Determinantlar nazariyasi



Yüklə 425 Kb.
səhifə4/4
tarix28.09.2023
ölçüsü425 Kb.
#150342
1   2   3   4
Determinantlar nazariyasi ma\'ruza

7-misol. Quyidagi koʻpaytma birorta determinantni aniqlovchi yigʻindining qoʻshiluvchilaridan birortasini aniqlaydimi, agar aniqlasa bu qoʻshiluvchining ishorasini toping.

►Bu ko‘paytmadagi va elementlar ikkalasi ham 4-ustunga tegishli, n-tartibli determinantning ta’rifiga ko‘ra yig‘indining har bir qo‘shiluvchisida, har bir satrdan va har bir ustundan yagona element qatnashishi kerak. Demak bu koʻpaytma birorta determinantni aniqlovchi yigʻindining qoʻshiluvchilaridan birortasi bo‘la olmaydi.◄
Biz yuqorida koʻrgan 2-tartibli kvadrat matritsaning determinantini n-tartibli determinantning t’rifidan foydalanib hisoblaymiz:


.

Haqiqatan, ikkinchi tartibli turli oʻrinlashtirishlar soni ta. Bular


va .
Bulardan birinchisi juft, ikkinchisi esa toq. Shu sababli determinant va sonlarning yig‘indisidan iborat.
Endi uchinchi tartibli determinantni qaraymiz. Uchinchi tartibli turli oʻrinlashtirishlar soni ta. Bular
, , ,
, , .
Bu oʻrinlashtirishlarning ikkinchi satridagi oʻrin almashtirishlarni qaraymiz. da boʻlib, , da boʻlib, , da boʻlib, . Demak, va lar juft boʻlib, ularga mos signaturalar 1 ga teng. Shu sababli determinantni ifodalovchi yig‘indida bu uchta oʻrinlashtirishga mos , va koʻpaytmalar oʻz ishorasi bilan olinadi. Juft va toq oʻrin almashtirishlar soni teng boʻlganligi sababli, qolgan uchta , va lar toq va ularga mos , va koʻpaytmalar qarama-qarshi ishora bilan olinishi kerak.
Yuqoridagilarni umumlashtirsak, uchinchi tartibli determinant uchun quyidagi ifodani olamiz:

Bundan koʻrinib turibdiki, determinantni ta’rif boʻyicha hisoblash juda koʻp amallardan iborat boʻlib, ma’lum noqulayliklarga ega. Misol uchun 4-tartibli determinant ta haddan iborat. Har bir hadi matritsaning turli satr va ustunlaridan olingan 4 ta elementi koʻpaytmasidan iborat. Bu hadlarning har birining ishorasini topish uchun 24 ta oʻrinlashtirishning juft-toqligi aniqlanishi talab qilinadi.
Shu sababdan determinantni uning ba’zi xossalaridan foydalanib hisoblash qulayroq.
Bugungi ma’ruzamizda determinantning ba’zi bir xossalarini koʻramiz.
1-xossa. Agar determinant biror satri (yoki ustuni) ning barcha elementlari nolga teng boʻlsa, u holda uning qiymati nolga teng boʻladi.
Bu xossa bevosita ta’rifdan kelib chiqadi, chunki determunantni aniqlovchi yigindining har bir qoshiluvchisida bu qatorning (yoki ustunning) albatta bitta elementi kopaytuvchi sifatida qatnashadi.
Masalan,

2-xossa. Diagonal matritsaning determinanti diagonal elementlarining koʻpaytmasiga teng, ya’ni:

3-xossa. Yuqori (quyi) uchburchakli matritsalarning determinantlari uning bosh diagonal elementlari koʻpaytmasiga teng, ya’ni:
.
Masalan,

4-xossa. Determinantning biror satri (ustuni) elementlarini songa koʻpaytirish determinantni shu songa koʻpaytirishga teng kuchlidir yoki biror satr (ustun) elementlarining umumiy koʻpaytuvchisini determinant belgisidan tashqariga chiqarish mumkin, ya’ni:

Masalan,







5-xossa. tartibli determinant uchun quyidagi tenglik oʻrinli:

O‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar

  1. Uchinchi tartibli determinant deb nimaga aytiladi?

  2. Uchinchi tartibli determinantni hisoblash Sarrus qoidasi nimadan iborat?

  3. Uchinchi tartibli determinantni hisoblash uchburchak sxemasini yozing.

  4. Transpozitsiyalash deganda nimani tushunasiz?

Yüklə 425 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin