyə tabım yox, baxmayaraq 
«Ləntərani» deyir, tənə vurur o mənə [88. 162]. 
 
Lakin  bütün  bu  kəsir  cəhətlərinə  baxmayaraq,  təzkirənin 
dilimizə  tərcümə  olunaraq  geniĢ  oxucu  auditoriyasına  təqdim 
olunması təzkirəçiliyin tədqiqində atılmıĢ ən mühüm addımlardan 
birincisidir. Çünki heç bir tədqiqat əsəri təzkirənin oxunması kimi 
onun haqqında düzgün və dolğun təsəvvür yarada bilməz.  
                                                           

Ləntərani - (Qurandan bir ayədən) «məni görə bilməzsən» ifadəsi 
 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
67 
 
 
II FƏSİL 
 
MƏHƏMMƏDƏLİ TƏRBİYƏTİN «DANİŞMƏNDANİ-
AZƏRBAYCAN» TƏZKİRƏSİNDƏ ƏDƏBİYYAT 
MƏSƏLƏLƏRİ 
 
2.1. Təzkirədə  XI əsrə qədərki Azərbaycan şeri 
 
XX əsrin ikinci yarısına qədər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi-
nin ən qaranlıq qalan səhifəsi ədəbi irsimizin ən qədim dövrüdür. 
Ərəbdilli  Azərbaycan  poeziyasının tədqiqatçısı mərhum  ədəbiy-
yatĢünas  Malik  Mahmudovun  «Ərəbcə  yazmıĢ  azərbaycanlı  Ģair 
və  ədiblər»  (1983)  əsərinə  qədər  ədəbi  irsimizin  bu  mərhələsi 
öyrənilməmiĢ qalmıĢdır.  Azərbaycan  ədəbiyyatı tarixçiliyində bu 
sahədə  ilk  təĢəbbüs  Məhəmmədəli  Tərbiyətin  adı  ilə  bağlıdır. 
Azərbaycan təzkirəçiləri və ədəbiyyatĢünasları içərisində M.Tərbi-
yət birinci Ģəxsdir ki, ədəbi-estetik fikir tarixinin yazılı səhifələri-
nin VII əsrdən baĢlaması ideyasını irəli sürmüĢdür. M.Mahmudov 
Tərbiyətin  bu  xidmətini  yüksək  qiymətləndirərək  yazır:  «Ərəb 
dilində yazmıĢ Azərbaycan Ģair və ədiblərinə həsr olunmuĢ müasir 
tədqiqatçıların siyahısı çox cüzidir. Azərbaycan ədəbiyyatına gəl-
dikdə  isə  vəziyyət  daha  acınacaqlıdır.  Məhəmmədəli  Tərbiyətin 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  əsəri  və  «Müxtəsər  Azərbaycan 
ədəbiyyatı tarixi» əsərində Həmid Araslının qiymətli mülahizələ-
rini istisna etsək, cəsarətlə deyə bilərik ki, bu sahədə heç bir iĢ gö-
rülməmiĢdir. M. Tərbiyət yeganə XX əsr  Azərbaycan alimidir ki, 
Əbül-Abbas əl-Ə’ma və Musa ġəhəvat haqqında məlumat vermiĢ-
dir» [55. 26]. 
Tərbiyət Musa ġəhəvat haqqındakı məlumatı Əbu Məhəm-
məd Abdullah ibn Muslim ibn Qüteybənin «ƏĢ Ģe’r rəĢ-Ģuəra» və 
«Uyun  əl-əxbar»  əsərlərinə  və  Əbülfərəc  əl-Ġsfahaninin  «əl-

Könül  Nəhmətova   
 
 
68 
Əğani»  adlı  ensiklopedik  əsərinə  əsaslanaraq  vermiĢdir.  M. 
Tərbiyət yazırdı: «Musa Yəsar oğlu, Ģöhrəti ġəhavat olmuĢdur. Bu 
adın ona verilməsinin səbəbi odur ki, Abdulla ibn Cəfərin bir sıra 
mətalar almağa həvəsi var idi. Musa bu malları onun üçün alar və 
faiz tələb edərdi. Buna görə də ona «ġəhavat» (həvəsləndirici) adı 
verilmiĢdir. O, Bəni Səhm tayfasının azad edilmiĢ qulu idi. Onun 
əsli Azərbaycandandır. Əbülyəqzan Cüveyriyyənin dilindən  nəql 
edilmiĢdir  ki,  Mədinədə  elə  bir  Ģair  yoxdur  ki,  əsli  azərbaycanlı 
olmasın.  O,  bu  sırada  Ġsmayıl  ibn  Yəsarın,  onun  qardaĢı  Musa 
ġəhavatın və Əbülabbasın adlarını çəkmiĢdir. Əbu Übeyd Əlbükri 
Qalinin  «Əmali»  əsərinin Ģərhində demiĢdir:  «Musa ġəhavat-Yə-
sar oğlu Musa quzey tayfasının məvalisindən olmuĢ, Azərbaycan-
dan Mədinə Ģəhərinə qənd, Ģəkər gətirərdi…» [88. 434]. 
Malik Mahmudova görə, Musa ġəhavatın atasının adı barə-
sində  müxtəlif  rəvayətlər  mövcuddur.  Əbülfərəc  əl-Ġsfahani  və 
Yaqut  əl-Həməvi  Musanın  atasının  adının  BəĢĢar,  Əbdülqadir     
əl-Bağdadi isə Yəsar olduğunu xəbər verirlər. Bəkri isə daha çox 
irəli gedərək göstərir ki, Musa ibn Yəsar Ġsmayıl ibn Yəsarın qar-
daĢıdır və o, burada Musanın atasının adının Yəsar olmasına əsas-
lanır [55. 38]. 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsində  Musa  ġəhavatla 
Ġsmayıl ibn Yəsarın qardaĢ olmaları haqqındakı məlumatlar dola-
Ģıqdır. Müəllif Musa ġəhəvat və Əbülabbas maddələrində onların 
qardaĢ  olmalarını  söyləyirsə,  Ġsmayıl  ibn  Yəsar  haqqındakı  bəh-
sində bu fikri təkzib edir [88. 109, 173, 434]. ġairin həyatına dair 
ən  etibarlı  mənbələrdən  hesab  olunan  «Əğani»də  Ġsmayılın  qar-
daĢlarının adları qeyd olunur və əlbəttə ki, Musanın adı çəkilmir. 
M.Mahmudova görə isə, mənbələrdə Ģairin atasının BəĢĢar və Yə-
sar kimi göstərilməsi ərəb orfoqrafiyasının xüsusiyyətlərindən do-
ğan dolaĢıqlıqdan baĢqa bir Ģey deyildir [55. 38]. 
Təzkirədə Ġsmayıl ibn Yəsar Nisai-Azərbaycani haqqındakı 
bilgilər  də  «ƏĢ-Ģe’r  vəĢ-süəra»  və  «əl-Əğani»  əsərlərindən 
götürülmüĢdür.  Burada  qeyd  olunur  ki,  Ģair  uzun  ömürlü  olmuĢ, 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
69 
Bəni  Üməyyə  xəlifələrinin  sonuncusunu
*
  görənədək  yaĢamıĢdır. 
Ġsmayılın qardaĢları Məhəmməd və Ġbrahim də Ģair olmuĢ, onların 
üçü  də  yad  ölkədən  gətirilmiĢ  döyüĢçü  olmuĢlar.  O,  əcəmlərin 
təəssübünü  çəkən  və  Ģüubilərdən  idi.  Əcəmlərin  mədhində  və 
onların Ģan-Ģərəfi haqqında bir çox Ģeirləri vardır [88. 173]. 
M.Tərbiyət  Əbülabbas  haqqında  da  ətraflı  məlumat  ver-
məyə çalıĢmıĢdır: Kor Əbülabbas adı ilə məĢhur olmuĢ, adı Saib 
Fərrux  oğlu,  Bəni  Deyl  tayfasının  qulu  olmuĢdur.  O,  keçmiĢdən 
belə Bəni Üməyyəni mədh edən və onlara haqq qazandıran, onlara 
məhəbbət bəsləyən Ģairlərdən imiĢ. Bəni Üməyyənin mədhində və 
Zübeyr  qəbiləsinin  həcvində  onun  bir  çox  Ģeirləri  vardır. 
Əbülabbas  Bəni  Üməyyə  dövrünün  məĢhur  Ģairlərindən  olmuĢ 
hicri  qəməri  100  (718)-cü  ilə  yaxın  vəfat  etmiĢdir.  MəĢhur  Əbu 
Tüfeylin müasiri olmuĢ, onun əleyhinə çıxmıĢdır [88. 109]. 
M.Mahmudov  təzkirədə  qeyd  olunan  ölüm  tarixi  ilə 
razılaĢmayaraq  yazır:  «Əbdülabbasın  ölüm  tarixi  dolaĢıq  və 
qaranlıqdır.  Tərbiyət  onun  hicri  qəməri  100  (718)-cü  illər 
hüdudunda olduğunu qeyd edirsə də, bunu qəbul etmək mümkün 
deyildir.  Çünki  «Əl-Əğani»də  verilən  məlumatlardan  aydın  olur 
ki, Ģair Abbasi xəlifəsi əl-Mənsurun (754-775) hakimiyyətinin ilk 
illərində hələ sağ imiĢ. Ömər Fərruxun fikrincə Ģair təxminən 140 
(757)-ci ildən bir qədər əvvəl vəfat etmiĢdir» [55. 68]. 
X əsrdə yenə bəzi azərbaycanlı sənətkarların ərəbcə yazdığı 
Ģeir parçalarına rast gəlirik. «Yətimətül-dəhr fi məhasin əhlil-əsr» 
adlı  təzkirədən  aĢkar  edilmiĢ  bu  Ģeirlər  və  onların  müəllifləri 
haqqındakı məlumat Azərbaycanda Ģeir yazmaq ənənəsinin qədim 
və  ardıcıl  olduğunu  bir  daha  təsdiq  etməkdədir.  Əs-Səalibi 
tərəfindən  tərtib  edilən  «Yətimətüd-dərh»  təzkirəsi  912-1010-cu 
illərin ədəbi məhsullarını əhatə edir. Burada Bərakəveyh Zəncani 
                                                           

Bəni Üməyyə, Əməvilər xilafəti (611-750) paytaxtının adı ilə DəməĢq 
xilafəti də adlanır. Əməvilər xilafətinin xəlifələri QüreyĢilər tayfasının 
Üməyyə qoluna mənsub idilər. Sonuncu xəlifə II Mərlan (744-750) 
olmuĢdur. 
 

Könül  Nəhmətova   
 
 
70 
və  Əbu  Abdulla  əl-Məraği  əl-Müğəlləsi  kimi  iki  Azərbaycan 
Ģairindən danıĢılır və əsərlərindən parçalar verilir. Səalibi onların 
tərcümeyi-halından  danıĢmır.  «Yətimətüd-dəhr»  təzkirəsində  adı 
çəkilən həmin Ģairlərin nəinki yaradıcılığına, hətta adlarına da heç 
bir mənbədə təsadüf olunmur [79.  22]. XI əsrə qədərki Azərbay-
can mühiti haqqında təsəvvür yaratmağa çalıĢaraq ədəbiyyat tari-
ximizin  ən dərin qatlarına  qədər  enən  Məhəmmədəli  Tərbiyət  də 
öz təzkirəsində «Yətimətül-dəhr»in adını çəkmədiyi kimi, Bərakə-
veyh Zəncani və Əbu Abdulla əl-Məraği əl-Muğəlləsi haqqında da 
heç bir məlumat verməmiĢdir. 
Göründüyü kimi, XIX əsrin ikinci yarısından etibarən orta-
ya qoyulan – Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi haradan baĢlayır – sua-
lını ən doğru cavablandırmaq Ģansı uzunmüddətli və geniĢ axtarıĢ-
lar sayəsində ilk dəfə məhz M. Tərbiyətə nəsib olmuĢdur. Bu ba-
xımdan hətta ədəbiyyat  tarixçiliyimizin banisi Firidun bəy Köçər-
linin görə bilmədiyi iĢi Məhəmmədəli Tərbiyət görmüĢdür. 
F.Köçərli  Azərbaycan  ədəbiyyatı  tarixinin  ilkin  mərhələsi 
haqqında  düĢünərək  yazırdı:  «Azərbaycan  türklərinin  ədəbiyyatı 
az  zamandan  bəri  baĢlayıbdır  ki,  kök  və  riĢə  salıb  bina  tutmağa. 
KeçmiĢdə  Ģövkət  və  qüvvət  sahibi  olan  Ġran  dövləti  müddəti-
mütəmadiyyə  ilə  təmami  Azərbaycan  vilayətinə  sahiblik  və 
hökmranlıq edibdir. Azərbaycan türkləri bu dövləti əziməni təhti-
hökumətində  xeyli  zaman  zindəganlıq  edibdir.  Bu  cəhətə  Ġranın 
müfuz və təsiri Azərbaycan təzkirəsinə həddən ziyadə olubdur. Bu 
tə’sirat zahiri, yəni hey’ət və qiyafətdə, tərzi-libas və xörəkdə və 
sair  övra  və  əhvalda  və  əmri-məaĢda  görsəndiyi  kimi,  batini  və 
mə’nəvi  surətdə  dəxi  olubdur  ki,  onlar  əxlaqü  ətvarda  və  ayinü 
adabda  və  lisanü  ədəbiyyatda  müĢahidə  olunan  əsərlərdir» 
[50.81]. 
Milli ədəbiyyat tarixi yaratmaq ideyası ilə silahlanan F.Kö-
çərli bu qənaətində yanılmıĢ, orta əsrlər ədəbiyyatında türk ruhu-
nu,  məfkurəsini  görə  bilməmiĢdir.  Lakin  «DaniĢməndani-Azər-
baycan» əsərindəki bir məqam M.Tərbiyətin bu mövzuya münasi-
bətini  müəyyənləĢdirməyimizə  imkan  verir.  M.Tərbiyət  Ġsmayıl 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
71 
ibn Yəsarın qiymətli bir Ģeir parçasını öz təzkirəsinə əlavə etmiĢ-
dir: 
 
Bir çox taclı dayım, əmim var mənim, 
Səxavətli, Ģanlı nəslim var mənim. 
Onlar nəcib yanar ocaq olmuĢlar, 
At belində gələn qoçaq olmuĢlar. 
Çox fəxr etmə bizə ey imam, dayan, 
Cəfanı at, doğru danıĢ sən bir an. 
Siz və biz haqqında soruĢ, mən deyim, 
Ötənlərdən nağıl edib, söyləyim. 
Böyütdük qızları elmlə, biliklə, 
Torpağa gömdüz siz qara cəhl ilə  [88.173]. 
 
Əlbəttə ki, Tərbiyətin bu Ģeir parçasını təzkirəsinə əlavə et-
məsi təsadüfi deyildir. Bununla o, ərəb istilası altında belə türk dü-
Ģüncəsinin  ölmədiyini,  yaĢadığını,  özünü  dərk  etdiyini  söyləmək 
istəmiĢdir.  
Təzkirədə  «mehman»  sözünün  genezisi  barəsində  söhbət 
açılmasını da Tərbiyətin milli təəssübkeĢliyinin bir təzahürü kimi 
qəbul edirik. Tərbiyət əsərinin bir yerində yazırdı: «Mehman» və 
«mihman» sözləri  eyni mənadadır. Bu iki söz «meh» və «man» 
sözlərindən  düzəlmiĢdir.  Ġranlılar  arasında  hər  kim  birinin  evinə 
qonaq gedərsə, nə müddət ki, oradadır, o evin sahibi kimi olur və 
evin yuxarı baĢında oturmalıdır. Səalibi «Lətaifül-məarif» (Elmin 
incəliyi) əsərində yazmıĢdır: «Qonaq üçün ilk hazırlanan yer evin 
yuxarı baĢıdır. Bəhramgur qonaq evin ağası deyə «mehman» adını 
qonağa  vermiĢdir.  Buna  görə  də  Ģair  demiĢdir:  Əcəmlər  qonağa 
hər kim olursa olsun, məhz hörmət üçün «mehman» adı vermiĢlər. 
Allah onların böyüyüdür, «man» evləridir və qonaq evin hörmətli 
ağasıdır». Müasir fars dilində «meh»
*
 və «kəh»
*
 sözləri Avesta və 
                                                           
*
 Böyük, ulu. 
*
 Saman. 

Könül  Nəhmətova   
 
 
72 
pəhləvi dilində «mec» və «kəs» sözləri ilə ifadə edilir. Bu sözlərdə 
«sin» hərfi «h» hərfinə çevrilmiĢdir. Ġslamın əvvəllərində yazılmıĢ 
kitablarda  «mesməğan»  və  «mesmüğan»  sözüdür  ki,  müğan 
baĢçıları və böyükləri mənasındadır» [88.408]. 
Bu misal da bir daha onu göstərir ki, Tərbiyət əsrlərlə türkə 
məxsus ola-ola özgələrin vətəndaĢlığını qəbul etmiĢ mədəniyyətə, 
düĢüncəyə, bu düĢüncəni, dünyagörüĢünü ifadə edən sözlərə sahib 
çıxmağın zamanının çatdığını dərk etmiĢdir. 
Məhəmmədəli  Tərbiyətin  XI əsrə  qədərki  Azərbaycan 
ədəbiyyatı  haqqındakı  məlumatlarının  ikinci  mühüm  cəhəti  isə 
onun  yazılı  ədəbiyyat  tariximizi  daha  qədim  qatlara qədər  aparıb 
çıxarmasıdır.  Hələ 1925-ci ildə Salman Mümtaz  yazırdı:  «Çünki 
Vaqif  ilə  Füzuli,  Xətai,  Həbibi,  Nəsimi  və  Nəsimidən  daha  neçə 
əsr  qabaqca  gəlmiĢ  Ģairlərimizin  aralarında  sənətkarlar  əlləri  ilə 
iĢlənilib,  uzadılan  o  silsiləyi-Ģeirin  zərif  və  zərrin  həlqələri  artıq 
bir-birlərindən  ayrılmıĢ  və  daha  doğrusu,  qırılıb  tökülmüĢdür.  O 
silsiləni  qurmaq  və  qırılan  ədəbi  zəncirləri  gözəl  bir  surətdə  bir-
birlərinə bitiĢdirmək üçün iki alın cəbhədə də çalıĢmalıyam. Yəni, 
XVIII əsrdən XII-yə, XII-dən də VIII-yə qədər geri çəkilməliyəm. 
Eyni  zamanda  «Nəsimi  əsri  olan  VIII  əsrdə  də  dayanmayaraq 
bizim  üçün  türkcə,  farsca  yadigarlar,  ərmağanlar  buraxıb  gedən 
böyük  və  ulu  Azərbaycan    qam  (filosof)  və  bilkə  (həkim)lərinin 
özləri  ilə  bərabər  Ģahkar  əsərlərini  də  tapıb  meydana  çıxarmalı-
yam.  Çünki  onlar  tapılmayıb  və  əsərləri  müəyyən  eldilmədikcə 
«Azərbaycan  tarixi  ədəbiyyatı»  könlümüzün  istədiyi  kimi  araya 
çıxmayacaqdır  ki,  bu  da  ədəbiyyatımızı  üçün  olduqca  böyük  bir 
nöqsan və açıqlıq təĢkil edəcəkdir» [67. 26]. 
Salman  Mümtazın  təbirincə  desək,  Məhəmmədəli  Tərbiyət 
tərəfindən də «silsileyi-Ģerin» həlqələrinin bərpasına cəhd göstəril-
miĢ, müasirləri kimi o da bu müqəddəs iĢin öhdəsindən gəlməyə 
çalıĢmıĢdır.  Təzkirədə  bu  baxımdan  diqqəti  çəkən  məsələlərdən 
biri də Azərbaycan ictimai, əxlaqi, dini, siyasi, fəlsəfi görüĢlərinin 
                                                                                                                            
 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
73 
banisi ZərdüĢt haqqında verilən bilgilərdir. Qədim azərbaycanlıla-
rın müqəddəs saydığı kitablardan olan «Avesta»da müxtəlif ədəbi 
janrların ünsürləri olduğu üçün bu əsər bir yaradıcılıq məhsulu ki-
mi ədəbiyyatĢünaslığın  da  diqqətini  çəkmiĢdir.  Lakin  M.Tərbiyət 
öz  təzkirəsində  «Avesta»nın  bu  cəhətindən  danıĢmadığından  biz 
də  bu  barədə  ətraflı  bəhs  açmayacağıq.  Burada  sadəcə  maraqlı 
məsələ  Tərbiyətin  ZürdüĢtü  azərbaycanlı  olaraq  tanıtmaq  və 
«Avesta»nın türkcə  yazıldığını sübut etmək təĢəbbüsüdür. Tərbi-
yət burada öz fikirlərini «Əbu Reyhan Biruninin qısa qeydləri ilə 
söyləmiĢdir.  O,  ZərdüĢtün  milli  mənsubiyyəti  haqqında  yazırdı: 
«…Sonra Muğanin ə’yan və əĢrafından, Mənciçöhr Ģahın nəslin-
dən olan azərbaycanlı Səfidtumanın oğlu ZərdüĢt gəldi» [88. 151]. 
M.Tərbiyət  bu bəhsdə Berlində ədiblər və alimlərin bir yı-
ğıncağında  ZərdüĢtün  tərcümeyi-halı  və  əsəri  haqqında  məruzə 
oxuduğunu da bildirmiĢdir. 
Bütün bu deyilənlər onu göstərir ki, M. Tərbiyət öz ömrünü 
bütünlüyü  ilə  Azərbaycan  mədəniyyətini,  dünyagörüĢünü  öyrən-
məyə sərf eləmiĢ, sadəcə öyrənməklə kifayətlənməyib, xalqın mə-
nəvi sərvətini özünə qaytarmağa çalıĢmıĢdır. 
 
2.2. Təzkirədə klassik ədəbi irsin tədqiqi (XI-XII əsrlər) 
 
XI-XII əsrlərin ədəbi irsinin  görkəmli  yaradıcıları olan Ey-
nülqüzat Miyanəci, Əbül-Üla Gəncəvi, Fələki Əbünizzam Həkim 
ġirvani, Əmir Ġzzəddin ġirvani, Əbdülməkarim Mücirəddin Bey-
ləqani, Qivami Mütərrizi Gəncəvi, Qətran Təbrizi, Xətib Təbrizi, 
Məhsəti  Gəncəvi,  Xaqani  ġirvani,  Nizami  Gəncəvi  haqqında  ən 
dolğun məlumatı XX əsrə qədərki Azərbaycan təzkirələri arasında 
«DaniĢməndani-Azərbaycan» əsərindən alırıq. Bu dövrün bir çox 
baĢqa  Ģairləri  –  Kuhi,  Nərgizi  Marağayi,  Xətibi  Ürməvi,  Nazüki 
Marağayi haqqında isə ilk dəfə bu təzkirə məlumat vermiĢdir. 
Təzkirədə  haqqında  geniĢ  bilgilər  aldığımız  «ərəbdilli 
mədəniyyətimizin  ən  görkəmli nümayəndələrindən biri, bəlkə də 
birincisi» XI əsrin dahi ədəbiyyatĢünası və dilçisi Yəhya Əli oğlu 

Könül  Nəhmətova   
 
 
74 
Xətib Təbrizidir [54. 3]. M. Tərbiyət Xətib Təbrizinin ömür yolu 
haqqında ətraflı danıĢmıĢ, müəllimləri və Ģagirdləri  haqqında da 
bəhs etmiĢdir. Alim onu «ədəbiyyatĢünaslıqda ən görkəmli  Ģəx-
siyyətlərdən hesab edərək, «ərəb dilinin anası» adlandırmıĢdır».  
Azərbaycanın bu böyük aliminin elmi-ədəbi irsinin öyrənil-
məsinə iki qiymətli əsər həsr etmiĢ Malik Mahmudov Tərbiyətin 
Xətib Təbrizi haqqındakı məqaləsini elmi araĢdırmalar üçün qiy-
mətli mə’xəz hesab edərək yazır: «Xətib Təbrizinin həyat və yara-
dıcılığının öyrənilməsində  onun  doğma  yurdu  Azərbaycanda da 
müəyyən iĢlər görülmüĢdür. HinduĢah Naxçivanidən sonra bu yol-
da ilk mühüm elmi addımı vətənpərvər alim Məhəmmədəli Tərbi-
yət atmıĢdır. Ərəb, fars, türk və Avropa mənbələrini dərindən təh-
lil edən tədqiqatçı özünün məĢhur «Azərbaycan alimləri» əsərində 
xalqımızın  digər  böyük  Ģəxsiyyətləri  ilə  birlikdə  Xətib  Təbriziyə 
də ayrıca məqalə həsr etmiĢdir. Tərbiyət bu məqaləsində alim haq-
qında  ətraflı  məlumat  verərək  onun  həyatı  və  yaradıcılığını  elmi 
ardıcıllıqla təhlil etmiĢdir. O, göstərir ki, Xətib Təbrizi Azərbayca-
nın məĢhur ədiblərindəndir. Tərbiyət xüsusən Yaqutun iki rəvayə-
tinə qiymət verərək, onların elmi əhəmiyyətini dərk etdiyindən öz 
əsərinə daxil etmiĢdir. Bunlardan biri alimin Təbrizdən Əbül-əla-
nın yanına getməsi, digəri isə məsciddə qonĢusu ilə etdiyi məĢhur 
söhbətdir  ki,  onların  Xətib  Təbrizinin  həyatını  öyrənməkdə  çox 
mühüm əhəmiyyəti vardır. Tərbiyət ilk dəfə olaraq əl-Baxəzrinin 
topladığı  Ģeir  məcmuəsində  Azərbaycan  aliminin  də  böyük  bir 
Ģeirinin olduğu barəsində xəbər vermiĢdir» [53]. 
M.Tərbiyət  Xətib  Təbrizinin  Ģeirinin  olması  haqqında  belə 
məlumat verirdi: «Baxəzri (h.q. 467/1074) «Dumyətül-qəsr» (Ən 
yüksək  arzuların  parlaq  təsviri)  əsərində  Xətibin  qısa  tərcümeyi-
halını  verir  və  Nizamülmülkün  tərifində,  XirĢinin  alınması  və 
Fəzlunun (h.q. 464/1071) tutulması haqqında 64 beytdən ibarət bir 
qəsidəsi olduğunu demiĢdir. AĢağıdakı Ģeir bu qəsidədəndir: 
 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
75 
Mehriban, nemətlər verən Allah fəzlindən, 
QurtarmıĢdır camaat Fəzlun əlindən. 
Gətirirlər Fəzlunu budur zülmün sonu, 
Sanki çıxarmıĢlar torpaq altından onu» [88, s368]. 
 
M. Tərbiyət  alimin əsərlərinə xüsusi diqqət vermiĢ, yazdığı 
bütün  əsərlərin siyahısını əhatə etməyə  çalıĢmıĢdır. O,  qeyd  edir 
ki, Xətib Təbrizi Ġbn Hacibin «Kafiyə» əsərinə də Ģərh yazmıĢdır. 
Lakin Malik Mahmudov bu fikri qəbul etməyərək bunun «sadəcə 
dolaĢıqlıq nəticəsində» doğulduğunu söyləyir [53. 174]. Təzkirədə 
Xətib Təbrizi ilə bağlı maraq doğuran məsələlərdən biri də alimin 
adının  necə  verilməsidir.  Məlumdur  ki,  ərəb  ədəbiyyatĢünaslı-
ğında Xətibi ərəbləĢdirmək meylləri olmuĢ və alimin ərəb ġeyban 
qəbiləsinə  mənsub  edilməsi  iddiaları  meydana  gəlmiĢdir.  Yaqut 
Həməviyə  görə,  Xətib Təbrizinin tam  adı Əbu  Zəkəriyya  Yəhya 
ibn  Əli  ibn  Məhəmməd  ibn  əl-Həsən  ibn  Muhəmməd  ibn  Musa 
ibn  Bistan  əl-ġeybanidir.  Ġbn  Xəlliqan  isə  onun  adını  bir  qədər 
qısa Ģəkildə – əbu Zəkəriyyat Yəhya ibn Əli ibn Muhəmməd ibn 
əl-Həsən ibn Bistan əl-ġeybani kimi qeyd edir. Lakin Azərbaycan 
aliminə  tarixi  nöqteyi-nəzərdən  Yaqutdan  daha  yaxın  olan  Əbu 
Sə’d  Muhəmməd  əs-Səmani  (1114-1166)  və  Əbu  Bərəkat  əl-
Ənvari  (1119-1181)  alimin  ləqəbini  Xətib  Təbrizi  kimi  qeyd 
etmiĢlər. Orta əsrlərdə alimlərin öz əsərlərinin əvvəlində adlarının 
tam Ģəkildə qeyd  olunması adət  Ģəklini  almıĢdı.  Xətib Təbrizi  də 
bütün müqəddimələrində adını «əbu Zəkəriyya Yəhya ibn Əli ət-
Təbrizi» kimi qeyd etmiĢdir. Onun müasiri Əli əl-Baxəzri və əs-
Səmani də alimin adını belə göstərmiĢlər [60. 22]. M.Tərbiyət də 
Xətib  Təbrizinin  tərcümeyi-halını  yazarkən  «Dumyətül-qəsr», 
«Ənsabüs-Səmani»,  «Nushətül-əlba»,  «Möcəmül-udəba»,  «Müf-
tahül-cinan»,  «Vəfəyatül-ə’yan»,  «ġəzərətüz-zəhəb»,  «Riyazül-
üləma»,  «Rövzətül-cənnə»  və  «Ġktifa’ul-qunu  bina  huvə  mətbu» 
əsərlərinə istina etmiĢdirsə də, ad məsələsinə gəlincə ən doğrusunu 
– alimin öz imzasını qəbul etmiĢdir: Xətib  Əbu Zəkəriyya Yəhya 
ibn Əli Təbrizi. Bu isə bir daha onu sübut edir ki, müəllif mənbə-

Könül  Nəhmətova   
 
 
76 
lərlə və alimin öz əsərləri ilə yaxından tanıĢ olmuĢdur. Məqalənin 
sonunda verilmiĢ qeydlər də tədqiqatçının Xətib Təbrizi yaradıcılı-
ğı ilə dərindən maraqlanmasından, bu sahədə geniĢ mütaliə sahibi 
olmasından xəbər verir: «Xətibin bütün əsərləri dünya kitabxana-
larında əlyazması Ģəklində vardır. Onlardan bəzisi çap edilmiĢdir. 
Xətibin Həmasə Ģeirlərinə Ģərhi də çap edilmiĢdir. Bu əsər
*
 əlli il 
ərzində dörd dəfə Avropada, Hindistanda və Misirdə çap edilmiĢ-
dir. Əsərin çap nüsxələrindən ən yaxĢısı alman G.B.Fraytaqın latın 
dilinə tərcüməsi və müfəssəl  mündəricatı ilə dörd cilddə  Bon Ģə-
hərində çap etdirdiyi nüsxədir. Xətibin «Müəlləqati-əĢr» (On asıl-
mıĢ  əsər)  və  «Təhzib  islahil-məntiq»  əsərləri  də  çap  edilmiĢdir 
[88, s.369]. 
Azərbaycan  dilində  Xətib  Təbrizi  haqqında  ilk  dəfə  məlu-
mat  verən  Həmid  Araslı  olmuĢdur.  O,  1943-cü  ildə  nəĢr  olunan 
«Müxtəsər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi» kitabında verdiyi məlu-
matlarda məhz Məhəmmədəli Tərbiyətə əsaslanmıĢdır [3. 26-28]. 
M.Mahmudov  M.Tərbiyətin  Azərbaycan  alimi  X.Təbrizi 
haqqındakı  məqaləsini  müvəffəqiyyətli  elmi  addım  kimi  qiymət-
ləndirərək  həm  də  onu  qeyd  edir  ki,  məhz  onun  məlumatı  sayə-
sində Azərbaycanda Xətib Təbrizini öyrənməyə yeni böyük meyl 
yaranmıĢdır [53. 174]. 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsində  verilən  ictimai-
bədii  təfəkkür  tariximizin  görkəmli  nümayəndələrindən  biri  də 
Qətran  Təbrizidir.  O,  təkcə  Azərbaycanda  deyil,  bütün  Yaxın 
ġərqdə görkəmli bir sənətkar kimi tanınmıĢ, hələ öz sağlığında bö-
yük uğurlar qazanmıĢdır. Bir çox tədqiqatçıların çoxu onun haq-
qında  qiymətli  məlumatlar  vermiĢlər.  M.Tərbiyət  də  Qətranın 
Azərbaycanın məĢhur Ģairlərindən, Təbrizin Ģirindilli, fəsahətli söz 
ustalarından olduğunu yazırdı. Qeyd edirdi ki, əsli ġahabaddan ol-
muĢdur. Müəllif Ģairin on iki min beytdən ibarət divanını gördüyü-
nü  söyləyərək,  onun  əhatə  etdiyi  mövzular  haqqında  da  yazırdı: 
                                                           
*
 Xətib Təbrizi Əbu Təmmamın həmasə Ģeirlər məcmuəsinə üç Ģərh 
yazmıĢdır: böyük, orta və kiçik Ģərh. 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
77 
«Bu  divanda  h.q.V  (XI)  əsrdə  olan  hökmdarların,  vəzirlərin  və 
əmirlərin  əhvalatı  Əbu  Mənsur  Vəhsudan,  Əbu  Nəsr  Məmlan, 
Əbül Müzəffər Fəzlun və Əbülhəsən LəĢkəri haqqında mədhlər və 
onlara o zamanda bəslənilən münasibətlər, eləcə də onlardan qalan 
əsərlər  haqqında  məlumat  verilir.  Həkim  Qətran  Ģeirlərinin  bəzi-
sində Əbülhəsən Gərgər hökmdarı və Əbu Mənsuru «Gərgərlilərin 
çırağı»  və  «Gürzən,  Gərgər  əhalisinin  pənahı»  adları  ilə 
adlandırmıĢdır» [88. 66]. 
M.Tərbiyət  Qətranın  «Təfasir»  əsəri  haqqında  məlumat 
vermiĢ  və  onun  XI  əsrin  məĢhur  Ģəxsiyyətlərindən  olan  Nasir 
Xosrovla  Təbrizdə  görüĢdüyünü  jə  qeyd  etmiĢdir.  Müəllif 
«Təfasir»  haqqında  yazırdı:  «Bu  fars  dilinin  ilk  izahlı  lüğət 
kitabıdır. Sözlər misallarla verilmiĢdir. Fars dili lüğətinə aid olan 
Əsədinin «MüstəĢhədat» (Məslətçilər), Əbu Həfs Sə’din «Risalə» 
və Ələddinin «Zubdətül-luğə» (Ən yaxĢı lüğət) əsərlərinin üçü də 
Həkim Qətranın «Təfasir» (Təfsirlər) əsərindən sonra yazılmıĢdır» 
[88. 67]. 
Qulamhüseyn Beqdelinin yazdığına görə, Qətranın müasiri 
olan Əsədi Tusi (-1072) «Lüğatəl-fars» əsərinin müqəddiməsində 
Ģairin adını çəkmiĢ, onun haqqında fikir söyləmiĢdir [17. 5]. 
M.Tərbiyət «Həft iqlim» təzkirəsinin müəllifi Əmin Əhməd 
Raziyə və eyni zamanda Siracəddin Əlixan  Arzuya istinad edərək 
Qətranın  bədii  yaradıcılığına  daxil  olan  dörd  məsnəvi  haqqında 
xəbər  vermiĢdir  ki,  onlardan  biri  də  «Qövsnamə»dir.  Məlum 
olduğu  kimi,  Qətranın  «Qövsnamə»  adlı  bir  məsnəvisi  olması 
haqqında  ilk  məlumatı  DövlətĢah  Səmərqəndi  vermiĢdir. 
DövlətĢaha  görə,  Qətran  bu  əsərini  Sultan  Səncər  (1118-1158) 
zamanı  Bəlx  Ģəhərində  vali  olan  Əmir  Məhəmməd  ibn  Qumaca 
ithaf 
etmiĢdir.  DövlətĢahdan  sonra  gələn  təzkirəçilərin, 
tədqiqatçıların  bir  çoxu  bu  fikri  təkrar  etmiĢlər.  Lakin  bu  fikir 
tarixi  həqiqətlə  uyğun  deyildir.  Çünki  XI əsrdə  yaĢayan  təbrizli 
Qətranın  (1012-1088)  əsərləri  ilə  XII əsrin  ortalarında  padĢahlıq 
edən Sultan Səncər və onun təyin etdiyi Bəlx  valisi arasında heç 
bir rabitə ola bilməzdi [17.6]. M.Tərbiyət  isə baĢqa bir Qətran adlı 

Könül  Nəhmətova   
 
 
78 
Ģairin  olması  haqqında  da  xəbər  verir.  Bu  Qətran  Tərməz  Ģəhə-
rindən olub ömrünün çox hissəsini Bələd Ģəhərində keçirmiĢdir və 
onun  Ənvəri  adlı  bir  Ģagirdi  də  olmuĢdur.  M.Tərbiyətin  bu 
məlumatı  iki  dolaĢıqlığı  aydınlaĢdırmağa  imkan  verir.  Ola  bilsin 
ki, DövlətĢah təzkirəsində adı çəkilən Ģəxs məhz bu Qətrandır. Bu 
məsələ  belə  düĢünməyə  əsas  verir  ki,  XII  əsrin  ortalarında 
tərməzli  bir  Qətran  adlı  Ģair  də  yaĢayıb  və  özü  də  «Qövsnamə» 
adlı  bir  mənzumənin  müəllifi  olmuĢdur.  Onu  Əmir  Məhəmməd 
ibn  Qumanca  ithaf  etmiĢdir.  Çünki  əgər  təbrizli  Qətranın  hələlik 
əlimizə gəlib çatmamıĢ «Qövsnamə» adlı əsəri olsa belə, Ģair onu 
Əmir Məhəmməd ibn Qumaca ithaf edə bilməzdi. Məlumdur ki, 
əsrlər  boyu  Qətranın  təbrizli  və  ya  tərməzli  olması  məsələsi 
ətrafındakı mübahisə XX əsrə  qədər  gəlib çıxmıĢdır.  M.Tərbiyət 
qısa  bir  qeydi  ilə  bu  məsələyə  aydınlıq  gətirmiĢdir.  Yəni,  həm 
Qətran  Təbrizi,  həm  də    Tərməzli  Qətran  tanınmıĢ  Azərbaycan 
Ģairləri  olmuĢlar.  Yuxarıda  söylədiyimiz  fikirlər  M.Tərbiyətin 
Əmin  Əhməd  Raziyə  əsaslanaraq  verdiyi  məlumatı  da  Ģübhə 
altına alır. Çünki Əmin Əhməd Razi də öz təzkirəsində təbrizli və 
tərməzli Qətranları qarıĢdıraraq hər ikisinin əsərlərinin  yalnız bir 
Qətrana aid olduğunu söyləmiĢdir. 
Bütün  bu  mübahisələrə  baxmayaraq  M.Tərbiyətin  Qətrana 
həsr  etdiyi  məqalə  sonrakı  tədqiqat  iĢləri  üçün  əhəmiyyətli 
mə’xəzlərdən biri kimi qəbul olunmuĢdur. 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsində  XII  əsrin  tanın-
mıĢ Ģairlərindən Əbül Üla Gəncəvi, Qivami Mütərrizi, Eynəlqüzat 
Miyanəci, Fələki ġirvani, Ġzəddin ġirvani, Mücirəddin Beyləqani 
haqqında da söhbət açılır, Ģəxsiyyətinə, yaradıcılığına iĢıq salınır. 
XII əsr  Azərbaycan  Ģeiri  tarixində  Məshəti  Gəncəvi 
özünəməxsus bir yer tutur. XII əsrdən baĢlayaraq Ģeirləri müxtəlif 
cüng və təzkirələri bəzəmiĢ, hətta bəzi Ģeir həvəskarlarının tərtib 
etdiyi  müntəxabatlarda  onun  rübailərinə  baĢqa  Ģairlərin  həmin 
janrda  yazdıqları  Ģeirlərdə  çox  yer  verilmiĢdir.  «DaniĢməndani-
Azərbaycan»  əsərində  Məhsətinin  Puri-Xətib  Gəncəvinin  arvadı 
olduğu  və  hər  ikisinin  hicri  V  əsrdə  (XI)  yaĢadıqları,  Sultan 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
79 
Mahmud  Qəznəvinin  müasiri  olduqları  göstərilir.  Çox  güman  ki, 
burada  müəllif  Həmdullah  Qəzvini  və  Əmin  Əhməd  Razi  kimi 
müəlliflərin  səhv  qeydlərinə  istinad  etmiĢdir.  Məshəti  Gəncəvi 
yaradıcılığının tədqiqatçısı Xəlil Yusifov M.Tərbiyətin bu fikrinə 
münasibətini  bildirərək  yazır:  «Əgər  Qiyasəddin  Xondəmirin  bu 
barədəki  qeydlərini  bilsəydi,  M.Tərbiyət,  bəlkə  də,  Məhsətinin 
Sultan  Mahmud  Qəznəvinin  (1030-cu  ildə  ölmüĢdür)  müasiri 
olduğunu, yəni X əsrin axırı, XI əsrin əvvəllərində yaĢağıdı fikrini 
irəli  sürməzdi»  [90.  15].  Qiyasəddin  Xondəmir  isə  Həmdullah 
Qəzvinin  səhvini  düzəldərək  Məhsətinin  Sultan  Mahmud 
Səlcuqinin sarayında yaĢadığını qeyd edir [79. 60]. 
Xəlil  Yusifov  daha  sonra  Tərbiyətin  Məhsəti  Gəncəvinin 
yaradıcılığı haqqındakı bir sıra qənaətlərini yüksək qiymətləndirə-
rək yazır: «Daha sonra Tərbiyət «Əmir Əhməd və Məshəti» dasta-
nındakı Ģeirlərin ona aid olub-olmaması məsələsinə toxunur və ya-
zır ki, bu dastandakı Ģeirlərin bəziləri bu iki Gəncə Ģairinin – Məh-
səti və Əmir Əhmədindir. Tərbiyətin bu fikrinin doğruluğunu son 
dövrlərdə  üzə  çıxarılan  bir  sıra  faktlar  da  sübut  etməkdədir.  O 
cümlədən, mötəbər mənbələrdən aĢkar edilən və Məhsətinin oldu-
ğu Ģübhə doğurmayan rübailərdən bəzilərinin dastanda da öz əksi-
ni  tapması  göstərir  ki,  «Əmir  Əhməd  və  Məhsəti»  kitabında 
Məhsətiyə  aid  edilən  Ģeirlərin  müəyyən  qismi,  doğrudan  da, 
onundur.  M.Tərbiyətin  fikrincə,  bir  sıra  təzkirə,  tarix  və  cüng 
müəllifləri Məhsəti adına məsnəvi və rübailərdən ibarət çoxlu Ģeir 
yazırlar,  lakin  görünür  ki,  onun  ilhamı  rübai  Ģəklinə  daha  çox 
meyl  göstərmiĢdir.  Bunlar  təsdiq  edir  ki,  M.Tərbiyət  Məhsətinin 
Ģeirlərindən nümunələr olan mənbələrdən bir çoxunu Ģəxsən özü 
oxumuĢ və Ģairənin əsərlərinə xüsusi diqqət yetirmiĢdir» [90. 15]. 
M.Tərbiyət  Pur  Xətib  Gəncəvinin  də  Ģəxsiyyətinə  iĢıq 
salmağa çalıĢmıĢdır. O yazırdı: «Pur Xətib, ibn Xətib, Xətiboğlu – 
bu  üç  təxəllüs  bir  nəfərə  aiddir.  Pur  Xətib  özünün  aĢağıdakı 
Ģeirində  qeyd  etdiyi  kimi,  Gəncə  Ģəhərinin  məĢhur  alimlərindən 
olmuĢdur. ġeir aĢağıdakıdır: 
 

Könül  Nəhmətova   
 
 
80 
Yüksək ailədən bir gənc idim Gəncədən, 
Təfsir və fiqh elmini öyrənmiĢəm tamam. 
Gah mücadilə, gah da mübahisə edir, 
Təfsirdə mahir, nitqdə olmuĢam xoĢ kəlam. 
Məni gətirmiĢdir bu yerlərə xam Ģərab, 
Belə iĢlər çox edir Ģərab, olarsa xam [88. 268]. 
 
Göstərdiyimiz  nümunə  onu  təsdiq  edir  ki,  Məhəmmədəli 
Tərbiyət  yaradıcılığını  öyrəndiyi  Ģairlərin  həyatını  da  müxtəlif 
tərəflərdən  öyrənməyə  çalıĢaraq  onlar  haqqında  mümkün  qədər 
çox bilgi vermək istəyir. 
Ədəbi irs tariximizə ilk poemanın yaradıcısı kimi daxil olan 
Xaqani  ġirvani  «DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsində  «fars 
dilində inci tək Ģeirlər yaradan söz ustalarından və Azərbaycanın 
görkəmli,  məĢhur  alimlərindən»  biri  kimi  tanıdılır.  M.Tərbiyət 
Ģairin  Ģəxsiyyətini,  ictimai  mövqeyini  belə  açıqlayır:  «O,  öz 
dövründə  ġirvan  Ģahları,  Azərbaycan  atabəyləri,  XarəzmĢahlar, 
Ġraq səlcuqiləri və Bağdad xəlifələrinin yanında böyük hörmət və 
etibar sahibi olan etibarlı Ģəxsiyyətlərdən idi və onların mədhində 
bir çox Ģeirlər qoĢmuĢdu. O, hicri qəməri VI (XII) əsrdə yaĢayan 
məĢhur vəzirlər, əmirlər, alim və ədiblər, söz ustaları ilə yazıĢaraq 
mübahisələĢmiĢ və onların bəzisini mədh etmiĢdir» [88. 358]. 
M.Tərbiyət  Xaqaninin  həyat  haqqında  verdiyi  bilgilərdə 
Abbasqulu  ağa  Bakıxanovun  «Gülüstani-Ġrəm»,  ƏbdürrəĢid 
Bakuvinin  «Təlxisül-asar»  (Əsərlərin  xülasəsi)  əsərlərinə  istinad 
etmiĢdir.  Tərbiyət  «Gülüstani-Ġrəm»  əsərinin  müəllifinin  Xaqani 
ġirvaninin  h.q.  VI  (XII)  əsrin  əvvəllərində  ġamaxının  yuxarı 
tərəfində  yerləĢən  Məlhəmli  kəndində  dünyaya  gəldiyini  qeyd 
etdiyini  yazır  [88.  358].  Qafar  Kəndli  Herisçi  Xaqani  ġirvaninin 
həyat  və  yaradıcılığına  həsr  etdiyi  geniĢ  elmi  tədqiqat  əsərində 
Xaqaninin  Məlhüm  kəndində  doğulması  ilə  bağlı  mülahizələrin 
kökünün  olmamasını  sübut  etməyə  çalıĢır:  «Abbasqulu  ağa  bu 
fikri söylərkən hansı mənbəyə söykəndiyini qeyd etməmiĢdir. Bu 
yanlıĢlıq  Abbasqulu  ağa  Qüdsinin  əli  ilə  yazdığı  düĢünülən 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
81 
Xaqani divanının Ģərhinə də yol tapmıĢdır. Bədr ġirvani Xaqanini 
«Məlhan  vətən»  adlandırmıĢdır  ki,  bu  da  baĢqa  məna  daĢıyır.
*
 
Xaqaninin  elm  aləminə  bəlli  olan  əsərlərini  diqqətlə  nəzərdən 
keçirdikdə Ģairin bu barədə heç bir qeyd və mülahizəsi olmadığı 
aydın olur» [29.44]. 
M.Tərbiyət  Xaqaninin  ölüm  tarixini  aĢağıdakı  kimi  qeyd 
edir:  «Rövzətül-əlbab»  (Könüllər  bağçası)  müəllifinin  yazdığına 
görə, Xaqani xəlifə Əlmüstəzi  binutillah zamanında hicri qəməri 
588  (1186)-ci  ildə  Qürrətullah  Kupaməvinin  «Nətayicül-əfkar» 
(Fikirlərin  nəticələri)  əsərində  qeyd  etdiyinə  görə,  hicri  qəməri 
595  (1198)-ci  ildə  Təbrizdə  vəfat  etmiĢ  və  Surxabın  Ģairlər 
məqbərəsində, Baba Həsənin məzarının yanında dəfn edilmiĢdir» 
[88.358]. Son tədqiqata görə isə, göstərilən bu tarixlərdən ikincisi 
doğru olaraq qəbul edilmiĢdir [11.89]. 
M.Tərbiyət Xaqaninin yaradıcılığını çox yüksək qiymətlən-
dirmiĢ, onun sənətkarlıq xüsusiyyətlərini belə səciyyələndirmiĢdir: 
«Xaqani  öz dövrünün  ədiblərindən  olaraq, əsrindəki  elmlərin bir 
çoxunda, xüsusilə fəlsəfə, hey’ət, nücum və musiqidə dərin bilik 
sahibi olmuĢdur. Buna görə də o, Ģerlərində bu elmlərə aid ifadələr 
iĢlətmiĢdir.  Xaqani  tarixi  və  qədim  hadisələr,  xəbərlər  haqqında 
geniĢ  məlumatlı  olmuĢ,  Ģeirlərində  bu  hadisələrə  iĢarə  etmiĢdir. 
Onun Ģeirdə xüsusi Ģivəsi, üslubu olmuĢ, Ģeirində həmiĢə təntənəli 
ifadələr və diqqəti cəlb edən vəznlər iĢlətmiĢdir. Onun sözlərində 
qəribə qafiyələr, rədiflər və nadir ifadələr vardır. Çox vaxt o, qəzəl 
və  qəsidələrini  səhərin  açılması  və  günəĢin  çıxması  ilə  baĢlayır. 
Ümumiyyətlə, onun Ģeirləri hicri qəməri VI (XII) əsrdə iĢlədilmiĢ 
                                                           

Məlzam  və  ġeydan  ərəblərə  görə    soyuq  və  qarla  örtülmüĢ  iki  xəyali 
Ģəhərdir  ki,  Ərəbistan  yarımadasından  çox  uzaqda,  cənubda  yerləĢir. 
Gövhəri bu  sözdən  danıĢdıqda  bu Ģəhərlərin çox soyuq olduğunu, torpağın 
qarla örtülərək donduğundan buz kimi parladığını bildirmiĢdir. Bədr ġirvani 
«Xaqaniyi Məlhan vətən» dedikdə Ģairin həyatının vətənində çətin keçdiyini 
bildirmiĢ,  onun  ġirvan  vətənini  ərəblərin  və  baĢqalarının  Məlhanla  bağlı 
olan bədii fikir və astronomik təsəvvürü ilə ifadə etməkdədir. 
 

Könül  Nəhmətova   
 
 
82 
və yayılmıĢ, lakin heç yerdə qeyd edilməmiĢ nadir, misallar cüngü 
və səfinəsi və istilahlar üçün lüğət kitabı olmuĢdur» [88. 358]. 
Müəllif  daha  sonra  bəzi  tədqiqatçılar  tərəfindən  Ģairin 
Ģerlərində olan çətin sözlərə və anlaĢılmaz Ģeirlərinə haĢiyələr və 
əlavələr  yazıldığını  söyləyir.  Məhəmmədəli  Tərbiyətə  görə,  bu 
tətqiqatçıların  ən  məĢhuru  Həsən  Dəhləvi,  ġeyx  Azəri, 
Əbdülvahhab  Ġsfahani,  Məhəmməd  ibn  Davud  ġadabadi  və 
Rzaquluxan Hidayətdir. Tərbiyət Xaqani yaradıcılığının mövzu və 
janr müxtəlifliyindən də bəhs etmiĢ, Ģiniyyə və raiyyə qəsidələrini 
onun  nəzm  sahəsində  böyük  müvəffəqiyyəti  hesab  etmiĢdir. 
«DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsində  Xaqani  ġirvaniyə 
ayrılmıĢ səhifələr Tərbiyətin «Gəncineyi-Maarif» (Bilik xəzinəsi) 
jurnalında çap etdirdiyi məqalədən ixtisar olunmuĢdur. Bu məqalə 
göstərir ki, M.Tərbiyət Xaqani yaradıcılığına ətraflı bələd olmuĢ, 
onun haqqında aparılan tədqiqat iĢlərini də dərindən öyrənmiĢdir. 
Təsadüfi  deyildir  ki,  Qafar  Kəndli  Tərbiyəti  «xaqaniĢünas» 
adlandırmıĢdır [29]. 
Təzkirədə XII əsrin ən görkəmli nümayəndəsi olan Nizami 
Gəncəvi  ustad  Ģair  kimi  təqdim  olunur  və  yaradıcılığının  bir 
məktəb  olduğu,  ġərq  ədəbiyyatına  güclü  təsir  göstərməsi  önə 
çəkilir. Müəllif Nizami yaradıcılığının ġərq ədəbiyyatı tarixindəki 
yerini  düzgün  müəyyənləĢdirərək  yazırdı  ki,  «o,  istisnasız  olaraq 
hamının etirafına görə, fars dilində məsnəvi yazanların baĢçısı və 
dastan yaradanların rəhbəri olmuĢdur» [88. 256]. 
Təzkirədə  Nizami  Gəncəvinin  yaradıcılığı  ətraflı  nəzərdən 
keçirilmiĢ, «Xəmsə»yə daxil olan poemaların hər birisi haqqında 
yığcam  bilgilər  verilmiĢ,  Nizaminin  əsərlərinə  yazılmıĢ  nəzirələr 
sadalanmıĢdır.  M.Tərbiyət  Nizami  yaradıcılığının  özünəməxsus 
xüsusiyyətlərini  qısaca  olaraq  belə  səciyyələndirmiĢdir:  «Nizami 
Gəncəvi həm aĢiqanə, həm də həmasi Ģeirdə misilsiz usta olmuĢ, 
döyüĢ meydanına, eləcə də Ģənlik məclisinə uyğun olan sözlər və 
ifadələr  iĢlətməkdə,  incə  və  zövqə  yatan  təĢəbbüskar,  bədii, 
mənalı,  məzmunlu,  gözəl  və  ruh  oxĢayan  istiarələr,  təĢbihlər 
yaratmaqda; hadisələri, eləcə də təbiət mənzərələrini öz incəlikləri 

Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan» əsəri 
 
 
83 
ilə təsvir etməkdə həddən artıq məharətli olmuĢdur. Buna görədir 
ki, bu gəncəli Ģair bütün ədəbiyyatĢünasların hüsni-rəğbətini  cəlb 
etmiĢ,  onun  yaradıcılığından  iqtibas  edən  söz  ustaları  istisnasız 
olaraq  Nizami  adını  böyük  hörmətlə  dilə  gətirmiĢ  və  onu 
tərifləmiĢlər» [88. 261]. 
M.Tərbiyət  Nizami  Gəncəvinin  yaradıcılığı  üzərində  belə 
ətraflı dayanmıĢsa da, həyatı və Ģəxsiyyəti haqqında bir kəlmə də 
söyləyə bilməmiĢdir. Bu da ondan irəli gəlir ki, XX əsrə qədərki 
bütün  təzkirələrdə  ən  Ģərəfli  yeri  tutsa  da,  onun  həyat  səhifələri, 
real  Ģəxsiyyət  cizgiləri  əsrlərin  qatı  dumanı  ilə  örtülmüĢdür. 
A.E.Krımski bu məsələyə öz münasibətini belə bildirmiĢdir: «Belə 
bir  sual  doğur  ki,  nə  üçün  ömürlərini  ədəbiyyatın  öyrənilməsinə 
sərf edən XII-XIII əsr fars təzkirəçiləri (biri gəncəli Ģairin müasiri 
olmuĢdur)  öz  antoloji  toplularında  onun  (Nizami  Gəncəvinin  – 
K.N.)  tərcümeyi-halı  haqqında  heç  bir  kəlmə  söyləməmiĢlər.  Bu 
elə bir sualdır ki, ġərqin bir sıra görkəmli adlarına, Firdovsiyə də 
aid  edilə  bilər.  Bir  səbəb  kimi  onu  göstərmək  olar  ki,  qədim 
təzkirəçilər  üçün  Ģairlərin  tərcümeyi-halına  aid  dəqiq  faktları 
axtarmaqdan  daha  asanı  onların  yaradıcılığından  bərbəzəkli 
nümunələri oxucuya çatdırmaq idi. XV əsrdə Caminin Firdovsi və 
Nizami  haqqında  yazdığı  kimi,  o  təzkirəçilər  də  tarixi-ədəbi 
təxəyüllərinin  gücü  ilə  Ģairlərin  həyatının  real  cizgilərini 
özlərindən çox asanlıqla kənarlaĢdıra bilirdilər» [94. 23-24]. 
A.E.Krımski  Nizami  Gəncəvinin  müasiri  olan  Məhəmməd 
Övfinin  «Lübab  əl-Ərbab»  təzkirəsinin  qüsuru  haqqında  da 
danıĢaraq bildirir  ki, bu təzkirədə  Nizaminin  əsl  adı çəkilməmiĢ, 
sadəcə  ədəbi  təxəllüsü  ilə  Nizami  Gəncəvi  kimi  anılmıĢdır  [94. 
25]. Yeri gəlmiĢkən, qeyd edək ki, ola bilsin M.Tərbiyət  «Lübab 
əl-Əlbab»  əsərini  ya  ələ  keçirə  bilməmiĢ,  ya  da  bu  təzkirədən 
onun  heç  xəbəri  də  olmamıĢdır.  Çünki  «DaniĢməndani-Azərbay-
can»  təzkirəsinin  yazılmasında bu əsərdən istifadə  olunmamıĢ  və 
bununla yanaĢı müəllif Nizami bəhsində yazır ki, «Əbu Zəkəriyya 
Qəzvini və ƏbdürrəĢid Bakuvi ən qədim müəlliflərdəndir ki, Niza-
mi  haqqında  danıĢmıĢlar»  [88.256].  Lakin  məlum  olduğu  kimi, 

Könül  Nəhmətova   
 
 
84 
Nizami haqqında ilk məlumatı Məhəmməd Övfi vermiĢdir. 
M.Tərbiyət  Nizaminin  tərcümeyi  -  halına  aid  yeni  bir  söz 
deyə bilməsə də, həmin məqalə Ģairin yaradıcılığının təhlilinə görə 
yüksək qiymətləndirilə bilər. 
Azərbaycan intibah mədəniyyətinin XII əsrin əvvəllərindən 
baĢlayaraq yeni uğurlar qazanmıĢ nümayəndələrinin hər biri ayrı-
ayrılıqda M.Tərbiyət tərəfindən öyrənilmiĢ və bununla da bu döv-
rün  ədəbi  panoraması  «DaniĢməndani-Azərbaycan»  təzkirəsində 
geniĢ Ģəkildə öz əksini tapmıĢ, qiymətləndirilmiĢdir. 
Yüklə 2,87 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin