Economy: problems and practical issues



Yüklə 1,07 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/14
tarix28.12.2021
ölçüsü1,07 Mb.
#17168
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14
3.

 

Proqnozlaşdırma 

Bu  fəsildə  biz  iki  sadə  və  bir  mürəkkəb  ssenari  əsasında  hesablanan  şərtsiz  və  şərti 

proqnozlarımızın nəticələrini təqdim edirik. İlk iki sadə ssenari üzrə proqnozlar əvvəlki bölmədə 

istifadə etdiyimiz 7 dəyişənli klassik VAR modeli, mürəkkəb ssenari isə 32 dəyişənli irimiqyaslı 

BVAR  modeli  əsasında  hesablanır.  Klassik  VAR  modeli  üzrə  proqnozların  hesablanması 

Vaqqoner  və  Zha  (1999)  metodologiyası,  irimiqyaslı  BVAR  modeli  üzrə  proqnozların 

hazırlanması isə Banbura, Giannone və Reichlinin (2014) təklif etdiyi yanaşma əsasında aparılır. 

Birinci  sadə  ssenaridə  neft  qiymətlərinin  gələcək  bir  ildə  $20-a  düşmə  ssenarisinə  baxır  və 

bunun  q/n  ÜDM-i,  büdcənin  kapital  xərcləri,  pul  kütləsi,  faiz  dərəcəsi  və  inflyasiya  üzərində 

təsirlərini təhlil edirik.  İkinci ssenaridə isə biz büdcənin kapital xərclərinin iki rüb ərzində 50% 

konsolidasiyasının  sadalanan  göstəricilər  üzərindəki  təsirlərini  tədqiq  edirik.  Biz  əvvəlki 

ssenarilərdən fərqli  olaraq üçüncü ssenaridə (mürəkkəb şoklar)  isə vahid  şokun  deyil, müştərək 

şokların  makroiqtisadi  göstəricilər  üzərində  birgə  təsirlərini  araşdırırıq.  Mürəkkəb  şoklar 

ssenarisində  fərz  edirik  ki,  neftin  orta  qiymətləri  2015,  2016  və  2017-ci  illər  ərzində  müvafiq 

olaraq  $20,  $40  və  $60  trayektoriyasını  izləyir.  Bu  zaman  büdcənin  kapital  xərclərinin  dövr 

ərzində müvafiq olaraq -50%, -20% və -10% konsolidasiyası həyata keçirilir. Həmin illər ərzində 

dünya  ərzaq  qiymətlərinin  artım  dinamikası  -10%,  0%  və  2%  təşkil  edir.  Bu  ssenaridə,  əlavə 

olaraq,  müvafiq  dövr  ərzində  büdcənin  cari  xərclərinin  cüzi  azalması  və  Mərkəzi  Bankın 

AZN/USD məzənnəsini sabit saxlaması fərz olunur.  



Bütün ssenarilərdə q/n ÜDM-i, büdcənin kapital xərcləri, ehtiyat pullar, faiz dərəcəsi və İQİ  

(həmçinin üçüncü ssenaridə cari əməliyyatlar balansı) makro göstəriciləri üzrə proqnozlar təqdim 

olunmuşdur (Şəkil 31-51). 

 

(i)



 

Neft qiymət ssenarisi 

Neft  qiymətlərinin  2015-ci  il  ərzində  $20-a  düşməsinin  (-75%)  və  4  rüb  ərzində  həmin 

səviyyədə  qalmasının  tədqiq  edilən  göstəricilər  üzərindəki  təsirləri  Şəkil  31-37-də  təsvir 

edilmişdir.  Qrafiklərdən  aydın  olur  ki,  neft  qiymətlərinin  belə  sərt  düşməsi  q/n  ÜDM-nin 

həcminin  şərtsiz  proqnozla  müqayisədə  mötədil  daralmasına  səbəb  olur  (Şəkil  30-31).  Neqativ 

neft qiymət  şokuna qarşı q/n  ÜDM-nin şərtsiz proqnoza görə  aşağı  olması intuisiyamız ilə  üst-

üstə düşsə də, q/n ÜDM-nin həcmindəki azalmanın miqyası gözləniləndən nisbətən aşağıdır. 

Büdcənin kapital xərclərinin proqnoz dinamikası əsasında mülahizə yürütmək çətindir (Şəkil 

32-33).  Belə  ki,  1-ci  rübdə  gözlənilənin  əksinə  neft qiymətlərinin  aşağı  düşməsinə baxmayaraq 

büdcənin  kapital  xərcləri  qalxır.  2-ci  və  4-cü  rüblərdə  şərtsiz  və  şərtli  proqnozlar  arasında 

əhəmiyyətli fərq nəzərə çarpmasa da, 3-cü rübdə büdcənin kapital xərclərinin artım tempi şərtsiz 

proqnozdan  əhəmiyyətli  aşağıdır.  Büdcənin  kapital  xərclərinin  illik  cəmi  məbləği  isə  hər  iki 

halda bir-birinə çox yaxındır. 

Ehtiyat  pullar  və  faiz  dərəcəsinin  (Şəkil  34-35)  proqnozlarından  məlum  olur  ki,  bu 

göstəricilər üzrə şərtsiz və şərtli ssenarilər arasında əhəmiyyətli fərq mövcud deyil. Başqa sözlə, 

müvafiq statistik göstəricilər əsasında neft qiymətləri ilə ehtiyat pullar, həmçinin faiz dərəcələri 

arasında əhəmiyyətli asılılığın mövcud olmasını mülahizə etmək çətindir. 

Neft qiymətlərinin kəskin düşməsi ssenarisində inflyasiyanın əhəmiyyətli azaldığını Şəkil 36-

37-dən  müşahidə  etmək  mümkündür.  Hər  iki  ssenarinin  təhlilindən  belə  məlum  olur  ki,  neft 

qiymətləri  ilə  inflyasiya  arasında  əhəmiyyətli  asılılıq  mövcuddur.  Belə  fikir  yürütmək  olar  ki, 

neft qiymətlərindəki kəskin enmə istehsal xərclərini azaltdığından inflyasiyanı aşağı salır. Lakin 

hesab  edirik  ki,  milli  iqtisidiyyat  üçün  daha  səciyyəvi  olan  neft  qiymətlərinin  aşağı  düşməsi 

nəticəsində tələb kanalının  daralmasıdır ki, bu da inflyasiya üzərində daha güclü azaldıcı təsirə 

malikdir. 

 

(ii)

 

Büdcənin konsolidasiyası ssenarisi 

Büdcənin  kapital  xərclərinin  ardıcıl  iki  rübdə  -  R1  ərzində  -30%  və  R2  ərzində  isə  -20% 

(kumulyativ  -50%)  konsolidasiyası  ssenarisinə  nəzər  salaq  (Şəkil  38-43).  Qrafiklərdən  məlum 

olur ki, büdcə xərclərinin əhəmiyyətli konsoldiasiyasına baxmayaraq q/n ÜDM-nin həcmi şərtsiz 

və  şərtli  ssenarilərdə  bir-birindən  elə  də  fərqlənmir  (Şəkil  38-39).  Ümumiyyətlə,  mütəxəssislər 

arasında  belə  qənaət  hakimdir  ki,  milli  iqtisadiyyatda  büdcənin  kapital  xərcləri  q/n  ÜDM-nin 

əsas  artım  mənbəyi  kimi  çıxış  edir.  Başqa  sözlə,  büdcənin  kapital  xərcləri  infrastruktur 



yatırımları  ilə  ümumi  faktor  məhsuldarlığını  artırır  ki,  bu  da  öz  növbəsində  məcmu  təklifin 

böyüməsinə  təkan  verir.  Digər  tərəfdən,  büdcə  xərcləri  həm  də  mal  və  xidmətlər  üzrə  dövlət 

tələbini  dəstəkləyir  ki,  bu  da  məcmu  tələb  kanalını  stimullaşdırır  (Huseynov  və  Ahamdov 

(2013)). Beləliklə, neft ixrac edən ölkə kimi büdcə xərclərinin, xüsusilə onun kapital komponenti 

üzrə xərclərin daxili istehsalat üçün əhəmiyyəti böyükdür. Lakin q/n ÜDM-i ilə büdcənin kapital 

xərcləri arasında əhəmiyyətli asılılığın mövcud olmasını zənn etməyimizə baxmayaraq bu əlaqə 

statistik göstəricilərdə öz əksini tapmır. 

Şəkil  40-dan  məlum  olur  ki,  büdcənin  kapital  xərcləri  ehtiyat  pulların  dinamikasına  güclü 

təsir  göstərir.  Belə  ki,  şərtli  ssenaridə  büdcənin  müvafiq  xərclərinin  kəskin  konsolidasiyası 

ehtiyat  pulların  artım  dinamikasını  əhəmiyyətli  aşağı  salır.  Belə  statistik  əhəmiyyətli  əlaqənin 

mövcudluğunu  faiz  dərəcələrinin  və  inflyasiyanın  proqnoz  dinamikasından  da  oxumaq 

mümkündür (Şəkil 41-43). 



 

 

(iii)Mürrəkkəb şoklar ssenarisi 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  mürəkkəb  şoklar  ssenarisinin  ilkin  dövrlərində  əhəmiyyətli  (xarici 

və daxili) neqativ şokların baş verəcəyi, lakin proqnoz dövrünün sonuna doğru bərpa prosesinin 

başlayacağı  fərz  olunur.  Bu  səbəbdən  hesab  etmək  olar  ki,  bu  ssenari  xarici  və  milli 

iqtisadiyyatlar  üçün  böhran  ssenarisi  hesab  oluna  bilər.  Mürrəkkəb  şoklar  ssenarisində  makro 

iqtisadi göstəricilər üzrə proqnoz nəticələri Şəkil 44-49-da təsvir edilmişdir. 

Hər iki proqnoz üzrə q/n ÜDM-nin trayektoriyasına nəzər salsaq, şərtli ssenaridə onun artım 

tempinin  əhəmiyyətli  aşağı  düşməsini  müşahidə  edirik  (Şəkil  44).  Əgər  şərtsiz  ssenaridə  2015-

2017-ci illər ərzində q/n ÜMD-nin artım tempi müvafiq olaraq 0.3%, 7.3% və 3.9% təşkil edirsə, 

mürəkkəb  şoklar  ssenarisində  bu  -3.9%,  -0.2%  və  2.9%  ətrafında  formalaşır.  Qeyd  etmək 

lazımdır ki, bu ssenaridə q/n ÜDM-nin bərpası tədricən baş verir.  

Qrafiklərdən  məlum  olur  ki,  şərtli  ssenaridə  ehtiyat  pul  kütləsi  əhəmiyyətli  aşağı  düşsə  də, 

faiz  dərəcələrində  yüksək  volatillik  müşahidə  olunmur  (Şəkil  46-47).  Belə  ki,  ilkin  dövrlər 

faizlərin  müəyyən  dərəcədə  aşağı  düşməsi  ilə  yadda  qalsa  da,  dövrün  sonuna  doğru  faiz 

dərəcələrinin  (şərtsiz  ssenari  ilə  müqayisədə)  bərpası  baş  verir.  Bu  zaman  inflyasiya  səviyyəsi 

sıfır faiz ətrafında bərqərar olur, lakin dövrün sonuna doğru yaxşılaşma müşahidə olunmur (Şəkil 

48). Qeyd etmək lazımdır ki, büdcənin kapital xərcləri öncədən fərz olunan trayektoriyanı izləyir 

(Şəkil 45). 

Müvafiq  dövr  ərzində  ticarət  balansının  əhəmiyyətli  aşağı  düşməsi  aydın  olsa  da,  onun 

neqativ  zonaya  keçməsinin  şahidi  olmuruq  (Şəkil  49).  2014-cü  il  ilə  müqayisədə  cəmi  ixracın 

həcmi -41% düşsə də, idxal məhsullarının həcmində də əhəmiyyətli azalma baş verir (-21%). Bu 

zaman ticarət balansının saldosu 13.3 mlrd manatdan 5.1 mlrd manata qədər geriləyir.  

 




Yüklə 1,07 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin