AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ GƏNCƏ DÖVLƏt universiteti



Yüklə 1.73 Mb.
səhifə1/13
tarix26.05.2017
ölçüsü1.73 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI

TƏHSİL NAZİRLİYİ

GƏNCƏ DÖVLƏT UNİVERSİTETİ


SƏDNİK PAŞA PİRSULTANLI


AZƏRBAYCAN AĞIZ ƏDƏBİYYATINDA BAYATILAR

Gəncə Dövlət Universitetinin Nəşriyyat

şöbəsinin 05 noyabr 2012-ci il tarixli

qərarı ilə çap olunur
GƏNCƏ - 2012


Redaktor: SAHİBƏ PAŞAYEVA,

Аzərbaycan Folklor İnstitutunun

elmi əməkdaşı
Prof. Dr. Sədnik Paşa Pirsultanlı

(Paşayev)
Azərbaycan ağız ədəbiyyatında

bayatılar” 377 səh.

Əvvəlki bayatı toplularından fərqli olaraq, yeni bayatı kitabına el arasından, xalq kütlələrindən toplanmış bayatılar daxil edilmişdir. Bu kitab ona görə “Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar” adlanır ki, müəllif bunları el-el, oba-oba gəzib ayrı-ayrı bölgələrdən illərdən bəri seçib ağızdan eşitdiyi bayatıları bir yerə toplayıb kitab halında ərsəyə gətirmişdir. Eyni zamanda, kitabda bayatıların qədi­mi­liyini bildirən, mahiyyətini açan geniş elmi müqəddimə yazılmışdır.

EL 03 00035 8

035.05.11.2012


Bayatı xəzinəsinin ləl daşlarına bir baxış
Ağızda, dildə bayat ifadəsi köhnəliyi bildirir. Adicə olaraq axşamdan qalan xörəyi adamlar bayat yemək adlandırırlar. Əslində, burada şeir şəkli kimi dilə gətirməklə onun mənasından irəli gələn fikirlər bu şeir janrının daha qədim olduğuna bir işarədir. Keçən əsrin əvvəllərində türki, mani, varsaq, türkmani, gəraylı, ovşarı şeir növlərindən bəhs edən ədəbiy­yatşünas Salman Mümtaz bayatının qədim­li­yi­ni nəzərə alaraq bayatı üzərində daha çox dayanır, onun mənşəyi, yayılması haqqında məlumat vermə­yə çalışır. Onun ilk kəlməsi belədir: “Bayatı çağırmaq Bayat elinə məxsusdur”.

XI yüzillikdə yaşamış Mahmud Kaşkarinin (1029-1126) “ Divani-lüğətit-türk” (“Türk dillərinin lüğəti”) əsəri təkcə türkdilli xaqların dillərinin yox, həm də folklorumuzun ana qaynağıdır. Bu əsərdə onun elmi mülahizəsi də bu yuxarıda deyilənləri əsaslandırır, “Köhnə bayatı” kəlməsini açıqlamaqla yanaşı, bayatını qəbilə adı ilə, onun totemi ilə əlaqələndirir.

Görkəmli psixoanalitik Z.Freyd totemlərdən bəhs edərkən qeyd edir ki, keçmişin dərin qatlarını öyrənmək üçün arxaik mif, əfsanə, nağıl, dastan və digər folklor nümunələrini saf-çürük etmək lazımdır.

Bəs totem nədir? Bu suala ilk əvvəl belə cavab vermək olar: totem hamının yaxşı tanıdığı, ən adi, südü və əti ilə qidalandığımız, mülayim, ziyansız, yaxud, qorxu yaradan vəhşi heyvandır (quşdur, yer üzünün hər hansı bir maddi varlığıdır).

Türk xalqlarında “Buynuzlu Ana Maral” haqqında totemin izləri əfsanələrdə bu günədək yaşamaqdadır. Z.Freydin yazdığına görə, “Totem”-“Totam” formasında ilk dəfə 1791-ci ildə ingilis alimi C.Lond tərəfindən Şimali Amerika qızıldərililərinin dilindən götürülüb işlənmişdir. Totemizm bir dünyagörüşü kimi böyük marağa və çoxsaylı elmi ədəbiyyatın meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Onların içərisində C.Frezerin “Totemizm və ekzoqamiya” (1910) adlı dördcildlik əsas əsərinin xüsusi yeri və çəkisi vardır. Biz bu cür ümumbəşəri alimlərin fikri işığında müdriklərimizin Bayat ifadəsinin totem olduğunun reallığını və gerçəkliyini öyrənə biləcəyik. C.Freyzerin qeyd etdiyi kimi totemlərin özlərini, izlərini arxaik mif, əfsanə, nağıl, dastan və digər folklor qaynaqlarında axtarıb tapmaq mümkündür. Bizə görə, bitib tükənməyən bayatı xəzinəmizdə totemlərə aid daha ağılabatan nümunələr kəşf edə bilərik.

Qəti aydın olur ki, Bayat ifadəsi Bayat tayfasının totemi ilə bağlıdır. Gəlin bir bayatıya diqqət yetirək:


Sayada bax, sayada,

Torun qurub qayada.

Toruna tərlan düşüb,

Kimsəsi yox oyada.


Bu adi quş deyil. Bu tərlan nə tərlandır? Bu tərlan kimin tərlanıdır? Nə özü oyanır, nə də bir kimsəsi var onu oyada.

Bu bayatını bir çox tədqiqatçılar sayaçı sözlər sırasına daxil edirlər. Sayaçı sözlər qoyunçuluqla, daha çox qoyunların dölü ilə, quzulama dövrü ilə əlaqədar yaranan mərasim nəğmələridir. Onun ilkin nümunələri bayatıya oxşamır. O daha çox arxaikdir. Olsa-olsa şeirlərin şəkillənməsi baxımından xalq düzgülərinə bənzəri vardır. Arxaik sayaçı sözlərdən kiçik bir nümunə:


Salam Məlik, yey bəylər,

Bir-birindən say bəylər.

Sayə gəldi gördünüz,

Salam verdi aldınız.

Alnı təpəl qoç quzu,

Sayaçıya verdiniz.


Sonralar arxaik sayaçı sözlərindən fərqli olaraq, hazırki çağdaş sayaçı sözlər geniş təkamül yolu keçərək bayatıya oxşar şəkildə şəkillənmişdir. Məsələn:

Nənəm, a narış qoyun,

Yunu bir qarış qoyun.

Gəlin səndən küsübdür,

Südün ver, barış, qoyun.
Biz yuxarıda misal çəkdiyimiz bayatının üzərinə qayıdaq. Doğrudanmı, tora düşmüş tərlan adi bayatı misrasıdır? Bayatı şəkilli tilsimlər, ovsunlar, sehrli hər nə varsa bayatılara qarışmışdır. Onlar nəyə bağlıdır, nədən qaynaqlanmışdır, hələlik öyrənilmə­miş­dir. Totemlərin yerüstü arxeologi­yasını, inanc­ları, etnoqrafiyanı, qədim mərasimləri öyrənməkdə folklor ən etibarlı mənbədir. Arxeoloqlarımız bəzən su və torpaq altında qalan şəhərləri, kəndləri, eləcə də, orada əlçatmaz olan əşyaları tapıb üzə çıxarmaq üçün qazıntı aparmalı olurlar. Yeraltı arxeolo­giyadan fərqli olaraq, folklorda yaşayan yerüstü arxeologiya insanların köməyinə çatır. Məsələn: Keçmiş Samux bölgəsində vaxtilə bərqərar olmuş Benqal şəhəri Mingəçevir dənizinin altında qalmışdır. Həmin şəhərin hökmdarı Qayanın qoşunu ilanlardan ibarət olmuşdur. İlan totemi ilə bağlı bu məkanda Yellənquş adlı yer var. Bu gün də qədim ilan totemini təmsil edən İlan pirinə sitayiş olunur. Yellənquş dağının üstündə insanlar sitayişə gedərkən, ilanı tapdalasalar da ilan onlara dəymir. Çünki, adamlar buraya gələrkən mis qablarda bayda-bayda inək südü gətirirlər. Bu Pirin ilanları ta qədimdən bəri inək südü içməyə vərdiş etmişlər. İlan toteminin təkcə yaddaşlarda izi qalmamışdır. O, həm də çağdaş dövrdə öz varlığını yaşadır. Şamaxıdan Bakıya doğru gedən şosse yolunun alt hissəsində məşhur İlan piri vardır. Ta qədimlərdən indiyə qədər bir nəsil dəyişə-dəyişə ilan totemini nəsildən-nəsilə ötürür. Həmin nəsil ilanla oynayır, gözümüzün qabağında ilanları qoynunda yatırır və onları rəqs etdirirlər. Biz bunu əyani şəkildə gözümüzlə görürük.

Gəncə yaxınlığında Lüləli deyilən yerə və Üçtəpələr kəndinə yaxın olan ərazidə İlanyeyənli kəndi son illərə qədər mövcud idi. Bu qədim kəndi bu yaxın illərdə Üçtəpələr kəndinə birləşdirdilər.

Belə rəvayət edirlər ki, Lüləlidə Ağqəssab adlı bir kişi vardı. Həmin Ağqəssab qoyunları kəsib bir çəngəldən, onunla yanaşı ilanları da bir çəngəldən asırmış. İlanları İlanyeyənli kəndinin adamları alırmışlar. İstər ilan totemi, istər maral totemi və digər totemlər mövcud pirlərdə dumanlı şəkildə olsa da yada salınır. Bəzi evlərdə ilanlar yuva bağlayır, hüşkürək çalır və insanlar bundan qorxurlar. Onda ev sahibləri İlan pirinə gedir, ilanları evdən çıxarmaq üçün ovsunçular tapıb gətirirlər. İlan ovsunçuları indi də xalq arasında yaşayırlar.

Vəzifəmiz o totemləri qoruyub yaşadan pirləri səbrlə öyrənməkdir. Hətta, biz bu yolla təkcə totemləri deyil, az öyrənilmiş, lakin öyrənilməsi vacib olan ovsunları da toplaya bilərik. Ovsunlar daha çox yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, ilanlarla bağlıdır. Aşıq Ələsgərin “Döndü, nə döndü” qoşmasında belə bir ifadə vardır: “Ovsun almaz mara döndü, nə döndü”.

Ovsun almayan və ya alan marın- yəni ilanın ovsunla daha çox bağlı olduğu yada salınır. Biz belə kiçik örnəklərin izi ilə müəyyən folklor xəzinəsinin qapılarını aça bilərik.

Maral, şir, pələng totemləri də südlə bağlı insanlara ram olurlar. Bozqurd türk xalqlarının, xüsusən Oğuzların əzəli, əbədi totemləridir. Bozqurd totemi daha çox ovsunlarla ram olunur. Deməli, folklorşünaslar qarşısında duran ən zəruri məsələlərdən biri də Azərbaycan totemlərinin elmi şəkildə öyrənilməsidir.

Burada yerinə düşsə də, düşməsə də bir məsələni xatırlamaq istəyirəm. 1960-cı illərin əvvəli idi. Mən Gədəbəylə Daşkəsən arasından axan Şəmkir çayının sahilindəki Tapan meşələrində gecələməli oldum. Nə qolumda saat vardı, nə də yanımda bir adam. Sabahın açılmasını gözləyirdim. Gecənin qaranlığında meşə xoruzları pırhapır hoppana-hoppana ağacların yuxarı budaqlarına qalxırdılar. Xoruzların banı ara vermirdi. Elə bil ki, yaxın planetdəki xoruzların səsinə səs verirdilər.

El arasında bir deyim tez-tez səslənirdi:

“Xoruz olmasa sabah açılmaz”. Mən düşünür­düm: “Xoruz olmasa sabah açılar, lakin sabahın nə vaxt açıldığını biz bilmərik. Amma bunu xoruzlar dəqiq bilirlər, dəqiq banlayırlar.”

Xoruz banı ilə əlaqədar bayatılarımız içərisində gərəkli nümunələr də vardır. Məsələn:


Xoruz ban verəndə gəl,

Yaram qan verəndə gəl.

Yar, gəlib çatmasan da,

Barı can verəndə gəl.

Toyuq toyuqdur ki, su içəndə Allaha baxır. Bizcə, yağışın, suyun bizdən yuxarıda dayanan planetdən gəldiyini zənn edən toyuqlar suyu içəndə həmin planetə baxırlar.

Dan ulduzu və Karvanqıran ulduzu ilə bağlı xalqda yaşayan bir əfsanəyə nəzər yetirək. Adətən, karvan bağlayıb səfərə çıxanlar Dan ulduzunun doğmasını gözləyirlər. Dan ulduzu ilə Karvanqıran o qədər bir-birinə oxşayırlar ki, onları bir-birindən seçmək mümkün deyildir. Karvanbaşı ulduzları bir-birindən fərqləndirmədiyindən erkən yola çıxır, soyuqda, şaxtada karvan qırılıb məhv olur. O zamandan Dan ulduzuna bənzəyən, lakin ondan əvvəl doğulan ulduzun adı Karvanqıran ulduzu adlanır.

Yuxarıda ilan totemindən, ötəri olsa da maral və qurd totemlərindən danışdıq. Bizə belə gəlir ki, ən qədim totemlərdən biri də bayquş totemidir. Ən məşhur şəhər və kəndlərin xarabalıqları viranə şəhər, viranə kənd adlanır. Bizə məlum olan viranə şəhərlərdən biri Ərzurumda, ikincisi isə Naxçıvan­da Əshabi-Kəhf mağarası yaxınlığındadır. Elə buna misal olaraq Əshabi-Kəhfin yaxınlığındakı viranə şəhərlə uzlaşan “Gilan qarısı”1 əfsanəsinə diqqət yetirək: “Naxçıvanda bir şəhər xarabalığı var. Buna “Xaraba Gilan” deyirlər. Əfsanəyə görə, Gilan hökmdarının bircə qızı varmış. Bu qız elə gözəl imiş ki, günə deyərmiş sən çıxma, mən çıxım, aya deyərmiş sən çıxma, mən çıxım. O çöldə, həyət-bacada görünəndə hamı onun tamaşasına çıxarmış.

Bir gün Gilan hökmdarı qızını yanına çağırıb deyir:

- Qızım, qızıl xəzinənin yerini sən bilirsən. Get, mağaradan xeyli qızıl gətir. Sənə əlavə saray qurduracam. Gündoğan tərəfi fil sümüyündən, günbatan tərəfi isə quş sümüyündən. Gərək sən imarətdən çıxanda hamı tamaşana dursun. Sənə həmin bərli-bəzəkli imarətdə toy vurduracam.

Qız sevincək yola düşür. Mağaranın dərinliklərinə girir. Mağarada qızın qulağına gurultu gəlir. Əlində qızıl bayıra çıxanda görür ki, Gilan yerlə-yeksan olub. Deyib-gülən insanlardan, bərli-bəzəkli evlərdən, imarətlərdən, çarşı-bazardan əsər-əlamət qalmayıb.

Gilanın xarabalıqlarında tək-tənha qalan qızın başı bircə gecədə elə ağarır ki, qız qocalıb qarı olur. Qız xaraba Gilanı gördükcə qəhərlənir, dərdi gündən-günə artır. Dərdini pünhan-pünhan çəkmək üçün mağaraya çəkilir.

Deyirlər ki, xaraba Gilan qarısı hər yeddi ildən bir mağaradan çıxıb şəhərdən soruşur:

- Sən abadsan, yoxsa yenə bərbad?!

Sonra da xarabalığı seyr edib köks ötürür, ağlayır və təkrar mağaraya çəkilir.2

Quşların şahı Şahı-Sonqar bütün quşları məclisinə çağırır. Bayquş bu çağırışa getmir və deyir:

- İndi viranə şəhərlərin şahı mənəm. Onun kəlamından belə bir bayatı yaranır:


Bayquş mənəm, bayquş mən,

Hər bir quşdan sayquş mən.

Viranələr küncündə

Hey sızlaram yay-qış mən.3


Bayquşun gündüzlər gözü yaxşı görməz, axşamlar isə dünya onun gözündə təzələnər, yaxına-uzağa uçar. Gündüzlər gözü görməyən bayquşa Kor Yapalaq deyərlər. Gündüzlər bir xarabalıqda yatar. Onun qismətinə iki sərçə və ona bənzər iki kiçik quş gələr, bayquş onları tutub yeyər. Ona görə də el arasında deyərlər: “Allah Kor Yapalağın qismətini yuvasının ağzında yetirər”. Gecələr bayquşun gözləri açılır, ən uzağa uçur. Müəyyən adamın damının və ya barısının üstünə qonub bulayır. Ev sahibi bu xətadan sovuşmaq üçün həmin yerə çörək, kömür və duz qoyub: “Xətan bizdən uzaq olsun”-deyir.

Belə bir adət canavarda da var. Ac qalan canavar yaxın dağda ulayar. Səxavətli bəy və ya varlı bir adam deyər:

- Aparın o dağa bir qoyun və ya bir qoç buraxın. Canavarın pulu yoxdur ki, gedib bazardan ət alsın. O da Allahın yaratdığı bir heyvandır.

Bizə belə gəlir ki, ən qədim totemlərdən biri də qaranquşdur.

Nuhun gəmisi Kəmçi dağından keçəndə deyib: “Bu dağ kəmdir”, yəni, torpağa yaxındır. Nuhun gəmisi ilə bağlı xalq arasında yaranmış bayatılar da çoxdur:
Mindim Nuh gəmisinə,

Qorxum var ki, o sına.

Fələk biçinçi salıb,

Ömrümün zəmisinə.


İlan dağından keçəndə gəmi deşilir. İçəri su dolmasın deyə ilan qıvrılıb deşiyi tutur. Nuh çıxanda- yəni, Naxçıvanda ilana deyir:

- Sən bizi xilas etdin, nə istəyirsən?

- Mən ancaq əti şirin olan bir canlı istəyirəm.

Nuh arını göndərir ki, öyrən, hansı canlının əti şirindir? Arı yolla gələ-gələ deyir: “İnsan ətindən şirin şey yoxdur.” Bunu eşidən qaranquş arının dilini dibindən çəkib çıxarır. Arının vızıltısını eşidən ilan işin nə yerdə olduğunu bilib qaranquşun quyruğunu çapır. O gündən qaranquş insanların dostu olur, çardaqlarda, eyvanlarda yuva bağlayır.

Qədirbilməz insanlar, daha çox harınlamış bay insanlar qaranquşu vurub öldürürlər. Lakin əsrlərdən bəri elin əzbərində olan bir bayatı-nəğmə onları qorxudur, ehtiyatlandırır:
Qaranquşam, qaranquş,1

Qanadım ayrıc-ayrıc.

Məni vuran bay oğlu,

Qan qussun ovuc-ovuc.


Göyçayda Durna tutan ocağı, Ağsuda Yasamalın başındakı Xoruz piri, Şəmkirdəki Maral qayası və digər ocaqlar, pirlər totemlərlə bağlıdır. Maraqlıdır ki, bu totemlərlə bağlı qədim miflər, əfsanə və rəvayətlər yaşamaqdadır.

Qədim totemlərdən biri də Arqalıdır, yəni, Dağ keçisidir. Su çərşənbəsində Bağdaddan Ağ leyləklər gəlir. Onlar döşlərini bulağa, çaya sürtür, suyun hərarətinin artdığını yoxlayırlar. Bu zaman Araz qırağı Arqalı kümbəzində, Şəmkirdəki Arqalı-Keçili kəndlərində, Naxçıvanın Aza kəndində saxlanan keçilərlə “Kosa-kosa” oyununa başlayırlar. Naxçıvanın Aza kəndi yaxınlığında Arqalı piri var. Həmin kənddə belə bir bayatı oxuyurlar:


Aza, Aza, ay Aza,

Salam Məlik de yaza.

Arqalı meşəsində,

Açılıbdır bənövşə.


Mən “Milli heca vəzninin inkişaf tarixi” kitabını yazmağa başlayarkən Əmin Abidin “Heca vəzninin inkişaf tarixi”1 məqaləsi mənim üçün ilk mənbə oldu. Lakin Əmin Abid heca vəzninin inkişaf tarixini araşdırmağa başlayarkən XVI əsrdən telli sazla bağlı aşıq yaradıcılığını tədqiqata cəlb edir. Bu isə heca vəzninin kamala çatdığı ən yetkin inkişaf dövrü ilə bağlıdır. Bu məni təmin etmədi. Heca vəzninin ibtidai formalaşma və inkişaf dövrünü öyrənmək üçün atalar sözünə istinad etdim. Heca vəznli şeirin forma­laş­masında Atalar sözlərinin çəkisi çox böyükdür. Mən deyərdim ki, Atalar sözləri və məsəllərinin içərisində mənzum atalar sözü müstəsna rol oynayır. Tədqiqata cəlb etdiyimiz mindən artıq mənzum atalar sözlə­rindən doqquzu iki, otuz ikisi on üç, səksən altısı dörd, yüz iyirmi səkkizi beş, qırx beşi altı, iki yüz otuz beşi yeddi, səksən üçü səkkiz, otuz səkkizi doqquz, iyirmisi on, iyirmi beşi on bir, yeddisi on iki, beşi on üç, altısı on dörd, ikisi on beş, üçü on altı, üç yüz on altısı isə qeyri-bərabər hecalıya (yəni bir beytdəki misralarda hecaların sayı bərabər olmayan) aiddir. Bu mənzərədən aydın olur ki, qeyri-bərabər mənzum atalar sözünün sayı daha çoxdur. Yeddi hecalı olanlar öz kütləvi nümunəsi olan bayatılarla ölçüləri birdir.2

Yeddi hecalı mənzum Atalar sözlərinə bir nümunə:


Yazın çəni bar gətirər,

Qışın çəni qar gətirər.

Məlumdur ki, Azərbaycan şeiri beyt-beyt deyil, dörd misra şəklində qafiyələnir. Ona görə biz də bir kitabdan sonra “Heca vəznli tapmacaların inkişafı” əsərini yazmağa başladıq.3

Məlumdur ki, tapmacaların əksəriyyəti yeddi hecalı olduğundan bayatının ölçüsü ilə eynidir. Cinaslı bayatılar, bayatı-bağlamalar bayatıların qoynunda yetişmişdir. Məsələn, bayatı-bağlamaya bir nümunə:


Mən aşiqəm ustakar,

Nədən olsun usta kar?

Süd istər, məmə istər,

Şagird laldır, usta kar.


Bu bayatı-bağlama ana ilə uşaq haqqında düzəldilmiş bayatı-bağlamadır.

Uşaq acıb məmə istəyir, süd istəyir. Lakin şagird olan körpənin dili açılmamışdır. O laldır. Usta olan ana isə yatdığı üçün kardır.

Xalq nəyi yaradırsa, düşünüb yaradır və hər bir folklor nümunəsinə bədii kamillik bəxş edir.

Cinaslı bayatıya bir nümunə:


Mən aşiq, genə xar,

Araz Kürdən gen axar.

Cəfanı bülbül çəkər,

Gülü qucar genə xar.


Xalq poeziyasının Aşıq Ələsgəri sayılan və ya onunla yanaşı tutulan Sarı Aşığın bizim tədqi­qa­tı­mızda altmışdan yuxarı cinaslı bayatısı, əlliyə yaxın bayatı-bağlaması tədqiqata cəlb edilmişdir.1

Folklorun əlaqəsindən danışarkən üç əlaqə həmişə diqqət mərkəzində dayanmalıdır.

Birinci, genetik əlaqə, yəni, qan yaddaşı. İkinci, tipoloji əlaqə, yəni, bənzərlik.

Üçüncü, mədəni əlaqə. Bunların içərisində genetik əlaqə daha qədimlərə gedir, folklorun kökünə, özəyinə dayanır. Bayatılarda genetik əlaqəni araşdırdıqda Kərkük, Kipriz, uyğur, qaqauz, qazax, qırğız, kumık və noqay (Dağıstanda) bayatı çeşidli şeirlər xalq şeirinin mayasıdır. Bunlar bir-birinin canından qopmuşdur. Arxaik şeir ölçüləri, hətta bəzi deyimlər uzun əsrlərdən bəri özünü mühafizə edib yaşadır. Dağıstanda kumıklar yaşayan ərazidə böyük bir çay axır. Çayın adı Ozan-Manas çayıdır. Bu çayın adı məni özünə cəlb etdi. Tədqiqatımın dairəsini genişləndirməyə məcbur oldum.

Kumıkda ilk dəfə olaraq qopuz çalğı alətinə rast gəldim. Onlar qopuzu ağac qopuz adlandırırlar. Qopuzun ipək-barama telindən ibarət iki teli vardır. Bayatıları qopuzun müşayəti ilə oxuyurlar:
Gövde uçur göverçin,

Yere düşür den için.

Men sevirem sen için,

Sen sevirsen kim için.


Çox maraqlıdır ki, kumıklar və noqaylar bayatıya sarım deyirlər. Azərbaycanın Şəmkir və Tovuz bölgələri arasından axan bir çayın adı Sarındır. Həzin-həzin bayatı kimi axan bu çay Kür çayına tökülür. Hər səhər Gəncənin xanəndələri və çalğıçıları Xan bağına gəlir və bir-birinə salam verib deyir:

- Necəsən, ay Manıs?

Onlar musiqiçiyə Manıs deyirlər.

Dağıstandakı kumıkların Ozan-Manas çayı, ağac qopuzları (qomuzları) məni Qırğızıstana apardı. Burada dombraçıların “Manas” eposunu ifa etmə­lərinə nəzər yetirdim. Kazak akını ilə qırğız manasçısı Şımcanın deyişmələrinə saatlarla qulaq asdım. Onlar bayatı çeşidli şeirləri qopuzla oxuyurdular. Onlar mənə bildirdilər ki, Qazax akını Cambulla qırğız akını Suyunbay qopuzla bayatı ölçülü oynaq və həzin şeirlərlə deyişmişdir. Çox maraqlıdır ki, Rusiyada təhsil alan Ə.Haqverdiyev tətil zamanı Şuşaya gəlir, belə bir mənzərəyə rast gəlir və onu “Bizim teatrımız” məqaləsində təsvir edir. Ə.Haqverdiyev yazır ki, qadınlar ölmüş qəhrəmanın ətrafında yığılıb ağlaşır, bir yuğçu-yəni ağı deyən qadın qopuzun müşaiyəti ilə ölmüş qəhrəmanın igidliklərindən bayatı ilə söz açır, o biri qadınlar da ağlaşmaya qoşulurlar.

Türkmən yaranaları, yəni bayatıları Azərbaycan və Kərkük bayatılarına çox yaxındır. Bağdad olaylarında Ağdaşın, Gəncənin, Təbrizin və digər şəhərlərin adla­rının tez-tez təkrar-təkrar olması və həmin adda kənd adlarının mövcudluğu çox şey deyir.

Məlumdur ki, Azərbaycan bayatıları “Mən əziz”, “Eləmi”, “Mən aşiq” misraları ilə başlanır.

Əzizinəm-Əziz adını, Eləmi-Lələ adını, Mən aşıq-Sarı Aşığın adını bildirir. Həmin adlarla başlayan bayatıların hamısının həmin sənətkarlara aid olduğunu demək olmaz. Çünki, bu adları bayatıda işlətmək bir ənənəyə çevrilmişdir. Kərkük bayatıları eyniyyət təşkil etsələr də manilərin- adi bayatıların, xoryatların, cinaslı bayatıların birinci misrası yarımçıq verilir, yəni orada ad çəkilmir. Ya kərküklülər bayatılarımızda adı çəkilən bayatı aşıqlarını tanımamışlar və yaxud da dütar çalğı alətində özləri bildikləri kimi ifa etmişlər.

Azərbaycan bayatıları ilə eyniyyət təşkil edən bayatıya bir nümunə:

...Birdən desəm,

Sədəfdən, dürdən desəm.

Yıxılar Qaf dağı,

Dərdimi birdən desəm.


Azərbaycanda bu bayatının əsli belədir:
Əzizim, birdən desəm,

Sədəfdən, dürdən desəm.

Uçar Baba dağları,

Dərdimi birdən desəm.


Gəncə, Ağdaş, Şəki, Qarabağ, Araz, Təbriz, Marağa adlarının Ərbil, Kərkük olaylarına gedib çıxması sübut edir ki, bayatıların əksəriyyətini ölmək üçün Kərbəlaya, Məkkəyə gedən ixtiyar qocalar aparmışlar. Buna dair bir örnək vermək yerinə düşər. “Kərbəla səfəri” adlı tarixi bir xatirəyə nəzər salaq: “Rza kişi gözünü açandan tayfasını Goranboy rayonunun Yolqullar kəndində gör­müşdür. Bu kəndin üst yanından karvan yolu keçirmiş. Pəri bacıları adı ilə məşhur olan bir cüt bacı karvan yolunu kəsərək böyük miqdarda sərvətlər toplayırmışlar. Onlar xeyli aralıda bir dəyirman tikdirib Yolqullardan olan pirani bir qocanı oraya dəyirmançı qoyublarmış. Dəyirman­çıya tapşırıblarmış ki, dəyirmana dən üyütməyə gələn adamlardan şahat almasın. O, ancaq yaxınlıqda olan daşlıqda gizlədilmiş Pəri qızları xəzinəsinə nəzarət etsin.

Pəri qızları nurani kişiyə qabaqcadan vəsiyyət ediblərmiş ki, öləndə bizi əsl müsəlman qaydası ilə götürtdür, layiqli və diqqəti cəlb edən bir məzar tikdir. Qoy desinlər: “Bunlar cəngavər Pəri qızlarının məzarıdır”.

Bir gün nurani kişi eşidir ki, Pəri qızlarını qətlə yetirmişlər. O, xəzinədən çoxlu pul, qızıl götürüb Pəri qızlarını dəfn etdirir, məzarları üzərində qoşa abidə qurdurur. Adna günlərində Pəri qızları təpəsində eh­san­lar verir. Eyni zamanda, Pəri qızların məzarına nəzarət edir. Bu yerlərə quş da səkə bilmirdi. Pirani qoca ölüm vaxtının yaxınlaşdığını hiss edib ağıllı və zəkalı, Allaha, Peyğəmbərə, İmama inamı olan nəvəsi Rzanı yanına çağırır. Deyəcəyi sirri möhkəm saxlamağı ona tapşırır:

- Oğul, evlisən, indi yekə kişisən, bir qızın, üç oğlun var. Xədicənin uşaqları az qala oğlanlarınla yaşıddır. Oğlun Əliyə toy etmisən. Həsən həddi-büluğa çatıb. Təkcə Hüseyn körpədir. Bax, o tərəfdə görünən Pəri qızlarının məzarını göz bəbəyin kimi qoru. Onların xəzinəsi məndədir, halallıqla özləri bağışlayıb. Əcəldən qaçmaq olmaz. Ölüm-itim var. Gəl, qızıl-gümüş xəzinəsinin yerini sənə deyim. Onu gələcəkdə övladlarına xərclə.

Rzanın bircə arzusu var idi. Balaca oğlu Hüseynə toy edib, Kərbəlaya ziyarətə gedib və ölüb Kərbəlada qalsın. Həsənin də toyu oldu. Rza kişi Hüseynin böyüməsini səbirsizliklə gözləyirdi. Gün o gün oldu ki, Hüseyn həddi-büluğa çatdı. Rza kişi Hüseyni yanına çağırıb dedi:

- Hüseyn, bilirsən ki, indiyə qədər sənin böyüməyini gözləmişəm. Mən Kərbəlaya gedib orada öləcəyəm. Sən elə ağıllı qız sevib seçməlisən ki, bu yurda həm gəlin, həm də ana olsun. Mənim nəvələrim tez-tez bu evə gələcəklər. Onların üzünə pis baxmasın. Evimizdəki səmimiyyət, bu abu-hava qalsın.

Hüseynin də toyu oldu. Aradan bir ay keçəndən sonra Rza övladlarını bir yerə cəmləyib dedi:

- Hə, övladlarım, arzu etdiyim gün gəlib çatdı. Mən sizinlə vidalaşmalı olacağam. Yorğan-döşək yükünün arxasındakı kisələri ortaya gətirin. O kisələrdəki qızıllar Pəri qızlarından babama yadigar qalmışdı. Mən onları sizin aranızda böləcəyəm.

Rza qız və iki oğlunun hər birinə üç çanaq, balaca oğlu Hüseynə altı çanaq qızıl verdi. Özü isə altı çanaq götürdü. Övladlarının qəlbində narahatlıq və narazılıq yaranmasın deyə belə dedi:


  • Balaca oğlum Hüseynin evinə hər gün nəvə-nəticəm gələcək. İldə bir dəfə yad edib, mənə ehsan verəcək. Bunu nəzərə alıb ona altı çanaq qızıl verdim. Mən özümə ona görə altı çanaq qızıl götürdüm ki, birdən Kərbəlaya çatan kimi ölmədim. Allah mənə bəlkə daha uzun ömür verəcəkdir.

Rza kişi bütün kənd əhlini çağırdı. Sağ ikən özünə ehsan verdi, hamıdan halallıq aldı.

Bu kənddə bir ağ at var idi. Kərbəlaya gedənlər ağ atı kirayə tuturdular. Ağ at Kərbəlanın yollarına bələd olduğu üçün zəvvarlara bələdçilik edirdi. Rza kişi at sahibinə dedi:

- Mən atı kirayə tutmayacağam. Onu mənə satmalısan. Kərbəladan bu yerlərə gələn olsa ağ atı ona əmanət edib göndərəcəyəm. Mən Kərbəlanı ziyarət edib, orada ölüb qalacağam. Bəlkə, tale elə gətirdi ki, ağ at da Kərbəlada qaldı.

Rza kişi Kərbəla səfərinə çıxmalı oldu. Kənd əhli onu ağlaya-ağlaya kəndin qurtaracağındakı Dərbənd yoluna qədər ötürdü. Rza kişi oğul-uşağı, nəvələri, bir sözlə, kənd əhli ilə bir-bir görüşüb ayrıldı. Aradan beş-on il keçdi. Artıq Rza kişinin böyük qızı Xədicə və böyük oğlu Əli dünyasını dəyişmişdi. Bir gün Həsən qardaşı Hüseynə dedi:

- Əzizim, sən bizdən gəncsən, Kərbəla ziyarətinə yola düş. Atamızın öldüsündən, qaldısından bir xəbər tut.

Hüseyn zəvvarlara qoşulub Kərbəlaya yola düşdü. Düşündü ki, atam “Quran” əhlidir. Əgər ölübsə, yəqin ki, baş daşının üstündə adı yazılmış olar. Xeyli gəzib-dolanandan sonra məzarıstana gəldi. Mollalardan soraqlaşa-soraqlaşa atasının məzarını tapdı. Məzarın torpağı hələ də yaş idi. Demək, atası təzəcə ölmüşdü. O, hər gün günorta namazı vaxtı atasının məzarını ziyarət edir, başdaşını öpüb ağlayırdı. Bığ yeri təzəcə tərləmiş bir oğlan ona yaxınlaşıb soruşdu:

-Qardaş, sən kimsən ki, mənim atamın başdaşını öpüb ağlayırsan?

Hüseyn dilləndi:

- Bu mənim də atamdır.

Onlar vəziyyəti başa düşüb bir-birlərini qucaqlayıb ağladılar. Sonra Hüseyn həmin oğlanla gedib atasının yeni ailə üzvləri ilə tanış oldu. Atası Kərbəlaya gələndən sonra Səkinə adlı bir qadınla evlənmiş, ondan oğlu İbrahimxəlil və qızı Zəhra dünyaya gəlmişdi. Rza kişi Kərbəlada 20 ildən artıq ömür sürmüşdü. Ailəsi üçün ev-eşik, gözəl şərait qoyub getmişdi. Hüseyn bir neçə gün burada qaldıqdan sonra vətənə döndü. Bacı-qardaşlarına və Səkinə anaya söz verdi ki, onlarla əlaqə saxlayacaq. Lakin, söz söz olaraq qaldı. Sən saydığını say, gör fələk nə sayır. Hüseyn vətənə qayıdanda artıq XI ordu Bakıda idi. Əlaqələr də qırıldı, ümidlər də üzüldü. Kərbəla səfərləri ilə bir-birindən gözəl bayatılar yaranmışdı. Həmin bayatılardan birinə diqqət yetirək:


Ruhum Kəpəzdə qaldı,

Qaldı Göy düzdə qaldı.

Məzarım Kərbəlada,

Bu canım sizdə qaldı.


Ağılar bayatının ən əski nümunələridir. Ağılar yaradılmır, bədahətən söylənilir. Bakıdan bir neçə folklorşünas Yardımlıya folklor səfərinə çıxırlar. Yardımlıda onlara bildirirlər ki, “Abudərdə” suyunun yaxınlığında bir kənd var. Orada məşhur ağı söyləyən bir qadın yaşayır. Folklorşünaslardan iki nəfər həmin qadını axtarıb tapırlar. Ağıçı qadın deyir:

- Mən ağını yas mərasimində ölmüş insanın yanında söyləyirəm. Mən elə belə ağı deyə bilmirəm.

Folklorşünaslardan biri təcrübəli imiş. O deyir:

- Ana, bizim bir nəfərimiz səfər zamanı öldü. İndi biz ağlaşma qurub ağlayandan sonra ölünü Bakıya apara bilərik.

Folklorçulardan birini mələfəyə büküb çarpayının üstünə uzadırlar. Ağıçı qadın deyir: “Bunun peşəsi nədir?”. Cavab verirlər ki, söz yığandır. Qadın uca səslə bir neçə qadınla ağlaşmaya başlayır:
Bir yanın Abudərdə,

Dərman yoxdur bu dərdə.

Sağ gələn sayrı getsə,

Yox, gəlməzlər bu yurda.

Dağlar başı dumandı, a layla,

Cavan dərdin yamandı, a layla.


Türkmənlər haqlı olaraq ağıya “göz yaşı” deyirlər. Mən qəribə bir mərasimin şahidi oldum. Əslən Qarabağlı olan dosent Kərim Xələfov uzun illər idi ki, riyaziyyat fakültəsinin dekanı idi. Qollu-budaqlı, iri gövdəli bu insan 1972-ci ildə vəfat etdi. Kəcavəni üç kilometrlik məsafədən təzə qəbristanlığa- Quru Qobuya adamlar çiyinlərində gətirdilər. Kəcavənin arxasında böyük izdiham var idi. Qabağında isə oynaya-oynaya ucaboy, dolu bədənli, gərdənli bir qadın uca bir səslə “Kərim ölməz, yox Kərim ölməz” deyə-deyə gedirdi. Məzarıstana çatanda qadının səsinin ahəngi dəyişdi:
Oy çəkirəm, oy tutmur,

Səsim səni oyatmır.

Neyləyim, əziz qardaş,

Gələn geri qayıtmır.


Qardaşını ağlayan qadın bədahətən ondan artıq ağı söylədi.

Azərbaycan folklorunda Süleyman peyğəmbərin, ovçu Pirimin, İsgəndər-Zülqərneynin quş dili bildik­lərindən söhbət edilir. Ovçu Pirim bütün heyvanların dilini bilirmiş. Qardaşı Kərənə də bütün quşların səsini çıxarda bilirmiş.

Bir gün ovçu Pirim ova çıxarkən qardaşı Kərənə deyir:

- Bu gün mən də sənin ova çıxdığın meşəyə gedəcəyəm.

Kərənə meşədə qırqovul səsi çıxarır. Qardaşının səsini həqiqi qırqovulun səsindən seçə bilməyən Ovçu Pirim Kərənəyə atəş açıb öldürür.

Bayatılarımız içərisində qəribə bir nümunə vardır. Qədim bir bayatıda deyilir:


Açdım, açdım, gül oldum,

Boy atdım sünbül oldum.

Bir dilbilməz quş idim,

Oxudum bülbül oldum.


1976-cı ildə Yeleznovadzkidə qəribə bir hadisənin şahidi oldum. Gənc bir bioloq meşədə ağaclara maqnitofon bağlayırdı. Mən soruşdum:

- Bu nə üçündür?

O qeyd etdi ki, Petroqradın yaxınlığında yaşayan kiçik quşlar Yeleznovodskidə yaşayır. Bizdə el arasında o quşa Bilibitdan quşu deyirlər. Gənc bioloq bildirdi ki, mən eyni quşların dialektini, şivəsini öyrəndim. Bu quşların ləhcələrində fərq var.

O, onu da qeyd etdi ki, hər quşun 26 “səsi”, “sözü” vardır. Hər söz bütöv bir cümləni bildirir. Əgər quş “cik” deyirsə, yerə düşək deyir. “Cük-cük” səsini çıxarırsa yemin olduğunu bildirir. “Cak-cak” deyirsə təhlükə var, qaçaq deyir. Mən quş dilini öyrənə bilməyimə inanıram. Məlikməmmədi qaranlıq dünyadan işıqlı dünyaya Simurq quşu gətirməli olur. O, yol üçün bir tuluq su, çox sayda ət tikəsi götürməyi məsləhət görür. Simurq quşu “qu” deyəndə Məlikməmməd ona su, “qa” deyəndə ət verir. İşıqlı dünyaya çathaçatda tikənin birini Məlikməmməd əlindən salır. Quş “qa” deyəndə öz ətindən bir tikə kəsib ona verir. Simurq bunu bilir və əti dilinin altında saxlayır. İşıqlı dünyaya çıxandan sonra həmin tikəni Məlikməmmədin ətinə bağlayır və onu sappasağ edir. Deməli, qarğa “qa-qa” dedikdə qar yox, ət istəyir. Eləcə də su quşuna Qu quşu adı verilir. Görürsünüzmü, təkcə “Məlikməmməd” nağılında iki sözü əyani şəkildə öyrənirik. Bir şeyə insan nəfəsi dəyən kimi Hop-hop oğlunu “Hop-hop” deyə, qızını “Gül-top” deyə çağırır. Quşun lüğət xəzinəsində olan 26 sözü öyrənmək o qədər də çətin olmaz. Quş dilini öyrənmək yaşlı adama çətindir, lakin cavan qarşıya məqsəd qoysa buna nail ola bilər.

Eləcə də, bayatıların son inkişaf mərhələsinə daxil olan yeni nəqarətlər qəbul etmiş, qol-budaq atmış “Haxıştalar”, “A gülüm eylər” təkcə rəqslə əlaqələndikləri üçün bu şəklə düşməmişlər. Bu adicə bayatı əsasında yaranmış, nəqarət qəbul etmiş bir bayatı deyildir. Onun ictimai məzmunu deyiliş tərzinə görə insanın qanına işləyir:

Yoldakı quş üzümü, haxışta,

Yola dikdim gözümü, haxışta.

Gözlərəm yarım gəlməz, haxışta,

Öldürərəm özümü, haxışta.

Və yaxud:


Arxalığın şaldı yar, haxışta,

Dərdin məni aldı yar, haxışta.

İkimizin sirr sözü, haxışta,

Qiyamətə qaldı yar, haxışta.


“Haxışta”da qızla oğlan ya üz-üzə, ya da xəyalən bir-biri ilə danışır və yaxud da dialoqa girirlər.

“Ay gülüm, eylər”də isə bayatılar daha böyük təkamül yolu keçir, bayatı öz məcrasından çıxır, bəzən misraların, bəzən də, musiqiyə görə bölgülərin sayı artır, tamamilə yeni bir forma alınır:


Ağababam ağ olaydı,

Ay gülüm ey, ay gülüm ey.

Dörd yanı bağ olaydı,

Ay gülüm ey, ay gülüm ey.

Kaş mən sevən oğlanın,

Ay gülüm ey, ay gülüm ey.

Anası sağ olaydı,

Ay gülüm ey, ay gülüm ey.


Oxşamalar bayatının, doğrudan da, bir növüdür. Lakin onlar məzmununa, daşıdıqları mənaya görə bir-birindən seçilirlər. Məsələn:
Atım, tutum mən səni,

Şəkərə qatım mən səni.

Ağzım acı dadanda,

Ağzıma atım mən səni.


Laylalar sözün əsl mənasında musiqiyə bağlılığı ilə, həzinliyi ilə, oynaq təbiəti ilə seçilir. Kitab­ları­mız­da yazılır:

Laylay dedim həmişə,

Karvan ensin enişə.

Döşəyində gül bitsin,

Yastığında bənövşə.

Və yaxud:


Atam, anam nəstəsi,

Qızılgüllər dəstəsi.

Kim səni istəməsə,

Olsun illər xəstəsi.

Balam laylay, a laylay,

Gülüm laylay, a laylay.


Lakin bu həzin bayatını laylay deyən bir gəlinin dilindən bir qədər fərqli şəkildə eşitmişəm:

Laylay dedim həmişə,

Karvan ensin enişə.

Döşəyinə gül düzüm,

Yastığına bənövşə.

Bayatıları bu qədər rəngarəng və çoxşaxəli edən, zənginləşdirən, ürəyəyatımlı edən amillərdən biri də onun musiqi ilə bağlılığıdır.

Ə.Haqverdiyev yaslarda yuğçuların iki simli “qobuzu” yla ağı oxuduqlarını qeyd edir.

“Bayatı-Qacar”, “Bayatı-Şiraz”, “Bayatı-İsfahan”, “Sallama bayatı”, “Çoban bayatısı”, “Köç bayatısı” bayatının musiqi ilə əlaqəsindən ya­ran­mışdır.

Heca vəzninin bayatı möcüzəsi təkcə bunlar deyil. Bu xarüqə neçə-neçə bayatılı hekayət və dastanlar yaratmışdır.

Qayıdaq Salman Mümtazın bayatı barədə fikirlərinə...

O, fikrini əsaslandırmaq üçün yaddaşında qalan tarixi məlumatları müəyyən vasitələrlə bizə çatdır­maq istəyir. Salman Mümtaz yazır: “Bayat Oğuz xanın nəvəsi və Gün xanın ikinci oğludur. Ağıllı, fərasətli bay olduğu üçün onu bay adlandırmışlar”. Bununla bağlı o, Bayat adını özündə yaşadan bir bayatını nümunə verir:1

Əziziyəm, Beyləqani,

Boyati, Beyləqani.
Hamını bilgası gəldi,

Bəs bizim bilga hanı?

Yurdumuzda, azərbaycanlılar yaşayan coğrafi ərazilərdə Boyat adlı kəndlərin mövcudluğu Salman Mümtazın fikrini həqiqətə yaxınlaşdırır. Hazırda Azərbaycanın Ağcabədi bölgəsində Boyat-Bey­lə­qan, Ağdam, Ucar, Şamaxı rayonlarında Boyat kəndlərinin olması deyilənlərə əyani sübutdur. Boyat kəndi, Boyat qapısı Dərbənddə də mövcuddur. Dərbənddə ayrı-ayrı küçələrə açılan bir neçə qədim qapı vardır ki, bunun birinin adı Boyat qapısıdır.Gəncə, Quba qapıları da bu sıradadır.

Məncə, Boyat qəbiləsindən danışarkən “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsi daha mötəbər mənbədir. “Kitabi-Dədə Qorqud”un ilk “müqədəmməsi” bu cümlə ilə başlayır: “Rəsul Əleyhüssəlam zamanında yaxın Boyat boyundan Qorqud Ata derlər bir ər qopdu”.

Ara-sıra bayatılarımızın bəzi nümunələri bizə çox şey deyir. Qədim arxaik bir nümunə:
Bir pinar eşmə pinar,1

Suyundan içmə pinar.

Yar bura mənsiz gəlsə,

Günahından keçmə, pinar.


Bu arxaik bayatı XIX əsrdə məzmununu saxlamış, formasını isə dəyişərək yeni şəkildə təzahür etmişdir.

Məclisdə söylənən bu bayatı hisslə, həyəcanla elə çulğalaşmışdır ki, insanın varlığını tərpədir. Ümumiyyətlə, məzmun gec dəyişir, forma isə ak­tivdir, tez dəyişir. Yuxarıda adını çəkdiyimiz arxaik bayatı dil baxımından daha analaşıqlı şəkilə salınmış, yeni ifadələrlə öz formasını dəyişmişdir. XIX əsrdə formasını dəyişən bayatı aşağıdakı şəkli almışdır:


Bu bulaq oyma bulaq,

Suyundan doyma bulaq.

Yar bura mənsiz gəlsə,

Getməyə qoyma, bulaq.


Bu səbəbdəndir ki, bayatılar həyatımızın, məişətimizin hər sahəsinə nüfuz etmişdir. Bayatıdan danışarkən qız toyu zamanı keçirilən “Qızlar gecə məclisi”ndən söhbət açmaq yerinə düşər. Milli bayramımız Novruz, onun qodu-qodusu, bayram süfrəsi, “Qızlar gecə məclisləri” bayatılarla keçirilir. “Qızlar gecəsi məclisi”nin izləri Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” əsərində musiqiçi Barbəd və Nikisanın qarşı-qarşıya deyişmələri timsalında qələ­mə alınmışdır. “Qızlar gecə məclisləri” qədimdən bir miras kimi Dərbəndin kəndlərində Novruzda və ya toy mərasimlərində icra olunur. Adətən, bu Novruz bayramı ərəfəsində keçirilən toylar üçün daha çox müyəssər hesab edilir. Gecədə qırx qız nişanlı qıza ümumi toydan əvvəl ayrıca toy edirlər. Qırx qız bir otağa yığılır, onların çalğıçıları, xanəndələri də özlə­rindən olur. Süfrədəki nemətləri də özləri hazır­layırlar. Məclisin ortasında oğlan evindən gələn yeddi dilavər qız qapı-pəncərəni döyür və uca səslə oxuyurlar:

Qız almağa gəlmişik,

Pəncərəni qoparmağa gəlmişik.
Yeddi dilavər qız oğlan tərəfdən, yeddi dilavər qız da qız tərəfdən qarşı-qarşıya bayatılarla bir-birinə hərbə-zorba gəlirlər. Oğlan tərəfdən gələn qızlar toyu olan oğlanın igidliklərindən, qız tərəfdən isə “döyüş”ə girənlər qızın gözəlliyindən, əl qabiliyyətindən, namusundan, ismətindən və hörmətindən söz açırlar. Sonra onlar barışır və eyni süfrənin arxasında əyləşirlər. Səhər açılmamış, gün üfüqdən boylan­ma­mış yeddi bayda götürüb axar suyun üstünə gedirlər. Burada qızlar fal açır, həsbi-hal keçirir, başı pambıqla çalmalanmış iynələr əhd edilib baydalardakı suya buraxılır. Əgər çalmalı iynələr baş-başa gəlirsə, bu əhd edən qızın sevincinə səbəb olur.

Bu həsbi-hal tamamlanandan sonra onlar ərə gedən qıza sataşırlar:

- Nə olsun ki, yaxşı oğlana ərə gedirsən, öz elindən uzaq elata ərə gedirsən.

Digəri:


- Mən çobana da getsəm, öz kəndimə ərə gedəcəm.

Bir başqası deyir:

- Ay qız, ayağın yüngül olsun, sağ əlin mənim başıma.

Digərləri:

- Kol dibində evim olsun, mərəkədə ərim olsun.

- Günün ağ olsun, yarıyanlardan ol.

Sonra zurnaçılar “Qızlar gecə məclisi”nin həyətinə gəlir, “Uca dağlar” havasını çalır, elin toya gəldiyini qızlara xəbər verirlər.

Oğlan-qız deyişmə bayatıları xalq incisi xəzi­nəsini durmadan zənginləşdirir. Yığışdıran olsa oğlan-qız deyişmələrindən xüsusi bayatı kitabı yaranar. Onun özünəməxsus musiqi ahəngi vardır.

Mən Salman Mümtazın “bayatı çağırmaq “Bo­yat” elinə məxsusdur” cümləsi üzərində dayanmaq istə­yirəm. Azərbaycan oxucularına, folklorşünas­larına yaxşı bəllidir ki, 1955-ci ildən bu günə qədər folklorumuzu toplamaqla, nəşr etdirməklə və ardıcıl tədqiq etməklə məşğulam. Nəinki şəxsi həyatımda, fəaliyyətimdə, hətta, mətbuatımızda da fasilə ver­mə­mişəm. Ardıcıl olaraq kəndlərdə, obalarda sinədəftər nənələrimizlə, babalarımızla görüş­mü­şəm. Onlardan topladıqlarımı geniş xalq kütləsinə çatdırmışam. Dərbənddə, Qarabağda, Gəncəbasarda, vətənimizin hər yerində, hər guşəsində bayatı incilərini toplamışam. Lakin İrəvanın Hallavar-Pəmbəyində bayatı toplayarkən qəribə mənzərəyə rast gəlmişəm. Hansı nurani qoca babaya, sinəsi dolu nənəyə bir bayatı söylə dedikdə onlar əllərini qulağının dibinə qoyub avazla, ucadan bayatı çağırırdılar. Mən 80 yaşlı Güləndam nənədən, ondan daha yaşlı olan Əli Ələsgəroğlundan soruşduqda ki, bayatıları niyə sakit söyləmirsiniz?, onlar cavab verdilər:

-Bayatını söyləməzlər, bayatını çağırarlar. Çünki hər bayatının özünəməxsus musiqi ahəngi vardır. Onu avazla oxumasan, babaların, nənələrin ruhu bizdən inciyər. Səsimiz onların ruhuna çatmaz. Bayatı əcdadımızın ən qədim və ölməz nəğmələridir. Biz övladlarımız dünyaya gələndə bayatı ilə yatırıb, bayatı ilə oyadırıq. Dünyadan köçəndə isə onları bayatılarla (ağılarla) yola salırıq. Bizim çağırdığımız bayatıları çobanlarımız tütək­lərində, neylərində çalırlar. Bax, o Maymaq dərə­sindəki duman-çən, Pəmbəyin üstündəki, Maymaq dağının başındakı ağ və göy buludlar üst-üstə qalanmış bayatılardır.

Hallavar-Pəmbəkdə və onun kəndlərində bayatı bilməyən qocaya, cavana rast gəlmək qeyri-mümkündür. Burada hər kəsin qoynu-qoltuğu, sinəsi bayatılarla doludur. Bu yerin çayı da, çəməni də bayatılarla süslənmişdir. Bayatı daha çox həsrətlə, hicranla bağlıdır. Bayatıların qəm yatağı Dərbənddədir, Hallavar-Pəmbəkdədir, bizdən daha çox uzağa-iraqa düşmüş İraqdadır.

Bayatı elə kütləvi şeir janrıdır ki, o bizim varlığımıza südlə gəlmiş, qan damarımızda yaşayır. Bayatı yeddi hecalı, dörd misralı elə şeir formasıdır ki, heca ilə yaradılır, tez əzbərlənir, yadda qalır. Onun birinci, ikinci və dördüncü misrası həmqafiyə olur, üçüncü misrası isə sərbəst buraxılır. Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edək ki, o biri misralar qafiyələrlə bəzənsə də məna və məzmun daha çox sərbəst misranın üzərinə düşür. Məsələn:


Mən aşiqəm, tamam qan,

Oxu dərsin, tamam qan.

Bir dərya var lil axır,

Bir cülgəsi tamam qan.


Hadisə belədir ki, bir ölkədə qarmaqarışıqlıqdır, müharibədir. Həmin ölkədə sular lil axır. Lakin, onun bir cülgəsində (bir parçasında) qan su yerinə axır. Bu bayatının bir tarixi əhəmiyyəti ondadır ki, o, ən gözəl, dilimizin qaymağı olan bir sözü-cülgə sözünü mühafizə edir, özündə yaşadır. Cülgə kiçik sututar­larına deyilir. Kür çayına qoyunu suvarmağa aparmaq olmaz. Birinin ayağı sürüşsə bütün sürü özünü çaya atar. Kürün yaxınlığında bostan əksən sel yuyub aparar. Ona görə də babalarımız Kürdən arxlar çəkmiş, sututarlar düzəltmişlər. İllər keçdikcə sututar­ların arxları torpaqla örtülmüş, sututar yaşıllıqlara bürünmüş, quşlar, marallar ordan su içmiş, sututar cülgəyə çevrilmişdir. Xalq o cülgələr haqqında bayatı yaratmış, onu hətta, təşbehə çevirmişdir. Bu arxaik bayatılar toponimlərlə yanaşı, itib-batmaqda olan mənalı sözləri də özündə daşıyır və yaşadır. Bayatılar içərisində onlarla bayatılı deyişmələr və hekayətlər vardır ki, bunlar xüsusi tədqiqata möh­tacdır. Onlardan bir neçəsini nümunə vermək bizcə yerinə düşər. Məsələn:

“İki dost olur. Bunlar küçədə, bayırda görü­şürlər. Bir gün bunlardan biri arvadını və yeniyetmə oğlunu götürüb dostunun evinə qonaq aparır. Dostunun özü və ailəsi qonaqları mehribanlıqla qarşılayırlar. Onların gəlişi münasibəti ilə ev sahi­bəsi çilov hazırlayır. Xörək qabağa gəlir. Adamlar əllərini çilova atırlar. Elə bu vaxt ev sahibinin qızı qapıdan içəri daxil olur. Oğlan həyəcanlanır, özünü ələ ala bilmir. Bədahətən deyir:


Əzizinəm, çilovlar,

Çil kəkliklər, çil ovlar.

Gözə tərlan göründü,

Əldə qaldı çilovlar.


Qız da oğlanı cavabsız qoymur, bədahətən deyir:
Əzizinəm, çilovdan,

Çil kəklikdən, çil ovdan.

Tərlan özgə malıdır,

Ac qalma, ye çilovdan.


Və ya başqa bir misal:
Yad oğlan:

Ağ gəlin, urşan gəlin,

Kətana qurşan, gəlin.

Yarın çirkin, sən gözəl,

Gəl, ondan boşan, gəlin.
Gəlin:

Ağ mənəm, urşan mənəm,

Kətana qurşanmanam.

Nə çox tənə vurursan,

Əsiləm, boşanmaram.
Bayatılı deyişmələr bayatılı hekayətlərə gedən yolun başlanğıcıdır. Bu deyişmə bayatıların sayı artdıqda, hekayətlərə, hadisələrə, süjetlərə qovuş­duqda isə bayatılı dastanlara çevrilirlər.

Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılı heka­yətə bir nümunə: “Nişanlı qız və oğlan çəmən seyrinə çıxırlar. Yazbaşı olur, bənövşələr, nərgizlər bir-birinə göz vurur. Oğlanla qızın görüşüb söhbət etdiyi yerdə kəndlərindən olan bir kişi bura gəlir. Qız tez altı taxta tumanı oğlanın başına atıb onu gizləyir. Bu görən kişi bir bayatı çəkir:


Əzizinəm, nərgizlər,

Top-top bitər nərgizlər.

Əşrəmiş maya gördüm,

Qoltuğunda nər gizlər.


Qız görür ki, çuğul kişi kəndə tərəf xəbərə qaçır. Qız tez oğlanı tumanın altından çıxarır. Kişini geri çağırır və bir bayatı çəkib bildirir ki, bu özgəsi yox, nişanlımdır:
Gedən getmə, dayan, dur,

Hər iş mənə əyandır.

Nə çox tənə vurursan,

Öz nərim, öz mayamdır.


Qız bununla belə, çuğul kişinin bayatısını da cavabsız qoymur:
Əzizinəm, nərgizlər,

Top-top bitər nərgizlər.

Sənin kimi çuğulu,

Torpaq alar, yer gizlər.


Bu bir içim su qədər boy-buxunu olan bayatılar hadisələrə yovuşaraq, epik yaradıcılıqla birləşərək dastan yaradıcılığına doğru gedir. “Torpaq alar, yer gizlər” misrası “Dədə Qorqud” oğuznamələrinin sonundakı “Cahannamə” yarpaqlarını xatırladır.

“Dədə Qorqud” çeşməsindən lirik-epik janrları­mızın hamısı öz qədərincə sərbəst su içmişdir.

Bayatıların epik-lirik yaradıcılığa qoşulması “Yaxşı-Yaman” (Lələnin dastanı), çoxvariantlı “Arzu-Qəmbər”, “Aşıq və Yaxşı” (Sarı Aşığın dastanı) kimi bitkin, yetkin bayatılı dastanların yaranmasına rəvac vermişdir.

Türk-Kərkük dastanı olan “Arzu-Qəmbər” dastanından fərqli olaraq onun bir neçə variantını toplaya bilmişik. “Arzu-Qəmbər”in Şamaxı varian­tında on beş, Gəncə variantında on, Bakı variantında yeddi, Qarayazı variantında doqquz bayatı vardır. Azərbaycanda “Arzu-Qəmbər”in süjetlərində müəyyən fərqli fikirlər olduğu kimi, bənzərsiz bayatılar da mövcuddur. Hətta, bu bayatılar İraq-Kərkük “Arzu-Qəmbər”indəki, Krım tatarlarının folkloruna aid edilən “Arzu-Qəmbər” dastanındakı bayatılardan da xeyli fərqlənirlər.1 Bizim üçün maraqlı olan odur ki, Qaqauz folklorunda da tək-tək “Arzu-Qəmbər” dastanları ilə səsləşən bayatılar özünü mühafizə edib saxlaya bilmişdir. Məsələn:


Ay da var, ambar kibi,

Ortası çember kibi.

Kız, bən sənə aşık oldum,

Harzı ilə Kamber kibi.


Bu faktın özü sübut edir ki, “Arzu-Qəmbər” dastanı vaxtı ilə türk xalqları arasında geniş yayılıbmış. “Arzu-Qəmbər”in Azərbaycanda Şama­xı, Gəncə, Bakı, Qarayazı variantları “Xalqın söz mirvariləri” kitabında nəşr olunmuşdur.

Daha mükəmməl bayatılı dastanlarımızdan biri də bayatı yaradıcısı Lələnin həyat və yaradıcılığını özündə təcəssüm etdirən “Yaxşı-Yaman” dastanıdır. “Yaxşı-Yaman” dastanında on səkkiz bayatı vardır. Bu bayatıların çoxu poetik biçimli lirik bədii parçalardan ibarətdir. Lirik planda:


Evləri gün aşanda,

Xalları gün nişanda.

A Yaxşı, sən də yaxşı,

Sən handa, Günəş handa?


Və ya:
Eləmi, çalma yeri,

Çal yeri, çalma yeri.

Günəşin özü gözəl,

Yaxşının çalma yeri.


Lakin bəzi bayatılar epik planda verilir və hadisə danışır:
Eləmi, ya qar-qar,

Ötər qarğa, ya qar, qar.

Yaxşının gül üzünə,

Utanmazmı yağar qar.2


Telepatiya (hadisələri qabaqcadan duyma) Azərbaycan folklorunda, xüsusən də, bayatılarda xüsusi yer tutur. Maralyanlı Aşıq Pərinin bir oğlu, bir qızı olur. Qızı Qəmər çox erkən vəfat edir, oğlu Sadatqulu isə yaşayır. Bir gün Sadatqulu atası Məhəmmədlə Təbrizə gedir. Gecənin bir vaxtı Məhəmməd deyir: “Sadatqulu, dur, tez Arazı keçib Maralyana gedək, anan ölür. Yuxuda gördüm ki, anan- Aşıq Pəri bir bayatı çəkdi:
Aman, yarım, səsə gəl,

Durma, dabanbasa gəl.

Sağlığıma çatmazsan,

Ay Məhəmməd, yasa gəl.”


Məhəmməd və Sadatqulu Maralyana çatanda qapılarında yığıncaq görürlər. Məhəmməd uca səslə bir bayatı çəkir:
Pərim, səsə gəlmişəm,

Dabanbasa gəlmişəm.

Sağlığına çatmadım,

Gülüm, yasa gəlmişəm.


Camaatı heyrət bürüyür. Sadatqulu bildirir ki, atam anamın söylədiyi bayatını gecə Arazın o tayında eşitmişdir.

Azərbaycan folklorunda telepatiya ilə bağlı belə nümunələr çoxdur. “Məsim və Diləfruz” dastanında Xoca Əziz Çin padşahının qızı Diləfruzu gətirmək üçün karvan bağlayıb yola düşür. Çin dənizini keçərkən Diləfruz deyir: “Qayınata, oğlun Məsim öldü. İstəyirsən məni apar, istər geri qaytar”. Diləfruz Məsimin tabutda meyitini görür, ətraf dağlardan çiçəkləri yığır, onun suyu ilə Məsimi çimizdirir. Məsim asqırıb ayılır.

Azərbaycan folklorunda mükəmməl bir telepa­tiya əsəri yazmaq mümkündür. Bizim 1955-ci ildən bəri topladığımız folklor örnəklərində belə bir əsər yazmağa zəngin material vardır.

Azərbaycan folklorunda çoxvariantlılıq mövcud­dur. Bu çoxvariantlılıq daha çox bayatılarımıza aiddir. Bəzi folklorşünaslar qeyd edirlər ki, bu variantların hamısını çap etmək düzgün deyildir. Onlardan birini seçib çap etmək lazımdır. Bizə görə, bu tamamilə yanlışdır. Bəzən birinci variantda deyilən mətləbi ikinci variant tamamlayır. Xalq ədəbiyyatının özünə­məxsus xüsusiyyətlərinə, bədii təsvir vasitələrinə bələd olmadan, bəlkə də həmin bayatıların məzmu­nunu açmaq, mənasını başa düşmək çətin olar. Məsələn:


Bir at mindim başı yox,

Bir çay keçdim daşı yox.

Burda bir igid ölüb,

Yanında yoldaşı yox.


Bu bayatıda izaha ehtiyacı olan ikinci misradır.

Bayatının məzmununu və mənasını aydınlaşdır­maq üçün iki misraya xüsusi diqqət yetirək. “Bir at mindim başı yox”- məlumdur ki, qəm atının nə başı olur, nə də cilovu, sən onu tutub bir səmtə çəkəsən. Bir sözlə, o başsız at kimi insan xəyalını istədiyi səmtə aparır.

“Bir çay keçdim, daşı yox”-çay neçə dağdan, dərədən keçir, gah daşır, gah coşur, özü ilə daş-çınqıl gətirir, çaylaq yaradır. Ona görə də çayın dibində çaylaq daşları olur. Ancaq qanlı müharibələrdə insan qanı çay əmələ gətirsə də, çaylaq yaranmır, belə çaylarda, əsasən, daş olmur. Bu bayatının yaradıcısı da məhz belə bir dəhşətli səhnə ilə qarşılaşmış, daşsız çaya rast gəlmişdir. “Daşsız çay”ın sahilində onun diqqətini daha çox yanında yoldaşı olmayan, ölmüş bir igid cəlb etmişdir:
Burda bir igid ölüb,

Yanında yoldaşı yox.


Əlbəttə, bu izah və təhlil müstəqil məna daşıyır, məcazi mənada isə göz yaşı da daşsız çaya bənzədilə bilər.

Bu cür tarixi mahiyyət daşıyan bayatılar çoxvariantlı olurlar:


Bir at mindim başı yox,

Üzük tapdım qaşı yox.

Burda bir gözəl ölmüş,

Yanında qardaşı yox.


Bu bayatıda izaha ehtiyacı olan ikinci misradır:

Üzük tapdım, qaşı yox.


Belə bir el sözü var: “Üzük qaşı ilə, qız qardaşı ilə qiymətli olur”. Bu vaxtsız ölmüş qızın faciəsi odur ki, o özündən əvvəl qardaşını itirmiş, qaşsız üzük kimi qalmışdır. Bu faciəli mənzərəni seyr edən və bayatını düzüb qoşan kəs də son beytdə qardaşsız qızın halına yanaraq məhz hər şeyi açıq deyir:
Burda bir gözəl ölmüş,

Yanında qardaşı yox.


Bir də xalq arasında bu gün “Qurd ağzı” ovsunu yaşamaqdadır. Belə ki, “Qurd ağzı” ovsununun köməyi ilə qoyun sürüləri təhlükədən xilas olurlar. “Qurd ağzı” ovsununu oxuyarkən deyirlər: “A qurd, ağzın Qırcıllı dağa”. Məlumdur ki, Qırcıllı dağda “ot bitməz”. Quş və başqa yeməli heyvanlar olmur, oradan qayıdana kimi canavar acından məhv olur.

Nə üçün kitab “Azərbaycan bayatıları” yox, “Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar” adlanır? Məlumdur ki, bayatı geniş xalq kütləsi tərəfindən yaradılan, kütləvi şəkildə yaranan lirik şeir növüdür. Bayatı əzəl başlanğıcda anonim bir şeir növü olsa da, müxtəlif dövrlərdə müəllifli bayatılar da yaradılmışdır. Ş.İ.Xətayidə:


Xətayi can, gül azar,

Bülbül eylər gülə zar.


Taclı yar seyrə çıxıb,

Gül içində gül azar.


Ondan sonra gələn Qurbanidir:
Qurbani, çaldı məni,

Oda yar saldı məni.

Qoymadı muraz məni,

Qalx, ilan çaldı məni.

Tufarqanlı Abbasın cinaslı bayatısı poetik cəhətdən daha mükəmməldir:
Gülgəzin gül adaşı,

Mey daşı, gülə daşı.

Yıxar bülbül evini,

Kim atsa gülə daşı.


Hətta, İraqda Kərkük şairləri bayatı şəklində öz yazılı ədəbiyyatlarını davam etdirirlər. Yaşadığımız XX, XXI əsrlərdə şairlər və el şairləri qələmlərini bayatı yaradıcılığında sınayırlar. Lakin, ümumi bayatı xəzinəmizə daxil ola bilmirlər. Bayatılarda xalqın istək və arzuları, həsrəti, incə duyğuları özünə yer almalıdır. Uzun prosesdən, cilalandıqdan və xalq yaradıcılığı qazanında qaynadıldıqdan, bitkinləş­dikdən sonra xalq yaradıcılığı xəzinəsinə daxil ola bilər. Mən başqa şeir şəkilləri ilə yanaşı 30-40 il ərzində zövqümə uyğun bayatılar da yaratmışam. Çoxsaylı bayatılarımdan ikisi xalqın zövqünə, istəyinə uyğun olduğu üçün bayatı yaradıcılığı xəzinəsinə daxil ola bilmişdir. Birinci bayatım belədir:
Mən aşiqəm, Kür keçər,

Araz keçər, Kür keçər.

Araz küsər, tən bölər,

Günahından Kür keçər.

Və yaxud:
Çiçəyim, gülüm vətən,

Ağzımda dilim vətən.

Bir çakıl1 daşın üçün,

Yolunda ölüm, vətən.


Azərbaycan xalq poeziyası içərisində bayatı qədər cilalanmış, bitkin şeir növü ola bilməz. Hissə-həyəcana bürünmüş bayatıların mərkəzində vətənə bağlı, anaya bağlı, sevgiliyə və onun məhəbbətinə bağlı bayatılar dayanır:
Əzizim, kətanda gül,

Şalda gül, kətanda gül.

Yerimiz yaxşı yerdir,

Hayıf ki, vətən deyil.


Və yaxud:

Bu yol yola tən deyil,

Yar burdan ötən deyil.

Qürbət el cənnət olsa,

Yenə də vətən deyil.
İnsan vətənin qədrini ondan ayrı düşəndə dərk edir. Qəribliyin nə olduğunu və həmin hissi yaşayan insan üçün ürəkdən gələn sözlərini həzin bayatıya çevirir:
Əziziyəm, başda var,

Sağ bədəndə baş damar.

Mən ah-uf eyləyəndə,

Buludlardan yaş damar.


Hətta, insan yad eldə qalıb yaşamaqdansa, öz yurdunda daş olmaq istəyir:
Göyərçin kaş olaydım,

Üzükdə qaş olaydım.

Yad eldə yaşayınca,

Yurdumda daş olaydım.


Həsrət, ayrılıq bayatıları içərisində Araz, Təbriz bayatıları daha ürək yaxandı. Hicranla, həsrətlə köklü şəkildə bağlıdır:
Qar yağdı dizə kimi,

Burdan Təbrizə kimi.

Ahı-nalə yüksəldi,

Aya, ulduza kimi.


Və yaxud:
Ağ dəvə düzdə qaldı,

Yükü Təbrizdə qaldı.

Oğlanı dərd apardı,

Dərmanı qızda qaldı.


Ayrılıqla, həsrətlə bağlı olan Araz bayatısının izaha ehtiyacı vardır. Məsələn:
Araz, Araz, Xan Araz,

Mingöldən qalxan Araz.

Sevgilim səfərdədir,

Az oyna, çalxan, Araz.


İkinci “Mingöldən qalxan Araz” ifadəsini bəzən belə başa düşürlər ki, Araz öz başlanğıcını bir göldən yox, min göldən alır. Bu, doğru deyildir. Türkiyədə Mingöl adlı bir göl var. Araz başlanğıcını həmin göldən alır. Kür və Araz İç Muğanda, yəni, Sabirabadda bir-birinə qovuşur.

Uzun illər bizdən aralı düşən Təbrizin adını çəkmək də insanın qəlbini göynədir. Onun adını dilə gətirməyi belə qənimət bilir. Məsələn:


Arazdan keçən də var,

Suyundan içən də var.

Tutma Təbriz adını,

Ürəyi keçən də var.


XXI əsrdə İranla, Türkiyə ilə sərhədlərin açılması, adamlarımızın bir-birinə qovuşması hicran, ayrılıq buzunu yavaş-yavaş əridir. Bununla belə, bayatı bulağının gözü daha gur axır və ürəklərə məhəbbət, istək coşqunluğu gətirir.

Sədnik Paşa Pirsultanlı,

Professor, filologiya elmləri doktoru,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

B A Y A T I L A R


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə