G e n d e r V ə İ n s a n h ü q u q u


  B Ə R A B Ə R H Ü Q U Q L U Q ,  Q A D IN   H Ə R Ə K A T I



Yüklə 0.68 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/8
tarix05.05.2017
ölçüsü0.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

3.  B Ə R A B Ə R H Ü Q U Q L U Q ,  Q A D IN   H Ə R Ə K A T I,
G E N D E R
•  Qadın 
hD rəkatının  y a ra n n ıa s ı  tarix in d ən .
•  Qadın horəkatının  inkişaf istiqamətləri.
D ü n y a   Q a d ın   h ə rə k a tın m   in k iş a f  m ərhələlərini 
nəzərdən  keçirərkən  son  onilliklərin  nəticələri  kimi  qeyd 
o lu n m a h d ır  ki,  bu  illər  beynəlxalq  qadm   h ərək atm m   da 
çox ciddi bir siyasi q ü w ə y ə  çevrilməsi ilə əlam ətdardır. Yer 
kürəsində  canh  h əy a tm   q o ru n m ası  və  mühafızəsi,  q a d m m  
cəmiyyətdə rolu  və vəzifəsi  kimi  məsələlərin  həlli  yollarm a 
y a n a ş m a q d a  
fıkir 
a y rılığ m a 
m aiik 
o la n  
m üxtəHf 
beynəlxalq və milh  q a d m  cəmiyyətlərinin, q u ru m ,  birlik və 
h ə r ə k a tla r m   m ö v q elərin in   a y d ın la ş d ın lm a s ı,  fıkirlərin 
yaxm laşm ası illəri  kimi  səciyyəvidir.
Son illər ideoloji fərqh baxış tərzlərinə b ax m ay araq , 
bütün  səylərin  birləşdirilməsi  üçün  qarşılıqiı  a d d ım la r 
atılması  istəyi  aydm   nəzərə  çarpu',  Beynəixalq  forum lar, 
k o n fra n sla r  m iq y a sm d a   görüşlər  təşkil  olunur,  üm umi 
q ə ra rla r  qəbul  edilməsi  üçün  platfo rm alar  müəyyən  ediHr. 
Q a d m l a r   "soyuq  m ü h arib ə"  nəlicəsində  u z u n m ü d d ə tli 
fasilələrə  səbəb  olm uş  və  arası  kəsilmiş  qarşılıqh  əlaqələri 
ya b ə rp a  etmiş, yaxud d a h a  d a  möhkəmləndirmişlər. O n lar 
xalq 
d i p lo m a t iy a s m m  
tə ş ə b b ü s k a r 
və 
f ə d a k a r  
nüm ayəndələrinə çevrilmiş,  mübarizləşmişlər.
Bu  illərdə  ənənəvi  beynəlxalq  və  milli  q a d m  
cəmiyyətləri  ilə  y an aşı,  Q a d m la r m   Azadlığı  U ğ r u n d a  
H ə rə k atm   ( Q A U H )   iştirakçılan  -  neofeminist 
q a d m la r 
d a h a   aktiv  fəallıq  göstərirlər.  H ə rə k at  əsarətə,  iqtisadi  və 
siyasi  həyatda,  ailədə  hüquqların  ta p d a n m a s m a ,  q a d m  
m ənliyinin  a lç a ld ılm a sın a ,  mənəvi  z o r a k ıh ğ a   q arşı 
əsrim izin  60-cı  illərində  A B Ş -d a   m e y d a n a   gəlmişdir. 
Feminist  q a d m la rm   ideyalan  kütlə  a ra s m d a   canh  əks- 
sədaya səbəb olm uşdur.  Bir çox  tədqiqatçılarm   fıkrincə bu

illər A BŞ-ın  q a d m   hərəkatım   m əhz feminist  q a d m la r  idarə 
edirdilərJ  Bu  hərəkat  tezliklə  Böyük  B ritaniyada,  K an a- 
d a d a ,  A vstraliyada,  Yeni  Z e la n d iy a d a   və  S kandinaviya 
ölkələrində geniş  vüsət  tapdı.
Q a d m l a n n   A zadhğı  U ğ r u n d a  
H ə rə k at  (Q A U H ) 
öz-özünə y aran m am ışd ır, əksinə,  q a d m la rm  cəmiyyətdə al- 
çaldılm asına  qarşı  etirazm m   təşkilatlanm a  ilə  təsdiqi  idi. 
Belə  ki,  bu  nöqteyi-nəzərdən  İngiltərədə  b u n a   bənzər 
prosesin  kökləri  hələ  X V III  əsrə  a p a rıb   çıxanr.  O  dövrdə 
feminizm  o n u   q a d m la rm   bərabərUyinin  əsas  məqsədləri 
kimi  bəyan  etmiş  inqilabi  ru h lu   burjuaziya  sinfmin  mütə- 
rəqqi  fıkirlərindən  bəhrələnən  əks  cins  üçün  ideologiyaya 
çevrilmişdi.  X V III  əsrin  feminist  q a d m la n   öz  sİniflərinin  - 
yaşadıqları  dövrün  zəm anələrinin  nümayəndələri  idilər. 
Lakin,  o n la r  feodalizmin  k a p ita h z m ə   keçməsi  nəticəsində 
cəmiyyəti .əhatə etmiş dəyişikhklərin q a d m la rm  vəziyyətinə 
to x u n m ası  ilə  heç cürə  barışa  bilmirdilər.
X V III  əsrin  a x ııia rm d a   feminist  q a d m   hərəkatı  öz 
ideoloqu  kimi  Böyük  F ra n sız   in q ilab m m   tərəfdan,  ingilis 
mənşəH  x an ım   M .U o ls to n k ra ftı  irəli  çəkmişdi.  O n u n   kəs- 
kin  m ə z m u n d a   ifşaedici  çıxışları  və  məqalələri,  qadını  al- 
çaldan  ictimai  q u ru lu şu n   dəyişdirilməsinə  yönələn  çağırış- 
l a n   sanki  barıt  partlayışm a  bənzəyirdi.  Bu  ideyalar  uzun 
m ü d d ət  yaşadı  və  s o n ra d a n   q a d ın la n n   b ərab ərh ü q u q lu ğ u  
u ğ r u n d a   m übarizəsinin  tə rə fd a rla n   olan  sufrajist  q a d m la r 
tərəfindən  d a h a   d a   ink işaf  etdirildi.  İlk  etiraz  aktı  kimi, 
a m e rik a lı  su frajist  q a d m l a r m   S e n e k e -F o lz e   şəhərində 
keçirdikləri  I  q u ru lta y ın d a   o  dövrün  real  vəziyyətinə  qarşı 
qəti  çıxışlan  göstərm ək  olar.  Q u ru lta y   iştirakçıları  tərə- 
fmdən  hazırlanm ış  D eklarasiya,  burjuaziya  m ühitindəki 
bərkim əkdə  olan  o rta   təbəqə  q a d m la rm m   siyasi  və sosial 
cəhətdən,  ailədə və din  tərəfm dən əzilməsinə qarşı  sufrajist

A.  >KeuıunHa, 
p aca,  KJiacc. 
M .,  1987,  c.7
---------------------------------------  
28
  ^-----

q a d m la rın   uzun  illər  ərzindəki  kövrək,  bəzənsə  səssiz 
çağ rışlan n m   kulm inasiya  nöqtəsi  sayıla  bi.lərdiJ
S onrakı illərdə sufrajist q a d m la r m  əsas tələbi işlənib 
hazu-İandı  ki,  bu  d a   q a d m la r a   seçmək  h ü q u q u n u n   veril- 
məsi  idi.  Sufrajist  q a d m la r   səmimiyyətJə  inandılar  ki,  seç- 
m ək  h ü q u q u   q a d m la r m   kişilərlə  bərabərh ü q u q lu lu ğ u n u  
təmin  edəcək,  əm ək  sahəsində  b ərab ər  ödənişin  a p a n lm a - 
sm a  im kan  y a ra d a c a q ,  məktəblərə,  kolleclərə  və  müxtəlif 
ixtisash  peşələrə  yiyələnməyə  yol  açacaqdır.  Eyni  zam an- 
da,  bu  vasitə  ilə  cəmiyyətddə  q a d m la r a   qarşı  cinayətlər 
dalğasm m   qarşısı  alm acaqdır.
X X   əsrin  başlanğıc  m ərhələsində  "q ad m larm   azad 
o lm asm m  h u m a n ist yolları" ideyası d a  o rta y a  çıxdı.  Bu fık- 
rin  müəlhfı,  feminist  u to p iy a n m   banisi,  Ş.P.G iIm an  belə 
hesab  edirdi  ki,  m ü b arizən in   əsasm da  q a d m la rm   ictimai 
prosesləri  dərk  etməsinİn  inkişafı  durm alı  idi.  Q a d m la rm  
azad  olm asm m   bütün  əvvəlki  id eyalarm a  qarşı  müəllif ta- 
m am ilə yeni,  "sosiahzm u ğ r u n d a   q a d m la rm   dinc  kollektiv 
çıxışlan"  h u m a n ist  nəzəriyyəsini  q o y u rd u .  O n u n   u topik 
"Xyerland"  ölkəsində  sosializmə,  m üstəsna  olaraq,  qadm - 
l a n n   başçılıq  etdiyi  siyasi  rəhbərlik  nəticəsində  nail  olm aq 
m üm kün  idi.  Cəmiyyətin  mərkəzləyici  qüvvəsi  roJuna  nə 
ahm ,  nə  hərbçi,  nə  din  xadimi,  nə  də  sənətkar  deyiJ,  keç- 
mişJə  gələcək  a r a s m d a   birJəşdirici  oia  biJəcək  A n a   irəli
çəkilirdi.2
X X   əsrin  əvvəIJərində  bir çox ölkələrdə  q a d m la r ar- 
zu etdikləri  siyasi  h ü q u q la r a   nail  ola blIdiJər,  Jakin,  bu  on- 
Jarm  həyatm da  heç  bir  əhəmiyyətU,  nəzərə  ç a rp a c a q   dəyi- 
şikhkJərə gətirib çıxarm adı.  B u n u  d a  qadm Jar çox gec dərk 
edə  bildilər.  İkinci  D ü n y a  m üharibəsindən sonra.
I
jlCBiıc 
A. 
>KeHmHHa,  paca,  K;ıacc. 
M  
1987,  c.67.
-  O i l m a n   C h .P .  " H e r l a n d ’'N .Y ..  1979.  P .X .

sufrajist  q a d m   hərəkatının  b a ş m d a   dayanm ış,  əhalinin  or- 
ta  təbəqəsindən  olan  am erik ah   və  ingilis  q a d m la n ,  uzun 
m üddət d e m o k ra tik  h ü q u q la r u ğ ru n d a  gedən  m übarizədən 
k ə n a rd a   qahTuşdılar.  O n l a n n   mübarizəyə  q o şu lm a sm a   və 
fəahaşm asm a  1963-cü  ildə  işıq  üzü  görmüş  "Q adm hğm  
mistikası"  k ita b ı  (müəlhfı  B .F rid a n d ır)  qüvvəth  tək an  
verdi.  Bu k ita b m  əsasmı - sosioloji  tədqiqatlar (ölkənin qa- 
d m la n   a ra s m d a   a p a n lm ış   sorğular,  q a d m   m ə tb u a tm m  
anahzi, və s.) təşkil edirdi.  K ita b  təbhğat m aşm ı  tərəfm dən 
yaradıhııış  ideal  b u r j u a   ailəsini,  am e rik a sa y a g ı  q a d m  
xoşbəxtUyini  və istehlakçı  -  q a d m   stereotipini  tam am ilə  if- 
şa  edirdi.  M üəlhfm   fıkrincə,  kollec  q a d m la rm   özlərinə  ər 
ta p a   bibcəyi  yer  kimi  səciyyələndinhrdi.  Q a d m   cinsindən 
olan  tələbələri  h əd d in d ən   artıq  "düşünən"  görünmənıək 
üçün  öz  bihklərini  nüm ayiş  etdirm əm əyə  çağn-n-dılar,  çün- 
ki,  bu  ərə  getm ək  şansım   alt-üst  edə  bilərdi.  Ev  işlərindən 
yorulm asm ı,  y a ş a d ıq la n   həyatm   boş,  mənasız  olm asm ı 
hiss edən q a d m l a n  xanım  B .F rid a n  belə müəyyənləşdirmiş- 
di  -  "Adsız problem ".  O,  etiraz etməyə  ç a ğ ın r  və  belə  nəti- 
cəyə  gəlmişdi  ki,  "Yalnız  xəstə  cəmiyyət  öz  problemlərini 
görm ək  istəmir,  öz üzvlərinə b ərab ər im k a n la r y a ra tm ır və 
öz  q a d m la n n m   b a c a rıq la rm a   biganə  q a h r ." ‘ 
T ənqid- 
çilərin  və m ə tb u a tm  e tira f etdiyinə görə,  xam m   B .F rid a n m  
kitabı  əhahnin  o r t a   təbəqəsinə  m ənsub  q a d m la r   üçün 
e n sik lo p e d iy a y a   çevrilm işdi.  Elə  b u   d ö v rlərd ə  x an ım  
B .F r id a n m   h əm fık irlə ri  Q a d m l a n n   MiUi  T ə ş k ila tm ı 
(Q M T )  təsis  etdilər.  T əşkilatm   əsas  tələblərindən,  əməyin 
ö d ən ilm ə sin d ə  q a d m l a r m   h ü q u q   p o z u n t u l a r m m   ləğv 
edilməsini  və  q a d m la r m   im k a n la rm a   biganə  q alan   q an u n - 
vericiliyə  yenidən  b ax ü m asm ı  göstərmək  oiar.  Bu  təşkilat 
liberal  feminizmin  əhval-ruhiyyəsini  bildirərək,  bir çox öl-
'  F r i e d a n   B. T l ı e   F e m i n t n e   M İ s i i g u e  
N.Y.,1963.P.223.
---------------------------------------   30  ----------

kələri  bürüınüş,  qadınların  azadlığı  u g ru n d a   hərəkatın 
tərkib  hissəsi  ohTiuşdu.  Q A U H - u n   (Q a d m la n n   Azadhğı 
U ğ ru n d a   H ərəkat)  digər  q an ad ın ı  neofeminizmin  radikal 
istiqamətinin  nümayəndələri  təşkil  edirdi.  Tez  bir zam an- 
d a   bu  istiqam ət  q a d m la r  a ra s m d a   kütləvi  x arak ter  aldı. 
R adikal  istiqamətin  nümayəndələri  Q M T -n in   fəaliyyətini 
dəstək ləsəb r  də,  o n u   y a n m ç ıq   xarakterinə  görə  tənqid 
edirdilər.  R a d ik a l  istiqamətin  ideoloqu  sayılan,  ju rn ah st, 
xanım   R . M o r q a n   yazırdı:  "M ən   q o rx u ra m   ki,  m üasir  qa- 
d m   hərəkatı  da,  bir  z a m a n la r  bizim  sələflərimiz  olmuş 
q a d m la n n   sufrajist  b urjua  feminist  hərəkatm ı  y arad a rk ən  
düşdükləri  kimi,  to ra   düşsün.  B urjua  feministləri  həlledici 
a d d n T ila r 
a t m a ğ a   cürət  etm əm iş,  həlledici  məsələiərə 
əh əm iy y ət  verm əm iş  və  n ə h a y ə t  öz  siniflərindən  və 
irqlərindən  k ə n a ra   çıxa  bilməmişlər.  Yalnız  bir  ümid  var 
ki,  yeni  feminist  hərəkatı  inqilabi  feminİzm  siyasətİQİn
m əhsulu  olacaqdır.
1970-ci  ildə  N y u -Y o rk   şəhərində  radikal  istiqamət
iştirak çıian m n   "Bacıhq h ər şeyə qadirdir"  a d h   antologiya- 
sı  işıq  üzü  gördü.  T o p lu n u n   50  nəfər  müəlhrmin  hamısı 
(yazıçılar,  jurnalistlər,  müəlHmlər,  həkimlər,  hüquqşünas- 
lar,  rəssam lar və s.) m ü x təh f millətlərin  və siniflərin  nüma- 
yəndələri-radikal feminizm ideyalarınm  tərəfdarları idilər.2 
Onİarın  əksəriyyəti  tələbələrin  kütləvi  etiraz  çıxışlannm  
iştirakçısı  idi  və solçu  h ə rə k a tm   sıralanndaydı.  Bir  hissəsi 
isə  ənənəvi  q a d m   təşkilatlarınm  işində fəalhq  göstərirdilər. 
"Radikal  q ad m lar"  cəmiyyəti  tərəfm dən  qadm   ləyaqətinin 
və  m ənhyinin  alçaldılm asm a  qarşı  kəskin  çıxış  edilirdi. 
Ənənəvi  q a d m   təşkilatlarımn  irəh sürdükləri  mə
>  S is ie rh   d  is  P o w e r f u l. An A ntologu  o f  W ritings froın  ilıe W om en’s  Liberation 
M üw ernent.  V intage  B ooks  Dirision o f  R andoın  Hou.se.  N.Y...  1970.  H.  XXIII.
-   S is le r h o o d   is  P o w e r f u l.  P.  VI
---------------------------------------3 1 ---------------------------------------

sələlərdən  fərqli  o laraq ,  neofeminist q a d ın la r q ad ın   şəx- 
siyyətinə  hörm ət  edilməsini  qəti  şəkildə  t ə b b   edirdilər. 
H ə tta   Q M T -n in   bəzi  iştirakçılan  belə  hesab  edirdilər  ki, 
q a d m la r m  bu vəziyyətinin kökünü  dövlətin siyasi sistemin- 
də  a x ta rm a q   lazımdır  və  onlarm   fıkrincə  belə  sistemi  ya- 
r a d a n  kişilərdir.  Nəticədə,  kişilərə qarşı m übarizə a p a r m a q  
lazımdn*.  Seksizm  feminizmin  əsas  istiqam ətlərindən  biri 
elan edilrdi.
Əlbəttə,  feminizmin  ideoloqları  bu  nəticəyə  birdən- 
birə  gəlməmişdilər.  Ə v v ə lb r  Q M T   sol  q ü v v ə b rin   g ə n c b r  
h ə rə k a tm m   bir q a n a d ı  kimi  fəaliyyət göstərirdi.  O n u n   üzə- 
rinə  düşən  vəzifə  q a d m la rm   siyasi  cəhətdən  hazırlanm ası 
və  təşkilatlarm  işinə cəlb edilməsi  idi.  L akin,  h ə rə k a tm   ba- 
ş m d a   d u r a n   k işib rin   q a d m la n n   t ə b b b r i n ə   biganə  q alm a- 
l a n  Q M T -n in  b u  h ə rə k a td a n  ayrılaraq, yalnız q a d m la r d a n  
ibarət olan,  müstəqil  hərəkat  y a ra tm a la rm a   səbəb oldu.
Ə v v ə lb r  qeyd  etdiyimiz  kimi,  əsrimizin  60-cı  ilbri- 
nin o r ta la r m d a  A B Ş -da yaranm ış və ilk v ax tlar ölkənin bir 
neçə iri şə h ə rb rin d ə  fəaliyyət göstərən hərəkət dalğası 70-ci 
ilb r d ə   artıq  A B Ş -m  bütün  şəhərbrini  bürümüşdü.
H ə r ə k a tm   n ü m a y ə n d ə b r i  ölkənin  Siyasi  E l m b r  
Assosasiyası,  M ü asir  D i l b r   Assosasiyası,  A n tr o p o lo q la r  
Assosasiyası  və  T arix   E lm b ri  Assosasiyası  kimi  m ötəbər 
təşkilatlarda  təmsil  o lu n u rd u lar.  B undan  əlavə,  tibb  bacı- 
ları,  silahh  q ü w ə b r d ə   xidm ət  göstərən  q a d m la r  q ru p la r 
şəklində  h ə rə k a ta   qoşulurdular.  Eyni  z a m a n d a ,  yaşh  qa- 
d m la r m  d a  h ə rə k a t q ru p u   yarandı.  Fem inist q a d m la r  tərə- 
flndən  ciddi  tənqidə  m əruz  qalmış  ro m a -k a to lik   kilsəsi  də 
Q A U H - u n   təsir qüvvəsini  öz üzərində  hiss  etməyə  başladı. 
K a t o l i k   k i l s ə b r d ə   x id m ə t  göstərən  ra h ib ə   q a d m l a r  
bütünlükdə  k iş ib rd ə n   ibarət  olan  klerikal  ierarxiyadan 
ö z b ri  üçün  d a h a   çox  müstəqillik  t ə b b   etməyə  başladılar. 
Q a d m   əm əyinin  q iy m ə tb n d irilm ə sin d ə k i  haqsızlığa  və

a b o rtu n   q a d a ğ a n ı  ilə  bağh  q a n u n a   etiraz  əlaməti  olaraq 
çox  sayda  nümayişlər  və  m arşlar  keçirilirdi.  Fem inist  qa- 
d m la r  (hərəkatm   əvvəhndə  iştirakçılar  tam am ilə  ağ  irqə 
m ənsub q a d m la rd a n  ibarət idi) ABŞ-m q a r a  dərih qadm la- 
rm a   də  müəyyən  təsir  göstərirdilər.  ƏvvəUər  bu  q a d m la r 
vətəndaşhq h ü q u q l a n  u ğ ru n d a  
Öz
  irqlərinə m ənsub  kişilər- 
lə  b ərab ər  m übarizə  a p a rd ıq la n   haida,  so n ralar  ayrılaraq 
q arad ə rih   q a d m la rm   azad  olunması  u ğ ru n d a   müstəqil  hə- 
rəkat  yaratdılar.  A m erikah  neofeminist  q a d m la rm   hərə- 
katı  tezhklə  digər  ölkələrdə  də  geniş  vüsət  aldı.  Tezhklə 
Q M T -n in   (Q a d m la r  Mihi  Təşkihıtı)  ardıcıllan  K a n a d a d a , 
F ra n sa d a ,  A v strah y ad a,  İsveçdə,  Y a p o n iy ad a,  Alm aniya- 
da,  H o llan d iy ad a,  F inlandiyada  və  Böyük  Britaniyada 
m e y d a n a   çıxdı.  Beİə  ki‘  Böyük  B ritaniyada  bu  hərəkatm  
güc  yığm asm a  səbəb  yorulm aq  bihnəyən  m übariz  xanım 
M .U o ls to n k r a f tm  
əsərlərinin  çap  olunm ası  idi.  Ingihs 
Q M T -d ə   iki  xətt  özünü  aydm   büruzə  verirdi:  hberai  və
sosialist feminizm.
Liberal  feminizm  1975-ci  ildə  Beynəlxalq  Q a d m   İIi 
münasibəti  ilə  yaradılm ış  Bərabər  İm k a n la r  U ğ r u n d a   K o- 
m issiyanm   fəahyyətində  h əy ata  keçirihrdi.  K om issiya 
X IX -cu  əsrin  feminist  q ad m ların m   təhsil  ah n aq ,  məşğul- 
luq,  vərəsəlik  h ü q u q u   və  öz u şa q larm a  sahib  o lm aq   hüqu- 
q u   u ğ ru n d a   mübarizəsini davam   etdirirdi.
Sosialist  feminizm  u topik  sosializmin  ənənələrinə 
söykənərək  q a d m la rm  sosial azadlığmm   yolunu yalnız sin- 
fı  m übarizənin  m arksist nəzəriyyəsində  görürdülər.
Əgər hberal görüşlü feminist q a d m la r q a d m la rm  hü- 
q u q la rm m   genişləndirilməsi  u ğ ru n d a  çıxış  edir  və  parla- 
m ent  lobbilərində  təzyiq  qüvvələri  yaradn’dılarsa,  sosialist 
feminist  q a d m la r  sosial  siyasi  partiyalarda  iş  a p a n rd ıla r. 
Q a d m   koo p erativ   gildeyasmm.  m üharibə  əleyhinə  yara- 
dılmış  təşkilat  və  birləşmələrin  işində  y ax m d an   iştirak

edirdilər.
Q a d ın la rın   azad h ğ ı  u ğ r u n d a  
İıərəkatın  BÖyük 
B rilaniyadakı əsas  vəzİfələri  L o n d o n d a   (70-ci  illərdə)  keçi- 
rilmiş  Milli  K o n fra n s  iştirakçıları  tərəfındən  qəbul  olun- 
m uş  7  tələbdə açıq-aydm   görünürdü:
-  əməyə görə  bərabər ödənişlər;
-  b ərab ər  təhsil  və  im k a n la r haqqı;
-  gün  ərzində ödənişsiz körpələr evi;
-  a b o r t  etm ək  h aq q ı  və hamiləliyin  qarşısmı  alm aq 
üçün  ödənişsiz vasitələr;
-  ailə  vəziyyətindən  asıh  o lm a y a ra q   bütün  qadm - 
larm   təcavüzə  m əruz q alm a q o rx u s u n d a n   azad  o lm alan ;
-  kişilərə  üstünlük verən  və  q a d m İa ra   qarşı  güc tət- 
biq  olu n m asm ı  müdafiə  edən  bütün  institutlarm   ləğv  edil- 
məsi  və s.
Fem inist  q a d m la r  "Q a d m la rm   qarşıhqh  köm ək  fe- 
derasiyalarm ı"  y a ra tm a ğ a   başladılar.  80-ci  illərin  əvvəÜə- 
rində  İngiltərədə,  Ş otlandiyada,  Uelsdə  və  İrlandiyanm  
m üxtəlif  guşələrində  kişilərin  təcavüzündən  q o r u n a n   qa- 
d m la r üçün  100-dən  artıq  sığm acaqİar yaradılmışdı.  Bura- 
d a  o n ia rm  özİəri və övladları üçün kişiİərdən iqtisadi cəhət- 
dən  asıiı  o lm a m a q   u ğ ru n d a   m übarizə  y oİian  öyrədiiirdi. 
B u n d a n   əiavə  bütün  ölkə  üzrə  "B öhranh  vəziyyətlər  mər- 
kəzləri"  fəaiiyyət  göstərirdi  ki,  o r d a   z o ria n m a y a   m əruz 
qalmış  q a d m la r  hüquqi  məsiəİıətİər  aiu*  və  on iarm   bu  işlə 
ə ia q ə d a r  m əhkəm ə  o rq a n İa rm a   m üraciət  etməiərinə  kö- 
m əklik  göstəriİirdi.
F em inst  q ad ın lar etiraz yürüşiəri  təşkil  edir,  qadm - 
iarm   öziərini  küçəiərdə  təhİükəsiz  hiss  etməiəri  u ğ ru n d ak ı 
m übarizəsinə  ictimaiyyətin  diqqətini  cəlb  etməyə  çaİışn‘dı- 
lar.  Z o r   işlədiiməyə  qarşı  keçirilən  etiraz  həftəiəri  zam anı 
feminist  q a d m ia r   müvafiq  ədəbiyyat  və  təşviqat  vərəqələri 
yayır,  teatrlaşdırıimış  tam aşaiar  göstərirdilər.  Bu  q a d m la r

seksual  fılmlərin  və  p a rn o q ra fık   nəşrlərin  yayılmasına 
qarşı  çox  həssaslıqia  reaksiya  verir  və  onların  ləğvini  tələb 
edirdilər.
S kandinaviya ölkələrində məsələn  N orveçin paytax- 
tı  Oslo  şəhərində  də  "Böhranh  vəziyyətlər  mərkəzləri"  ya- 
radılmışdı.  Belə mərkəzlərin yaradılması ideyasma bələdiy- 
yə  o r q a n la r ın ın   qərəzli  y a n a ş d ıq la r m a   b a x m a y a ra q , 
Q A U H - u n   nümayəndələri  öz  tələblərinin  N o rv eç  parla- 
m entinin q ad ın  d ep u tatları tərəfm dən dəstəklənməsinə nail 
oldular.  Bu  ölkədə  fəaliyyət  göstərən  mərkəzlər  sosial  mə- 
sələlər  üzrə  Dövlət  d ep artam en ti  tərəfindən  maliyyələşdi- 
rihr.  B u n d an   əlavə,  Q A U H   -un  iştirakçıları  öz  qrupiarı 
nəzdində uşaq  b ağ ç alan   və  körpələr evləri təşkil  etmiş,  bo- 
şa n an   q ad ın lar  üçün  qadın  evləri  və  m əsləhətxanalan  aç- 
mışJar.  Eyni  z a m a n d a   o n la r  həbsdə  olan  q ad ın larm   azad 
edilmələri  məqsədi  ilə xüsusi  fondlar yaratm ışlar.
Q a rşıy a   q o y u lm u ş   tələblərin  h a m ı h q la   qəbul 
olunması,  k o n k re t  fəaliyyət istiqamətləri,  aktiv iş metodla- 
n ,  q arşıh q h   an laşm a  və  köm ək  etmə m ühitinin  yaradılma- 
sı üçün  edilən səylər,  neofeminist q a d m  hərəkatm ı  güclü və 
sayılan  qüvvəyə  çevirmişdi.  "Təmiz  q a d m   probIemİəri"nin 
d a r  çərçivəsindən  tədricən  çıxaraq,  d a h a   geniş  spektrə 
m a h k   qlobal  problemlərə  müdaxilə  edildikcə,  Q A U H -u n  
nümayəndələri dem o k ratik   və mütərəqqi qüvvəlirin ümumi 
m übarizəsinə  q o ş u lm a ğ a   başladılar.  L a k in   bu  proses 
tədricən  baş  verirdi.  Belə  ki,  hərəkatm   lap  başlanğıcmda 
Q A U H - u n   nüm ayəndələri  ənənəvi  q a d m   təşkilatlarına 
q o ş u lm a y a ra q   öz  fəaliyyətilərini  d a r   çərçivədə  həyata 
keçirirdilər.  Düzdür,  ayrı-ayrı  hallarda  beynəlxalq  əlaqələr 
y a ra tm a q   təşəbbüsləri  olm uşdu.  A n c a q   bu  təşəbbüslər 
x a o tik   şəkil  a la ra q   tənzim lənm ədiyindən  in k işa f  ta p a  
bilməmişdi.
Q eyd  etm ək   lazım dır  ki,  sol  qüvvələrin  q a d ın  
---------------------------------------  35  ---------------------------------------

h ərək a tın d a  baş  verən  prosesləri  dərk  e tm ə b ri  üçün  də 
uzun  m üddət  laznn  gəlmişdi.  H ə tta   o n la r  bir  m ü d d ət  neo- 
feminist  q ad n ı  h ə rə k a tm a   şübhə  ilə  yanaşm ışdılar,  lakin, 
tədricən vəziyyət dəyişmiş və feminist - solçu q a d m la r, pro- 
k o m m u n ist  q a d m la r   o rq a n la rd a   çıxışlar  edərək,  kişilərin 
q a d m İa ra  qarşı d a v ra n ış la n n d a  dəyişikliklər baş verməsinə 
nail  o h n a ğ a   başlamışdılar.
Nüvə  q a rş ıd u rm a s m m   gətirə  biləcəyi  ölümcül  təhlü- 
kə və yer kürəsinin m ü x təh f hissələrində olan  irtica ocaqla- 
rı  q a d m la rm   m üharibələr  əleyhinə  kütləvi  surətdə  çıxışla- 
rm m   aktivləşməsinə gətirib çıxardı.
M ü h a rib ə   əleyhinə  a p a n la n   h ə rə k a td a   feminist  qa- 
d m la rm  d a  yerləri  olm uşdur.  Bu  q ad ın larm  d a h a  mübariz- 
ləri 
198I-Cİ 
ildə  A B Ş -d a n , 
D a n i m a r k a d a n ,  
Q ə rb i 
B erlindən,  N o r v e n ç d ə n   P r a q a y a   gələrək  B D Q F - n i n  
(Beynəlxalq  D e m o k ra tik  Q a d m   Federasiyası) təşəbbüsü ilə 
keçirilən  Q a d m l a n n   Ü m u m d ü n y a  K onqresinin  işində  işti- 
rak   etmişiər.  O n la rm   məruzələrinin  m övzusu  və  m əzm u n u  
1975-ci  il  Berlin  K o n q r e s in d ə k i  ç ıx ış la rm d a n   köklü 
dərəcədə  fərqlənirdi.  Ə gər  I975-ci  ildə  o n la rm   a ra sm d a  
üstünlüyü rad ik al feminist q a d m la rm  çıxışları təşkil edirdi- 
sə  və  bu  Beynəlxalq  Q a d m   ilinə  həsr  o lu n m u ş  Berlin 
K onqresinin  üm um i  m ü d d ə a la rm d a n   k ə n a rd a   qalırdısa, 
artıq  P ra q a d a   neofeminist  q a d m la r  diqqəti  kapitalist  və 
sosialist  ölkələrindəki  q a d m la r   a ra s m d a   q arşıh q h   inam  
y a ra n m a s m m   əldə  edilməsinin  vacibliyinə  yönəldirdilər. 
O n la r  Şərqlə  Q ərb   nümayəndələri  arasın d a  bu  məsələnin 
həll  olunm ası  məqsədilə  m üzakirələr  başlanm ası  fıkrini 
irəli  sürürdüiər.'
Birinci  ad d ım   kimi  təkİif o lu n u rd u   ki,  beynəlxalq
■ Ə li  S e y d a b b a s   o ğ lu   v ə   R a n a   S e y d r z a   qızı  " G e n d e r   t ə d q i q a t l a n "   sə h .  20
--------------------------------------   36  ---------------------------------

m ünasibətlərin müzakirəsi  birgə keçiriləcək tədbirlərlə əvəz 
olunsun.  K o n k r e t  olaraq  sükut  növbələrinin  təşkili,  sülh 
yürüşlərinin  keçirilməsi  və  sülh  düşərgələri  yaradılm ası 
id e y alan   m e y d a n a   çıxdı.  Fem inisl  q ad ın iar  həmçinin  an- 
tikişi  əqidəsindən  də  imlina  etmirdilər.  Eyni z a m a n d a   mü- 
haribə  əieyhinə  çağnnşlarla  bərabər  həmçinin  patriarxatı 
tənqid  edən  çıxışlar  səslənir,  lıətta  uşaq  d o ğ u şu n d a n   imti- 
na  etm ək  ak tı  kimi  qəti  tədbirlərə  əl  atnıağa  çağu’ihrdı. 
B u n d a n   əlavə  M üdafıə  Nazirliklərinin  qarşısm da  piketlər 
və  hərbi  b a z a la rm   ə tra fm d a   sülh  düşərgələrinin  yara- 
dılması  tələbləri  səslənirdi.
F em inist q a d m la rm   və sosialist ölkələri q a d m la n m n  
P ra q a  konqresi çərçivəsində keçirdikləri görüşlərin və danı- 
şıqlarm   m əntiqi  olaraq  onlarm   "Tərkisilahla  əlaqədar" 
B M T -n in   Baş  A ssam bleyasm m   II  xüsusi  Sessiyasma  ün- 
vanlanm ış və birgə hazırladıqları  petisiyanı  misal gətirmək 
olar.  Bu  sənəd  kütləvi  nüvə  qırğın  silahlarınm   tafhamilə 
ləğv  o lu n m a s m a   çağırış  tələbi  idi.
N ə h ay ət,  1982-ci  ildə  Q ərb  və  Şərq  ölkələrindən 
keçməklə  birgə sülh yürüşü keçirilməsi ideyası  həyata  keçi- 
rildi.  D a n im a r k a n m   K op en h ag en   şəhərindən  başlanğıcmı 
g ö tü rm ü ş   b u   yürüş  F in la n d iy a ,  so v e t  şəhərləri  o lan  
L e n in q ra d   (indiki  S ankt-Peterburq)  və  M in sk d ən   keçərək 
X a tm d a   (Belorusiyada  m em orial-xatirə  kompleksi)  sona 
yetdi.  Bu  yürüşün  İsveçdən.  D a n im a rk a d a n ,  N orveçdən, 
F in la n d iy a d a n   və  keçmiş  Sovetlər  İttifaqm dan  olan  işti- 
rakçılarm ı  eyni  şüarlar  və  tələblər  birləşdirirdi.  EIə  həmin 
1982-ci  ildə  feminist  q a d m la r  özlərinin  tərksilaha  çağıran 
U m u m u d ü n y a   K onqrensinə  toplaşdılar.  Bu  konqresin  işti- 
ra k ç ıla n  yekdillik  nümunəsi göstərərək  ham ıhqla am erika- 
Iı  q a d m la rm   P e n ta q o n u n   p lan larm a  qarşı  "Q adm lar,  sülh 
u ğ r u n d a   m übarizə  ap arın "  h ərək a tm ın   Q rinem   K o m - 
m o n d a n   olan  q a d m la n   ilə  və  sufrajist  q a d m   hərəkatm m

yarandığı  tarixdən  m əşhur  o lan   Seneka-Follze  şəhərindən 
olan q ad ın larla həmrəylik əlaməti kimi  sülh şəhərciklərinin 
yaran m ası  ideyasmı  dəstəklədilər.  Fem inist  q a d m la r  bil- 
dirirdilər ki, q a d m la r mübarizə yolunu o n a  görə seçiblər ki, 
Y er  kürəsində  baş  verən  bütün  irtica  hallarm a,  q a n a d h  
raketlərə  və  ümumiyyətlə  nüvə  silahı  m ə fh u m u n a   bir- 
dəfəlik  son  qoysunlar.
F em inist  q a d m la r  M o s k v a   şəhərində  (23-27  iyun 
1987-ci  il)  keçirilmiş,  p ro q ra m   üzrə  "Fem inizm   və  qlobal 
problemlər"  m övzusunda  disskusiyalar a p a n lm a s ı  nəzərdə 
tu tu la n   və  q a d m   ictimaiyyətinin  çox  önəmli  fo ru m u   sayı- 
lan  -  Ü m u m d ü n y a   Q a d m   K onqresinin  işindən  də  kənarda 
qalm adılar.  Bu  konqresin  işində  A B Ş -dan,  Belçikadan, 
Çilidən,  A v s tn y a d a n ,  A F R -d ə n ,  İrlan d iy a d an ,  Puerto- 
R ik o d a n ,  U q a n d a d a n ,  F ra n s a d a n  və Qərbi Berlindən olan 
feminist  q a d m la r   yaxm dan  işğtirak  e d ird ib r.  A p a n lm ış 
q arşıh q h   fikir mübadiləsi  feminist  q a d m la r m  ideoloji  plat- 
fo rm a sm d a   olan  kövrəkliyi  üzə  çıxardı,  müəyyən  q a d m  
məsələlərində  onların  səhv  m övqedə  olduqları  aydm   oldu. 
L ak in ,  b u n u n la   belə feminist  q a d m la rm  irəU sürdükləri  bir 
çox problem lər və  tələblər q a d m la r tərəfindən geniş dəstək 
aldı.  F e m in s t  q a d m l a r m   Ü m u m d ü n y a   Q a d m   K o n - 
qresindəki  çıxışlan  onlarm   sülh  işi  u ğ r u n d a   yorulm az 
m übariz  o ld u la n n ı  bir  d a h a   sübut  etdi.  Təsadüfi  deyildir 
ki,  nüvə  sila h la n n m   qarşıiıqlı  ləğv  olunm ası  h a q d a   Sovet- 
A m erika  M üqaviləsinin  im zalanm asm ı Q rin e m -K o m m o n - 
d a n   olan  q a d m la r   şadyanahqla,  m a h m   və  rəqslə,  yandı- 
rılmış  məşəlləıiə,  yürüşlərlə  qarşıladılar.  Bu  q ad m ların   li- 
deri,  xanım   K .X auzen  deyirdi:  "V aşinqtonda  im zalanan 
b u   müqaviləni,  biz  aitı  ilUk  m übarizəmizin  nəticəsi  və  par- 
laq qələbəmiz hesab edirik".'
>  ■'llpaBiia" 
qəzeti,  1987,  23 dekabr
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------  
3
8
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə