G e n d e r V ə İ n s a n h ü q u q u


  G E N D E R   V Ə   [VIƏDƏNİYYƏT



Yüklə 0.68 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/8
tarix05.05.2017
ölçüsü0.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

4.  G E N D E R   V Ə   [VIƏDƏNİYYƏT
•  Patriarxal  nıədəniyyətin yaranması.
•  Yeni zamanda  gender baxışları.
Fem inist  q a d ın la n n   müşahidələrinə  görə  həyatm  
bütün  sahələri  və  mədəniyyətin  əsasmı  təşkil  edən  sosial 
institutlar, q a y d a la r ilə əhatə olunmuşdm'.  B M T -nin məlu- 
m a tla rm a   görə  (onlar  feminist  təşkilatlar  tərfmdən  tez-tez 
gətiriİir  və  görünür  ki,  artıq  köhnəlib)  q a d m la r  ümumi 
d ü n y a  əmtəəsinin  2/3  -ni  yaratdıqları  halda,  ü m u m d ü n y a 
gəlirinin  10%-ni  ain’  və  d ü n y a  mülkiyyətinin  yalmz  1%-nə 
sahibdirlər.  Kişilərin  "güclülüyü"  yalmz  q a d m m   "zəifliyi’' 
vasitəsilə  təsbit  olunur.  ("sahib - qul" münasibətləri).  B una 
görə  də  cəm iyyət  özünün  bütün  sosial  i n s t i t u t l a n n m  
vasitəsiiə  kişi və qadm   üçün fərqli mənəvi n o rm alar, sərvət 
idealı  yaradn*.
Kişi üçün  təşviq  o lu n an  n o rm a la r müstəqillik, fərdi- 
lik,  fəalhq,  qətiyyət  və  i.a.  olduğu  halda,  q a d m la r  üçün 
fədakarlık,  özünü  q u rb a n   etmək,  em osionalhq,  yum uşaq- 
hq,  qayğıkeşlik,  ailəyə  bağhhq,  sədaqət  məsləhət  görülür. 
Cəmiyyətdə belə sosio-mədəni təsisat həyatm  bütün sahələ- 
rində Öz əksini tap m ah d ır,  ta p ır və o n la ra   "hakimiyyət-  ta- 
beçilik"  münasibətlərinin  üstünlüyünü  diktə  edir.  Məsələn, 
tarix  k işib rin   gözü  ilə,  kişilər  üçün  yazıhr  və  b u n a  görə  də 
inqilablar,  m üharibələr  digər  sarsm tılar  o n u n   əsas  mün- 
dəricatmı  elə  təşkil  edir  ki,  sanki  bəşəriyyət  tarixində 
zorakılıq inkişafm əsas hərəkətetdirici qüvvəsidir. T əbabət- 
də  də,  ümumiyyətlə  elmdə  də  (əgər  o n la r  ancaq  Qərbin 
mövqelərindən  çıxış edirlərsə) təd q iq atlar və əməli hərəkət- 
lərdə güc, zorakıhq  m e to d la rm a  üstünlük verilir,  onları da- 
h a   faydah  hesab edirlər.
I996-C1 
ildə  M o s k v a d a   nəşr  o lu n m u ş  "Fəlsəfə" 
dərsliyində  oxuyuruq  ki,  o rta   əsrlərdə  bu  bölünmə  artıq 
M üqəddəs  K ita b la n n   n ü fu zu n a  a rx a la n m a ğ a   başlayır. 
---------------------------------------  3 9 ---------------------------------------

K iisə n in   " a ta la r ın d a n "   biri  İskəndəriyyəli  F ilo n   belə 
deyirdi:  "Tərəqqi  -  q a d ın a   aidlikdən.  kişiyə  aidliyə  d o ğ ru  
hərəkətdir,  zira  q a d ıh   cinsi.  felən  material,  passiv,  tünd  və 
şəhvani  olduğu  halda,  kişiyə  -  fəal,  rasional  və  d a h a   çox 
mənəvilik fıkri yaxındır.  Kişi  - qadına  nisbətən d a h a  dom i- 
nantdu"  q a d m   -  n a ta m a m ,  tabe,  passivdir.  R asio n al  ağıllı, 
m ənəviyyath  -  kişiyə,  irasional-qadına  aiddir.  M a k e d o n  
yığm cağm da  (585-ci  il)  "qadm ı  insan  hesab  etm ək   olarmı" 
su alm a  cəmi  bir  səs  çoxluğu  ilə  müsbət  cavab  almmışdı. 
O r ta   əsrdə  A v ro p a d a   geniş  yayılmış  "İfritlərin  çəkici" 
k ita b m m   müəllifləri  Y .Ş prenger  və  Q.İnstitoris  (1487-ci  il) 
q a d m ın   kişiyə  ta b e   vəziyyətini  "femina"  (fe-fıdes-inam, 
minus-defıs-az)  term inin  özü  ilə  izah  edirdilər:  yəni  kişiyə 
nisbətən q a d m a  d a h a  az in a m a  və deməli  həm də tabeçiliyə 
m ə h k u m d u r.
Ozünün  in san larm   bərabərliyi  u ğ ru n d a   görkəmli 
mübarizəsi  iİə  səciyyələnən  yeni  z a m a n d a   cinslərin  qeyri- 
bərabərliyi  fəlsəfı  bir  prinsip  kimi  tbrmalaşır.  M ə h z   bu 
dövrdə  təbii,  cism ani  və  deməli  femin  olan  şeyin  əzilməsi 
mədəniyyət  ilə  təfəkkürün  sistem  y arad a n   bir  prinsipinə 
çevrilir.  T əbiət  h a q q m d a   düşüncələrin  yerinə  o n a   fəal  təsir 
etmə  vaxtı  gəlir.  Bu  b ax ım d an   F .B ekon  Aristotelin  təbiəti 
"to x u n u lm az  və  zo rlan m am ış"  qoyması  h a q q m d a k ı  iradı 
heç  də  təsadüfı  deyil.  Əksinə,  Yeni  zam anın  m ütəfəkkiri 
üçün  d ərk   edən  özünün  təbiət  üzərində  hakim iyyət  və 
üstünlüyünü  təsbit  edən  kişidir.  Həmişə  insan  tərəfm dən 
canh  məxluq  kimi  d ərk  edilən  təbiət  ilk  dəfə  o la ra q   "ölür": 
o n u n   q u ru lu ş u n d a n   baş  açmalı  olan  insanın  əliııdə  cansız 
m exaniki  o y u n c a ğ a   çevrilir.  D igər  bir  m ü təfək k irin   - 
D e k a r tm   fıkrincə.  d ə rk e tm ə   L o q o su n   (rasio n al  "kişi" 
şü u ru n u n )  Sofıyadan  (intuitiv  "qadın"  şü u runda),  kişinin 
və  o n u n   şü u ru n u n   T əbiətdən ayrılmasıdır.  F a k tla r  göstərir 
ki,  X V I-X V II əsrlərdə - "ağılın təntənəsi" dövründə əslində

türkəçarə,  "təbii"  təbiblər  olan  qadıniara  qarşı  "əcinnə 
ovu"  g ö rü n m ə m iş  vüsət  ah r.  M ə h z   bu  v ax t  q a d m  
se k su a lh ğ ı  sərt  kişi  nəzarəti  a k m a   a h n ır,  zira  o n la r  
"patriarxal"  cəmiyyət  tərəfmdən  eyib  sayıhr.
M aarifçilik  dövrü  də  cinslərin  qarşılıqh  təsiri  prob- 
lem inə  öz  töhfəsini  verdi.  B u n u n la   ə la q ə d a r  o la r a q  
J.J .R u s s o n u n   fık irb ri  d a h a   çox  diqqəti  cəlb  edir.  Baxma- 
yaraq  ki,  təbiət əsl sərvətdir,  lakin o n u n la  eyniləşdirilən ən 
alçaq  əxlaqi m əxluqdur,  belə  ki,  o n u n   ehtirasları  vətəndaş 
cəmiyyəti  q u ru c u lu ğ u n u n   şüurlu,  a ğ lab a ta n   prinsiplərinə 
təhlükə  törədir.  B u n a  görə  də  qadm ı  vətəndaş  cəmiyyətin- 
dən  uzaq laşd ırm aq ,  tam am ilə xüsusi və ailəvi  sahələrə yer- 
ləşdirmək  lazımdır.  Çünki onlar  kişilər üçün səciyyəvi  olan 
ictimai  əxlaq,  etika,  vətəndaş  fəalhğm dan  azaddu'.  A lm an  
fılosoflan K a n t  və Hegel bu xətti d a v a m  etdirirdilər. Hegel 
deyirdi ki,  "q ad m   kişidən bitki heyvandan  fərqləndiyi kimi 
fərqlənir."  Q e y d   e tm ə k   yerinə  düşərdi  ki,  o  döv rü n  
cəmiyyəti hesab edirdi  ki,  bu  doğru  fıkirdir.
X V III  əsrdən  b aşlay araq   qərb  fəlsəfəsində  gender
differensiyası yeni  prinsip əsasm da  formalaşır.
Y a r a n a n   sosialist  və  m arksist  ideyalar  m a sk u h n   və 
femin m ədəni ideyalarm  yenidən  birləşdirilməsi, kişi və qa- 
d m la rm   bərabərliyi  məsələsini  qaldn'dı.  Lakin,  M a rk sm  
əsərlərində  q a d m m   diskriminasiyasm a  ümumiyyətlə  anto- 
qonistik  cəmiyyətdə  insanm   diskriminasiyası' kimi  baxıhr- 
dı.  F.Engels  yazırdı:  "xüsusi  mülkiyyətin  təşəkkülü  və  cə- 
miyyətin  sinfı  q u ru lu şu n u n   inkişafı  q a d m   cinsinin  ümum- 
dünya  tarixi  məğlubiyyətinə  gətirdi".  B ununla  o,  ədaləth 
sinfı  m übarizəni  b a rrik a d a la rd a   bərpa  etməyə  çağınrdı. 
Lakin,  m üasir  təd q iq atlarm   göstərdiyi  kimi,  ancaq  "sinfı" 
bərabərsizliyin  a r a d a n  qaldınlm ası  kifayət  d e y il  m a sk u h n  
ideoloji  və  patriarxal  mədəniyyətə  qalib  gəlmək,  onları 
a ra d a n   q a ld ırm a q   lazımdır.

Ə n   Yeni  Z a m a n d a   vaxtı  ötm əkdə  olan  mexaniki 
rasionalizmə,  o n u n   sərt  determ inistik  çərçivələrinə  qarşı 
etiraz  edən  yeni  tip  irrasionalizmə  qarşı  m übarizə  gender 
tə d q iq a tla rm m  əsasmı  təşkii etdi.  Bu b a x ım d a n  d a
Q a d m  h ərəkatm m ,  -  "femin  etirazı"nm  üç mərhələsi
a ş a ğ ıd a k ü a n  ə h a tə  edir:
1. 70-ci illərdə feminizm problem lərinin, x ü su sib  so- 
siologiya və h u m a n ita r elmlərdə əsl partlayışı və can lan m a- 
sı.
2.  B u   partlayışm   nəticəsində  Q ə rb   universitetləri  və 
kollecləri  tədris  p ro q ra m la rm m a   q a d m   tədqiqatları  üzrə 
tədris k u rsları daxil edildi.  "Q adm   amiii"  cəmiyyətin  sosial 
və  siyasi  h ə y a tm d a   getdikcə  d a h a   çox  əhəmiyyət  kəsb
etməyə  başladı.
3. N əhayət,  "femin"  problem ləri üzrə əsl elmi istiqa- 
m ət  və  tə d q iq a tla n n   yaranm ası,  təşəkkül  ta p m a sı  sırf qa- 
d m   tə d q iq a tla n n d a n ,  ümumiyyətlə  g en d e r  təd q iq atla rm a 
keçid  yaratdı;  insan  cəmiyyətinin,  mədəniyyətinin  və  qar- 
şıhqh  m ünasibətiərinin  bütün  aspektləri  g en d ed ə  bağhdır, 
b u n a   görə  də  bu  istiqamətin  çərçivəsində  a n c a q   q a d m  
problem ləri  ilə  m ə h d u d la ş m a q   o lm az  B a x m a y a ra q   ki, 
k o n k r e t   m a s k u lin   femin  təsəvvürləri  b ü tü n   m ədəniy- 
yətlərdə  eyni  deyil,  gender  differensiyası  və  assimetriyası 
bütün cəmiyyət və mədəniyyətlər üçün x arak terk d ir.

•  Cəmiyyətə yeni  baxış:  gender və feminzm.
•  Gender  tədqiqatlan:  problemlər  və  araşdırmalar.
•  Cinslərin qarşılıqlı  münasibətlərinin psixo-fiziki 
və  sosial  aspektləri.
Cəmiyyət  və  o n u n   sosio-mədəni  təsisatlərı  feminist 
q a d m la rm   tənqidinin  əsas  hədəfi  oldu.  Fem inizm in  əsas 
ir a d la n  aşağıdakı  m ü d d əalard a  ifadə  olunmuşdıı:
-  q ad m ları  həmişə  siyəsətdə  "kənarlaşdırblar"  və 
hal-hazırda  on larm   hakimiyyəti  kişilərin  hakim iyyətindən 
azdır;
-  q a d m la r  bir  çox  cəmiyyətiərdə  həmişə  d a h a   az 
maariflənm iş olmuşlar;
-  onlara sosial  rol o y n a m a q   im kanı d a h a  az verilib 
və k ə n a rd a  yaradıcı işlə məşğul olm aq üçün o n la ra  d a h a  az 
v a ria n tla r təklif olunur;
cəmiyyətlərin  əksəriyyətində  q a d m la r   kişilərə 
nisbətən  d a h a   az  pula  və  ya  müftə,  pulsuz  d a h a   ağır  iş 
yerinə yetirirlər:
-  q ad m ların   bir  cins  kimi  özlərinə  alçaq  qiymət 
vermələri  şirnikləndirilir.
P roblem in  iki  m ü m k ü n   həlli  var:  a)  "androgen 
ideal"  -  cinsi  rollarm   (analıq)  ləğv  olunm ası  h e sab m a  cə- 
miyyətin  "bircinsliliyini'' 
əldə  etmək.  Bu  h ald a  kişi  ilə 
q a d m   a ra s m d a   m ünasibətlər  hakimiyyətdən,  z o rd a n   və 
ədalətsizlikdən  azad  olardı.  "L a b o rato r"  (süni)  u şa q la n  
an d ro g e n   idealm  həyata  keçirilməsinə  köm ək  edə  bilər. 
M ə h z   o n d a   "birinci  növ"  feminist  q a d m la rm   fıkrincə, 
bütün  fərqlər  a ra d a n   qalxacaq:  q a d m la r d a h a   rasionalist, 
d a h a   m əntiqh,  güclü  və  cəsur  olacaqlar:  b)  iknci  feminist 
q a d m la r  m əktəbi  üçün  kişilərlə  q a d m la r  arsm dakı  fərq 
realdır,  q a d m la rm   təbiəti  başqadır,  lakin  qiymətcə  kişi 
təbiətindən heç də geri qalmır. Q a d m la r xüsusi keyfiyyət və 
qabiliyyətə  malikdirlər:  səciyyəvi  q a d m   düşüncə  tərzi  kişi

təfəkkürünə  nisbətən  d a h a   intuitivdir,  em osional  cəhətdən 
d a h a  səimimidir. d a h a  q u ru c u  və genişdir.  O, kişilərin elmi, 
rasional,  məntiqi,  analitik  düşüncə  tərzinə  ta m   qiymətin 
alternatividir.  F em inizm   bu  kimi  q a d m   xüsusiyyətlərinin 
əsl  q iy m ə tin in   cəm iyyət  tə rə fin d ə n   t a n m m a s m a   nail 
olm aq d ır.
C in slərin  
fərqləri 
öz-özlüyündə 
b u  
fərqlərlə 
əsaslandırılan  çoxsaylı  m üxtəlif sosial  və  siyasi  n o rm a la rı 
zəruriliklə şərtləndirə bilməz.  B una görə də feminist q a d m - 
lar cinslə  (sex),  soyla  (gender)  fərqləndirirlər.  M isal  üçün, 
fe m in is t  q a d m l a r   m ü x tə lif  dillərdə  m ü x tə lif  sözlərin 
(isimlərin) kişi,  q a d m   və o rta   cinsinin  təyin o lu n m a s m d a k ı 
fərqləri gətirirlər.
S im ona  de  B ovuar özünün  "İkinci  cins"  (1949-cu  il) 
k i ta b m d a   göstərmişdir  ki,  cəmiyyət  kişi  başlanğıcm ı  müs- 
bət  m ədəni  n o r m a   kimi  qəbul  etdiyi  halda,  q a d m   başlan- 
ğıcmı  əksinə,  mənfi,  n o r m a d a n   k ə n a ra   sa p m a   h esab   edir. 
B u n a   görə  də  q a d m la r   "yad"  q r u p   kimi  təyin  o lu n u r  və 
bərabərlikdən,  h ətta  öz  h əy at  tərziərini  sürməlc  "qanunili- 
yindən"  m ə h ru m   edilirlər.
"Seksüal  siyasət"  k ita b m m   müəllifı  K e y t  M iller 
"patriarxat"  anlayışı  və  o n u n la   bağlı  hakim iyyət  və  dissi- 
dentliyin  (fərqli  fıkirliliyin)  əzilmə,  b oğulm a  a tr ib u tla n n ı 
dövriyyəyə  gətirir.  P a tria rx a t  -  a ta la rm   hakim iyyətidir:  elə 
ailəvi,  sosial,  ideoloji,  siyasi  sistem dir ki,  o r a d a   q a d m a   aid 
o lan   h ər  şey  kişiyə  tabe  olu n u b .  Q ad ın larm   əzilməsi  kişi- 
dən  bioloji  fərqlərə  görə yox,  q ad ın   başlanğıcım n cəmiyyət 
tərəfm dən törəm ə kimi qəbul  o lu n m a sm d a n  irəli gəlir.  Sek- 
sual  siyasət-sosial  hakim iyyətin  q a n u n u d u r,  seksual  ha- 
kim iyyət  isə  in sa n la n   həm   birbaşa  zorakılıq,  həm   d ə   mə-
dəniyyət vasitələri  ilə  idarə edir.
Ənənəvi  m ühitdə  qəbul  o lu n m u ş d u r  ki,  kişi  -  insa-
n m   mentallığı  eynidir,  q a d m   mentallığı  isə  o n la r d a n   fərq- 
lidir  (psixiatr-həkimlərin  apardığı  və  nəticələri  əvvəlcədən

m əlum   olan  sosioloji  tədqiqatları  bu  fıkri  təsdiqbyirdi) 
S u la m if F a y e rs to u n   özünün  "Cinsin  dialektikası"  kitabm - 
d a   qeyd  edirdi:  "Əgər  təbiət  q ad m ı  kişidən  fərqli  etmişsə, 
cəmiyyət o n u   in sa n d a n   fərqli  edibdir."
O n a   diqqəti  cəlb  etm ək  lazım dır  ki,  kişi  və  qadm ı 
qarşı-qarşıya  q o y a n   mədəni-simvolik  sıralard a  cinslərin 
real  bioloji  fərqini  göstərən  birinci  cütlükdən  (kişi-qadm) 
so n ra  yerdə q a la n  q a rşıq o y m a la r sosial və m ədəni - simvo- 
lik  səciyyə  daşıyır,  açıq  və  gizli  dəyər  qiymətləndirilməsin- 
d ə n   ib a r ə td ir .  S ek su al  (cinsi)  q iy m ə tlə n d irm ə   hiss 
edilmədən  gender  qiymətləndirm əsinə  keçərək  "femin"  və 
"maskulin"  q a n ş d ın lm a s ı  problem ini  yaradır.
F ik rim   izcə,  "gender"  termini  b ir  çox  səbəbdən  çox 
d a   u ğ u rlu   deyil,  a m m a   o  artıq  elmi  term in o lo g iy ad a  "özü- 
nə yer etdiyindən"  tədqiqatçılarm   o n u  necə b a ş a  düşdüklə- 
rinə m üraciət etm ək  lazımdn*.
Psixoloq  R o d a  U n g er "Cinsin və genderin yeni təyi- 
ni"  (1979-cu  il)  m əqaləsində  təklif  etm işdir  ki,  cins  (sex) 
sözü  yalnız  b u   xüsusi  bioloji  m exanizm lərə  (x ro m o so m   və 
y a  fızioloji fərqlər) aid  olanda, gender- cəmiyyətin q a d m  və 
kişi kimi m üəyyən etdiyi  və onlar üçün tipik və arzu  o lu n an  
h e s a b   edilən  və  cizgilərə,  n o r m a l a r a ,   stereo tip lərə, 
vəzifələrə aid o lan  sosioloji, mədəni və psixoloji aspektlərin 
tədqiqatı üçün  istifadə edilsin.
C əm iyyətin  feminizm  tərəfm d ən   tə n q id in d ə n   və 
o n u n   əsas  dəyərlərindən  tam am ilə  aydm   olur  ki,  gender 
problem lərinin  hesabı  bizim  dünyagörüşümüzün  əsaslarmı 
dəyişir və insan sivilizasiyasmm  tarxinin yenidən d ərk  edil- 
məsi  məsələsini  irəli  çəkir.  G e n d e r  problem inə  əhəmiyyət 
verilməzsə, insanlığm yaxm və uzaq  gələcəyini q a b a q c a d a n  
bildirm ək m ü m k ü n  deyil.'
1  '•Oıı;ıot:o(|)iı«” .  M .. 
cTp. 
4Ü6
-------------------------------------   45

Kişilərin  və  q a d m l a n n   sosial,  ictimai  vəziyyətlərinə 
mədəniyyətin  daxil etdiyi müxtəlifliklər ünsiyyətin müxtəlif 
səviyyələrində  tarixi  cəhətdən  bir-birlərini  a n la m a ğ a   gəti- 
rib  çıxarır.  Kişilərin  em osional  təmkinliliyi,  praqm atizm i 
və  rasionallığı,  o n l a n n   həddindən  artıq  aktivhliyi  və  hərə- 
kətlərindəki  qətiyyətlihk,  q a d m la n n   hissiyathhğı,  emosio- 
nahhğı,  intuisiyası,  o n l a n n   yum şaqhğı  və  qətiyyətsizliyi, 
k o m p rö m is  a x ta rm a ğ a   cəhd  etmələri  ilə  b irb aşa ziddiyyət- 
dədir.  Q a rşıh q h   an la şılm a m a q d a   kişilər,  özlərinin  şəxsi 
meyllərinə  və  qiym ətlərinə  əsaslan araq ,  q a d m la rı  şərh 
etməyə  d a h a   meyllidirlər.  M ü n h e n   Universitetinin  fəlsəfə 
üzrə  professoru  Q itta   A xsm   qeyd  etdiyi  kimi,  kişi  hesab 
edir ki,  əgər q a d m la r   "yox"  deyirsə -  bu  "bəlkə də"  dem ək- 
dir,  yox əgər  o  "bəlkə  də"  deyirsə -  bu  o d e m ə k d ir ki,  o  bu 
və y a  digər m ə n a d a   "hə"  fikirləşir.  A xırm cı  o n u   bildirir ki, 
in s a n la r  verbal  dildən,  sözdən  b a ş q a   ünsiyyətin  digər 
vasitələrindən  istifadə edirlər.
Ünsiyyətin ən qədim  və zəngin vasitələrindən biri də 
"əİ-qoI,  qaş-göz  hərəkətləri"  "dili"  sayıhr.  Sosial  əhəmiy- 
yətli m əİum atİarm  2/3-yə qədəri əsas etibarı ilə "hərəkətlər" 
dili ilə ötürülür;  d a h a  d o ğ ru su ,  "hərəkətlər dili"ndə susm aq 
m ü m k ü n   deyildir,  biz  d a im a   nə  isə  "ötürürük"  və  insanlar 
tə r ə f m d ə n   tə sv ir  o lu n m a ğ a   m ə r u z   qalırıq.  Və  bu, 
rasionalhğm   və  m əntiqin  ikinci  p lan a  keçdiyi  ünsiyyət 
səviyyəsidir.
Belə hesab  o lu n u r ki,  "hərəkətlər"  "dili"  seksualhqla 
b irb a şa   əlaqəlidir,  su b y ek tiv   e r o tik a s m m   və  obyektin 
seksual  o y u n la n n m   xüsusiyyətlərini  ifadə  edir.  həqiqətdə 
"hərəkət  dili"  -  geniş  k o m m u n ik a siy a   m eydanıdır:  o,  insa- 
nm   keyfıyətİəri,  əhəmiyyətli  fərdi  əlamətləri  h a q d a   məlu- 
m a t   ötürür:  yaş,  cins,  irqi  mənsubiyət,  hisslər,  göstərişlər, 
özünü qiym ətləndirm ə, "mən" obrazı, sosial status.  Bu, o n a  
görə m ü m k ü n d ü r ki, eyni z a m a n d a  həm  alət,  həm  də vasitə

olan  bədən  iki  müxtəlif  q a y d a la ra   tabedir.  Verbal  dildən 
fərqli o la ra q  "real" dil q a y d a -q a n u n  elementidir. O n u n  dili, 
icra  hakim iyyətinin  aləti  olub,  hökm ranlıhq  a trib u tu n a  
m ahkdir.
Cinslər  a ra s m d a   əsas  müxtəflik  -  gender  ideyalan  - 
sivilizasiyanm  m ü rək k əb   prosesində  konkretləşdirilir  ki, 
bu  z a m a n   fərd  tərəfm dən  m ədəni  və  sosiai  q a y d a la r  mə- 
nimsənilir.  "G ender"  cəmiyyətdə  "qadm hq"  və  "kişihk" 
an lay ışlan   ilə  əlaqələndirilən  bütün  təsəvvürlərin  və  üm u- 
milərin cəmini bildirir.  "Genderləşdirmə"  həm də o n a  gətir- 
di  ki,  q a d m m  və kişinin əvvəllər dəyişkənli,  dağılmış əl-qol 
hərəkəti,  davranışı  aydm   və  kəskin  k o n tu rla r  qazanm ış 
oldu. Bədən, ictimai ideologiyanm  və şəxsi eyniləşdirmənin 
bütöv birləşmə yerinə çevrilir, bədən "üçüncü cinsi əlamətə" 
çevrilir.  Cinslərin sosioloji müxtəlifliyi  və  onlarm   psixoloji 
b ə r a ə t  o l u n m a İ a n ,  cinslərin  a r a s m d a   h ö k m ra n lığ m  
(tabeçiliyin) qarşılıqlı münasibətlərini  gücləndirir.
Deməli,  afto n o m iy a  (müsətqillik,  azadhq)  və  özünü 
dərk,  cəmiyyətdə  fıziki  qüvvə,  sosial  hakimyyət  və  seksul 
potensiya  ilə  b irb a şa   əlaqələndirilir  və  onlar  birm ənah 
şəkildə  "kişiliyə"  aid  edihr.  Ə ks  vəziyyətdə  "kişiliyə"  aid 
ö z ü n ü d ə rk   əvəzinə  " q a d m a   aid"  özünə  diq q ət,  özünə 
məxsus  bədənin  özgəninki  kimi  "başqası"  üçün  nəzərdə 
tutulm uş  kimi  seyri  əmələ  gəlir.  GözəIIiyə  qarşı  getdikcə 
a rta n   tələblərə  (bir  q a y d a   olaraq  kişilərin  irəli  sürdüyü) 
uyğun  gəlmək  üçün,  qadın  bədəni  çoxsaylı  dəyişikliklərin 
hədəfinə və q u r b a n m a  çevrilir.  Cəlbedicihk  prinsipi q ad m - 
lar  üçün  "döş  köynəyinə",  "qadınlıq"  isə  -  ikinci  təbiətə 
çevrihr.
M a d a m   ki,  hakimiyyət  həm  də  təyinedici  hakimiy- 
yətdir,  geyim  (və  saçdüzümü)  hakimiyyətin  həlledici  fak- 
to r u n a  çevrilir,  cəmiyyətdəki  sosial  vəziyyəti  əks  etdirir.
"Estetik  nüfuz"  sahibləri  (modelyerlər,  üslubçular),

dini,  k ü b ar  və  ya  "xüsusiyyətçi"  hakim iər  olan  k iş ib r   - 
nəinki özlənnin, həm çinin q a d m  geyimlərinin dəb qoyanla- 
ndu'.  Kişi  geyimi:  ra h a td ır,  funksionaldır,  keyfıyyətlidir, 
sosial  vəziyyəti və rifahı təyin  edərək o  ailə s ta tu s u n a  qarşı 
etinasızdır.  Q a d m   geyimi  həmişə  cəlbedicilik  yəni  başqası 
üçün  fa y d a h h q   m eyarı  ilə  qiym ətləndirihr.  O,  sərbəst 
hərəkəti  məhdudlaşdırn-,  səhhət  üçün  zərərlidir,  ziyan  gə- 
tirir (korset,  korsaj).  Çox vaxt g ey im b   aiiə vəziyyəti  müəy- 
yən  o lu n u r (qadın  ərdədir və ya yox).
Beləlikb,  hakim iyyət  m üəyyənbşdirir,  aydm iaşdı- 
n r ,  nəzarət  edir,  cəzaİandınr.  L ak in ,  "genderlekt"  (cinsi 
dil)  göstərir ki,  bir dildə iki  dialekt -  q a d ın m   dili  və  kişinin 
dih əksər hallarda qarşıiıqh anlaşılm azdır (məsələn, kişinin 
yüksək  səsi-təcavüz  əlaməti  olduğu  halda,  q a d m m k i  hal- 
təbdən  çıxm aq  kimi  qəbul  edilir).  B unlar  jestlərə,  mimi- 
k ay a,  baxışlara,  bədənin  vəziyyətinə,  hərəkətə  də  aiddir. 
Ə t r a f d a   d a v r a n ış   və  o n u n   m ən im sən ilm ə si  h ə m ç in in  
q ad m ların   və  kişilərin  fərqli  o ld u q la n n m   göstəriciləridir.
Kişiləri  səciyyələndirən  böyük  m ə k a n   zəbti,  maşın- 
larm ,  kabinetlərin  (öz  m ə k a n m m ,  ərazisinin  müdafıəsi)  öl- 
çüsü,  q a d m l a n n   m ə k a n d a   köməksizliyi,  "yad"  m ə k a n d a  
hərəkət azadlığm m   və  o n u n   s ü r ə tb  hərəkətetm ə  qabiliyyə- 
tinin  m əlıdudluğu  ilə əksdir;  kişilərin vahid  m ək an ı  q ad m - 
lar üçün  kütləvi  və  şəxsi  m ühitə parçalam r.
D em ək  olar  ki,  şüursuz  mədəniyyət  q a d ın   obrazm ı 
kişinin rəqibi kimi  qəbul  edir,  o n u n  əks cinsin nüm ayəndə- 
sinin  ta m h ü q u q lu   p a r tn y o r u n a   çevrilməsi  -  gender  prob- 
lemini  a n la m a q la   zənginləşmiş  yeni  mədəniyyətin  vəzifə- 
sidir.

6.  GENDERTN  A Z Ə R B A Y C A N D A  TƏ ŞƏ K K Ü LÜ
V Ə   G E N D E R   STA TİSTİK A SIı
•  Gender statistikası haqqmda.
•  Gender Azərbaycanda:  rəqomlər və faktlar.
Cəmiyyətdə q a d ın la n n  və kişilərin  hüquq  bərabərli- 
yinin  b ərq əra r  olmasını  əks  etdirən  gender  p ro b le m b ri 
sosial həyatın  bütün sahələrini əhatə edir.  Hazu'da cinsi bə- 
ra b ərlik   məsələiəri  ən  a k tu a l  siyasi,  iqtisadi  və  sosial 
problem lərdən  biridir.  A rtıq bütün cəmiyyət üzvləri gender 
problem lərinin  q a n u n d a n ,  elmdən  gerçəkləşib  reallaşması 
istiq am ətin d ə  çalışırlar.  Əvvəllər  uçot  və  statistikanm  
dövrün  siyasi  konsepsiyasm dan  irəli  gələn  vahid  m etodo- 
logiyası  m övcud  o ld u ğ u n a   görə  S S R İ  tərkibində  olan 
xalqlarm   tarixi,  coğrafi,  milli  və  mədəni  xüsusiyyətləri  nə- 
zərə ahnm ırdı.  Bu d a  respublikalar üzrə gender stereotiplə- 
rini  ifadə  etm ir  və  beynəlxalq  müqayisələr  və  paralellər 
a p a r m a ğ a  im k an  vermirdi.  Nəhayət,  I998-ci ildən başlaya- 
ra q   gender  statistikası  istiqamətində  işlər  h ər  il  m ütəm adi 
o la ra q   aparıhr.
N əzərə çatd ıraq   ki,  Pekin  D eklarasiyasm da statisti- 
ka məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilmişdir.  K o n fra n sm  ma- 
te n a lla r m d a  deyilir:  "MiIIi statistika xidmətləri cəmiyyətdə 
q a d m  və kişilərin  vəziyyəti  ilə  bağh p ro b lem  və məsələlərin 
cins  və  yaş  üzrə  bölgüsünü  özündə  əks  etdirən  statistik 
m ə l u m a t l a r m   to p la n m a s ı,  işlənməsi,  təhlilli  və  nəşr 
olu n m asm ı  yerinə  yetirirlər".  Müstəqil  in k işa f yoluna  çıx- 
mış  respublikam ızda  insanlar  cəmiyyətdə  öz  mədəni,  milli 
və  cinsi  özünəməxsusluğunu  yenidən  d ərk   etm ək  və  yeni- 
dən  zəruri  etm ək  üçün  müəyyən  yollar  a x ta n rla r.  Bütün 
d ü n y an m   d e m o k ra tik   ölkələrində olduğu  kimi  bizim  ölkə
•  B u   b ö lm ə   lo fsilau   ilə  R o n a   MirzəzacİD ■’G e n d c r .  C ə m iy y ə t.  İ n s a n   h ü q u q u  
.  S iy a sə t"   m o n o q r a f i y a s ı   B ak ı.  2003.  səh.  364-390

də də əhalinin  gender m əntiqində  ilkin dem o q rafık   biliklə- 
rin  fo rm alaşd m lm ası  ak tu allıq   kəsb etməlidir.
G e n d e r  statistikası-cəmiyyətin  bütün  sahələrində 
q a d m   və  kişilərin  vəziyyətini  səciyyələndirir.  O,  q a d m   və 
kişilərin  b ərab ər  h ü q u q   və  im kanları  prinsipinin  yerinə 
yetirilməsi,  o n l a n n   hər  b ir  xüsusiyyətləri  üzrə  tələblərə 
cavab  verən  optim al  sosial-dem oqrafık  siyasətin  işlənib 
hazırlanm ası  üçün  əsas  verir.
Ü m u m ilik d ə  
r e s p u b l i k a n m  
g e n d e r 
m ənzərəsi 
belədir:  A zərb ay can   RespubHkası  1991-ci  il  o k ty a b rm   18- 
dən  müstəqil  dövlətdir.  H ak im iy y ət  forması  -  prezident 
respublikasıdu'.  Ə razisi  86600  k v .k m -d ir.  A z ə rb a y c a n  
R espublikası  şim aldan  R u s iy a   (Dağıstan),  şim al-qərbdən 
G ürcüstan,  c ə n u b -q ə rb d ən  E rm ən ista n   və Türkiyə,  cənub- 
d a n   İran ia  həm sərhəddir.  H ə r   kv.km-ə  əhalinin  sıxhğı  92 
nəfərdir.  Əhalinin  üm um i  sayı  8.158.000  nəfərdir  ki,  o n u n  
4.175.000-i  q a d ın ,  3.983.000-i  isə  kişidir.  Ə h a lin in  
təxm inən  13%-i q a ç q m  və m əcburi köçkündür.  A zərbaycan 
R espublikası  1992-  ci  ilin  m a r tm d a n   B M T -nin  üzvüdür. 
1995-ci  ildə  müstəqil  dövlətin  ilk  Konstitusiyası  qəbul 
o lu n m u şd u r.  K o n stitu siy a   ən  ali  qüvvəh  q a n u n   olm aq 
etibarı  ilə  q a d ın la rm   diskrhninasiyasm ı  q a d a ğ a n   edir  ki, 
bu  d a   25-ci  m a d d ə d ə   "kişi  ilə  q a d m m   eyni  hüquqları  və 
a z a d lıq la rı 
v ard ır" 
kim i 
təsbit 
o lu n m u ş d u r . 
K o n stitu siy an m   bu  tələbi  eyni z a m a n d a   A zərbaycanm   bir 
çox  qanunları,  R e s p u b h k a   Prezidentinin,  H ö k u m ə tin   və 
Milli  MəcHsin  q a n u n   və  q ə ra rla rı,  f ə r m a n l a n   ilə 
tənzim lənir.  A k t u a l   p ro b le m lə rd ə n   biri  o la r a q ,  digər 
ölkələrdə  o ld u ğ u   kim i,  g e n d e r  s ta tis ti k a s m m   in k iş a f  
etdirilm əsi  sa h ə sin d ə ,  R e s p u b l ik a   D övlət  S ta tis tik a  
K om itəsində də  müəyyən  işlər görülür.
Ü m u m iy y ə tlə  A z ə r b a y c a n d a   1995-ci  il  P ekin 
k o n fra n s m d a n  so n ra  gender problem ləri m a ra q  d o ğ u ru d u .

"G ender  məsəbləri"  sahəsində  ilk  məruzələr  "Qadm   və 
İ n k iş a f '  (sədri  professor  E .Suleym anova  olm uşdur)  Mər- 
kəzində,  so n ra la r  isə  araşdırm alar,  sem inar  və  treninqlər
B M T İP -n in   1997-2000-ci  illərdə  "G ender  Layihəsi"  (koor- 
d in a to ru   psixologiya  ehnlər  namizədi  R .İbrahim bəyova 
o lm u şd u r)  çərçivəsində  geniş  vüsət  almışdır.  Tədricən 
re s p u b h k a d a   G e n d e r mərkəzləri,  Elm i-tədqiqat  İnstitutla- 
n n d a   "G ender  tə d q iq atia n "  şöbələri,  Q H T -lər  formalaş- 
m ağa  başladı.
A z ə r b a y c a n   əhaHsi  h a q q m d a   ü m u m i  təsəvvür 
y a ra tm a q  üçün yenə də statistikaya.m üraciət edək.  2002- ci 
ihn  göstəricilərinə görə h ər  1000  nəfər kişiyə düşən  q ad m m
sayı  20-  30  yaş  a ra s m d a   1039-  1121  nəfər,  40-  60  yaş 
a ra s m d a   1060-  1213  nəfər idi.
Ə gər şəhər və  kənd  əhalilərini  də  gender statistikası 
b a x ım m d a n   xarakterizə etsək  belə mənzərə  ahnar:  şəhərdə 
əhalinin  14,7  faizi  q ad m lar,  10,9  faizi  kişilər,  kənddə  isə 
paralel  olaraq  15  faizə  nisbətən  12  faizdir.  O rta  ömür 
uzunluğu q a d m la r d a   75,  kişilərdə  67  hesab  olunm uşdu.
A z ə rb a y c a n d a  əhalinin  təhsil,  sosial və professional 
istiqam ətlərdə  tərəqqisi  m əlu m   sosializm   q ru lu ş u n d a n  
əvvəlki  dövrdə  inkişaf etsə  də,  m əlum   SSRİ  konstitusiyası 
cinsi  ayrı-  seçkiliyə  fərq  qoym am ış,  q a d m la r  üçün  icbari 
o rta   təhsil,  q a d m la rm   kişilərlə  bir  yerdə  təhsil  almasmı 
q a n u n la   təsbil  etmişdi.  Təhsil  sahəsində  hüquq  bərabərliyi 
h a q q m d a   q a n u n   hal-  hazırda  öz  qüvvəsindədir.  2000-  ci  il 
təhsil üçün göstəricilər belədir; AIi m əktəblərdə 36600 nəfər 
q a d m   və  51900  nəfər  kişi,  o rta   ixtisas  m əktəblərində  isə 
26200  q a d m   və  12600  kişi  oxuyur.
Cinsi  mənsubiyyət  üzrə y a n a şd ıq d a  2000-ci  il  statis- 
tikasm a  görə  elm  sahəsində  fərqlər belədir:  akadem ik  kişi- 
lərin  sayı  36  nəfər,  q a d m   1  nəfər;  ak ad em iy an m   müxbir 
üzvünün  57  nəfəri  kişi  olduğu  halda,  3  nəfəri  qadm ;  elmlər

d o k to r u   1375  nəfər  kişi,  175  nəfər  q a d m ;  elmlər  namizədi 
5875  nəfər  kışi,  2625  nəfər  q a d m d ır.  Ali  təhsil  və  tədiqat 
müəsisələrində  q a d m la r  texniki*  və  elmi  sahələrdən  çox, 
əsasən  h u m a n ita r   və  ədəbi  yaradıcılıq  sahələrində  məş- 
ğuldurlar.  Q a d m la r  əhalinin əksəriyyətini  təşkil etdiyi  kimi 
q a d m   müəllimlərin  də  sayı  kişilərinkindən  çoxdur.  K ənd 
yerlərində  cinsi  bərabərsizliyin  bütün  əlamətləri  getdikcə 
d a h a   d a   artır.  K ən d d ə  q ad ın   və  qızlar  d a h a   çox  ev  təsəı- 
rüfatı  ilə  m əşğuldur,  o n la rm  əsash  təhsil  alm ağ a im k a n la n  
yoxdur.  Beləliklə,  o n la rm   təhsil  h ü q u q u   ayn-seçkiliyə  uğ- 
rayır.  G etdikcə  adət  h ah n ı  a lm a ğ a   başlayan,  Bu  kimi  hal- 
lar  azyaşh  qızlarm   erkən  ərə  verilməsi  və  təhsildən  yayıl-
m a s m a   rəvac verən amillərdəndir.
A z ərb ay ca n m   əmək  e h tiy a tla rm m   45%-ni  q a d m la r 
təşkil  etdiyi  h a ld a ,  r ə h b ə r lik d ə k ilə rin   yalnız  1,5%-i
qadmdn-,  kənd  təsərrüfatm da-peşəkar  işçi  qadm lar-10% ,
vəzifədəkilər-l,3%-dir.  K ə n d  tə sə rrü fa tm d a   ağır işlərin  70- 
75%-i  q a d m l a r m   üzərinə  düşür.  1994-cü  ildə  şəhərdə 
sənayedə  işləyənbrin  44,6%-i  q a d m   olm uşdur-rəhbərlikdə 
isə-3,1%-  i.  Ü m um ilikdə  götürəndə  q a d m l a n n   əmək  haqqı 
kişilərinkindən  30%  aşağıdır.  Ə n   pis  vəziyyət  pensiyaçılar 
və ahıllar arasm d ad ır;  tən h a a n a la r  142645,  dullar 318000, 
ço x u şa q h la r  120000-dir.  İşsizlərin  60-70%-i  qadm lardu'. 
Seçkilərə  hədd  (kvota)  ləğv  o l u n d u q d a n   so n ra   q a d m  
d e p u ta tia rm   faizi  S S ^ İ   üzrə  50%-  dən  27%-  ə  düşdü. 
A zərb ay ca n  AIi Sovetində  1991-ci ildə 349 d e p u ta tm  yalm z 
17-  si,  yəni  üm um i  saym  4,8%-  i  q a d m   idi.  İlk  Ali  Sovetin 
tə r k ib in d ə n   y a r a n a n   M illi  m əclisin  1992-ci  ildə  50 
nəfərindən  3  nəfəri q a d m  idi.  M u q a y isə üçün qeyd edək  ki, 
R u s iy a d a -I6 ,  Özbəkistanda-9,6,  T acik istan d a-3 ,  Ermənis- 
tan d a-3 ,  ABŞ-da-6,  Türkiyədə-1,8,  İranda-3,8,  D a n im a r- 
ka,  İsveç, N o rv eç d ə  35%-ə y a x m  q a d m   p a rla m e n t üzvü  İdi. 
R e s p u b l i k a   üzrə  İcra  H a k im iy y ə ti  b a ş ç ıs m d a n   2-  si

q a d m d ır (2,6%).  Lakin,  o n u  d a  nəzərə çatdıraq  ki, şəhər və 
r a y o n l a r d a   bir  nəfər  q a d ın   h u m a n i t a r   və  ya  sosial 
məsələlər üzrə  müavin  təyin ediUr.
A zərb ay can d a  ali  təhsili  olan  q a d m la rm   faizi  bey- 
nəlxalq  s ta n d a rtla ra   görə  kifayət  qədər  çox  yüksəkdir  və 
kişilər  üçün  olan  göstərici  ilə  təxminən  eynidir.  Səhiyyə  və 
təhsil  siste m in d ə  işləyənlərin  təx m in ən   65  faizi,  elm 
sahəsində  işləyənlərin  ən  azı  43  faizi  qadm dır.  Bununla 
belə,  ölkənin  ən  yüksək  inzibati  və  siyasi  vəzifələrində 
q a d m la r  zəif  təmsil  olunub.  Ümumiyyətlə,  ölkədə  yüksək 
vəzifələrin  30  faizdən  az hissəsini q a d m la r  tu tu r.  N azir sə- 
viyyəsindəki  vəzifələrdə  işləyənlərin  9  faizi  qadm lardır. 
Vlini  Məclisdə  qanunvericiHyin  qəbul  ediİməsində  məsul 
vəzifələrin  20  faizini  q a d m la r  tutur.  Milli  Məclisdə  komis- 
siya  sədri  və  sədr  müavini,  q r u p   və ya  şöbə  rəhbəri  vəzifə- 
lərdəkilərin  15,4  faizi  q adm lardır.  Xarici  ölkələrdəki  səfır- 
hklərdə  işləyənlərin  a n c a q   11  faizi  q adm lardır.  Nazirlər 
K abinetində  q a d m la r  hələ  də  nisbətən  aşağı  vəzifələrdə, 
texniki  işlərdə  çalışuiar.  Belə  ki,  rəhbəıiik  səviyəsində  qa- 
d m la r ümumiyyətlə yoxdur, ekspert və ya məsul vəzifələrin 
yalnız  17  faizini  q a d m la r  tutur;  h ökum ət  s tr u k tu r la n n d a  
işləyən  texniki  işçilərin  isə  83  faizi  q adm lardır.  Naxçıvan 
M R -s ı  müstəsna  hal  təşkil  edir;  b u r a d a   Baş  Nazirin  üç 
m üavinindən  biri  qadm dır.  A z ərb ay ca n d a  insan  inkişafı- 
nm   səviyyəsi  ölkənin  q a d m   əhalisi  üçün  kişilərə  nisbətən 
d a h a   aşağıdır.  Bu  m ə n a d a   1999-cu  ilin  hesabatlarına  görə 
ölkənin qadın  əhalisi üçün  İnsan  İn k işaf İndeksi 0,687,  kişi 
əhalisi  üçün  isə  0,744  təşkil  edir.  Om rün  ehtimal  edilən 
m ü d d ə t  göstəricisi  q a d ı n l a r d a   d a h a   y ü k sə k d ir,  lakin 
o n la n n   nisbətən  aşağı  təhsil  səviyyəsi  və  Ü D M   göstəricisi 
ümumi  insan  inkişafı  indeksinin  q a d m la r  üçün  d a h a   aşağı 
səviyyəsini  şərtlən d irir.  A z ə r b a y c a n m   g en d erlə  bağlı 
İn k işa f İndeksi  (G İİ)  0,715-  dir.  Bu  kimi  nəticələr göstərir

ki,  in sa n   inkişafı  p r o s e s in d ə   kişilərin  və  q a d ı n l a r m  
bərabərliyinə nail  o lm a q  üçün q a d m la rm  iqtisadi və yüksək 
keyfiyyətli  təhsil  a l m a q   i m k a n l a n n ı   g e n işlə n d irm ə k  
is tiq a m ə tin d ə   işlər  görülm əlidir.  R e s p u b l i k a d a   Q a d m  
P roblem İən  üzrə  Q a d m   K om itəsi  və  50-  dək  q a d m   Q H T - 
ləri fəaliyyət göstərir.  Q a d m la r m  sürətlə təşkilatlanm asm m  
obyektiv səbəbi  ilk  növbədə əsasən  qeyd  etdiyimiz statistik 
göstəricilərdirsə,  subyektiv  səbəbi  o n la rm   d a   proses  və 
hadisələrdə  müstəqil  iştirak  etməsidir.  Ölkənin  ictimai- 
siyasi  h ə y a tm d a   d a h a   çox  kişilərin  fəalhq  göstərməsi, 
q a d m la rm   isə  passivliyi  də  bir su'a  amillərlə  bağhdn'.  Əsas 
səbəb  kimi  m addi  iqtisadi  d u r u m u n  ən  çox  q a d m la r m   çiy- 
ninə  düşməsi  (ailə  başçısı  rolu-həm   ata,  həm   a n a   olması), 
sosial  təhlükəsizhyin  zəifliyi,  milh  m entalitet  baxmıı  priz- 
m a s m d a n   hələ  də  "siyasətçi  q ad m "  o b ra z m m   özünə  həyat- 
d a  ta m  status q a z a n m a m a sı, ağır ev işləri və s.  kimi çoxsay- 
h  təzadlarm   təzahürüdür.  M əhkəm ə  sistemi. b a x m a y a ra q  
ki,  rəhbəri  q a d m d ır,  say  hesabı  ilə  hələ  də  kişilərin  ixti- 
y arm d ad ır.  S o rğ u la ra   əsasən  100  kişi  h a k im d ə n   18  nəfəri 
q a d m ,  100  kişi  vəkil  m ü q ab ilin d ə 21-i  q ad m d ır.  P o h sd ə iş- 
ləyənlərin  cəmi  2%- i q a d m d ır.  Beləliklə,  o n u  d a  qeyd  edək 
ki,  d em o k ratiy a  fərdi  azadhğı  və  q a n u n   q a rşısm d a   hamı- 
n m   bərabərliyini  nəzərdə  tu tu r.  Cəmiyyət  gender  sim- 
m etriyasm a  d o ğ ru   tənzimlənməlidir.  X X I  əsr  gender  dis- 
baiansm m   form alaşm ası istiqam ətində sürət götürməlidir.
1994-cü  ildən  q a d m ia rm   IV  Ü m u m d ü n y a   K o n fra n - 
sma  hazn-hq  məqsədilə,  dövlət stru k tu rları  və Q H T -  in  qa- 
d m   nüm ayəndələrindən  ibarət  Q a d m la rm   Milii  Hazıriıq 
K om itəsi  yaradıldı.  Bu  K o m itə  həm   beynəlxaiq  aiəmdə, 
həm   də  resp u b lik ad a  m ü x tə h f  səpgili  q a d m   məsəİələrinə 
həsr  o lu n m u ş  sem inar,  treninq,  sərgi  və  dəyirmi  m asa 
ə tra fm d a   m üzakirələr  keçirir.  O n ia r  Pekin  K o n f ra n s m d a n  
əvvəi  keçiriimiş  C a k a r ta ,  N y u -Y o rk ,  M in s k   və  A n k a ra

k onfranslarının  da  fəal  işürakçısı  olm uşdu.  R espublikada 
qəbul  o lu n a n   q ə ra r  və  qanunlar,  əksər vaxt gender siyasə- 
tini özlərində ehtiva etmədiyi üçün, müəyyən boşluqlar var- 
dır.  Bu  d a   həqiqətdir  ki,  K onstitusiyada  təsbit  olunm uş 
b ərab ər h ü q u q la r real bərabər im k an lar ohnam ası üzündən 
gerçəkləşmir.  P F P -d a   müəyyənləşdirilmiş  on  iki  problem- 
istiqam ətlər  A zərb ay can d a  fəaliyyətdə  olan  q ad m ,  gender 
və  insan  h ü q u q la n   təşkilatlatlannm   d a   strategiyası  kimi 
q əb u l 
o lu n m u ş d u r . 
1998-ci 
il 
y a n v a rm  
14-də 
"A zərbaycanda  q ad ın larm   ro lu n u n   artırılması  haqqm da" 
R espublika Prezidentinin sərəncam m a əsasən Q adm  Prob- 
lemləri  üzrə  Dövlət  Kom itəsi  yaradıldı.  N azirlər  Kabi- 
netinə tapşırıldı ki, ölkənin siyasi, iqtisadi, mədəni həyatın- 
d a   q a d m l a n n   ro lu n u   a rtırm a q  məqsədilə  müvafıq  təkliflər 
işləyib  hazırlasm.  I998-ci  ilin  sentyabr  ay m d a  müstəqil 
A z ə r b a y c a n  
R e s p u b lik a s m d a  
ilk 
dəfə 
R e s p u b lik a  
q a d m la rm m   I  qurultayı  oldu.  II  qarultayı  isə  2003-cü  ilin 
se n ty a b rm d a   keçirildi.
O a r a b a ^  
m ünaqisəsi 
gender 
müstəvisində. 
MüstəqiIIiyinin  ikinci onilliyini y a şa y a n  A zərbaycan,  bu  il- 
lərdə  E rm ən ista n m   hərbi  təcavüzünə  m əru z  qalmış,  ərazi- 
sinin  20%-  ni  itirmiş.  işğal  z o n a sm a  çevrilmişdir,  o n u n   I 
m ily o n d an   çox  qaçqmı  və  m əcburi  köçkünü  vardır.  Azər- 
baycan  q a d m la rı  1988-91-ci  illər  müstəqillik  u ğ ru n d a   ge- 
dən milli  a z a d h q   h ərək atm m  əsas hərəkətverici qüvvələrin- 
dən  olm uşdur.  Bütün  hadisə  və  proseslərdə  kişilərlə  bəra- 
bər  q a d m la r  d a   y ax m d an   iştirak  etmişlər.  1990-cı  il  20 
y a n v a rd a   Bakıda  və  respublikanm   digər ərazilərində  sovet 
q o şu n la rm m   törətdiyi  q a n h   faciənin  q u rb an ları  su'asmda 
yaşlı, gənc, ziyah,  a h m  q ad m lar,  h ətta məktəbli qız uşaqla- 
rı  d a   var  idi.  Q a ra b a ğ   münaqişəsinin  q u r b a n la n   oh"nuş 
jurnalist,  həkim  qadm larım ız  qəhrəm anlıq  rəmzinə  çevril- 
mişlər.  Q a ç q m   və  məcburi  köçkünlər  a ra sm d a   q a d m la r

çoxluq  təşkil  edir.  B un u n   obyektiv səbəbi  isə  m üharibənin 
nəticəsində  ailə  başçısmı,  oğlunu,  q ard aşm ı,  atasını,  ərini 
itirmiş q a d m  və qızlarm   olması və həyatm  bütün ağırlığmm 
o n la rm  üzərinə düşməsi  olm uşdur.
A z ə rb a y c a n d a   in s a n la n n   öz ərazisinin  bir yerindən 
digərinə qaçq m   və m əcburi köçkün kimi köçüb m əskunlaş- 
ması  probiem inin tarixi-siyasi kökləri vardır.  Bu hələ  1828- 
I830-CU  illərdə  R u s   im p e riy a sm m   apardığı  müstəmlə- 
kəçilik  siyasəti  nəticəsin d ə  e rm ə n ilə rin   b ir  hissəsinin 
I r a n d a n   A zərb ay can m   D a ğ h q   Q a r a b a ğ   ərazisinə  köçürül- 
məsi  ilə  başlamışdı.  Köçürülən  ermənilərlə  yerli  azərbay- 
c a n h la r  arasm d ak ı  m ünaqişənin  kökləri  o  dövrdə  alovlan- 
mış,  b u   günə  qədər  də  d a v a m   etm əkdədir.  1905-07-ci  və 
19I8-20-Cİ illərdə də erm əni təx rib atçılarm m  A zərbaycanm  
Bakı  və  Şam axı  şəhərİərində  törətdiyi  q a n h   q ırğ m la r 
azərbaycan  tarixinin  ağrılı səhifələridir.  1948-1953-cü  illər- 
də  E rm ə n ista n d a n ,  tarixən  həm in  ərazilərdə  kök  salmış,
4
100  m indən  çox  a z ərb ay ca n h   z o ra k ıh q la   qovulm uş,  Azər- 
b a y c a n d a   m əskunlaşm alı  o lm u ş d u r.  1988-89-cu  illərdə 
S SR İ  dövründə  yenə  E rm ə n is ta n d a   y aşayan  230 m in  azər- 
baycanlı  həm in  resp u b lik ad a n   zorla,  ağır  işgəncələrə  mə- 
ru z  q a la ra q   qovuldular.  1990-cı  ildə  O rta   Asiya  və  Q aza- 
xıstandan,  milli  m ünaqişə nəticəsində,  didərgin düşmüş 50 
m inədək  axısxa  (mesheti  )  tü rk ü   də  A zərbaycana  p ənah 
gətirdi.  1992-ci  il  26  fevral  X ocalı faciəsi  zam anı  bütov  bir 
şəhər yerlə yeksan edilmiş, 613  nəfər dinc əhali, o cümlədən 
63  uşaq,  106 q a d m  vəhşicəsinə öldürülmüş, 487  nəfər şikəst 
edilmiş,  1275 sakin, qocalar,  u şa q la r, q a d m la r əsir aparıla- 
raq   tarixdə  misli  görülməyən  zülmə,  təhqirə  və  təcavüzə 
m əru z  qaimışdn'.  Yüzlərlə  q a d m ,  gənc  qız,  uşaq  xəbərsiz 
itkin düşmüşdür.
1990-94-cü  illərdə  E rm ə n is ta n m   silahh  birləşmələri 
A zərb ay can   to r p a q la r m m   17300  kv.km -ni  (14  rayon  mər-

kəzi və 834 kənd  )  işğal etdi,  700000 nəfarədək azərbaycan-

d aim i  yaşayış  yerini  tə rk   etm əyə  m ə c b u r  edildi. 
E rm ənistan  hərbi  birləşmələri  tərəfmdən  A zərbaycan  tor- 
p a q la rm m   işğalı  nəticəsində  ölkəyə  53,5  m iyard  ABŞ  dol- 
ları həcmində zərər dəymişdir.
1995-ci  ilin  m a r tm d a   B M T-nin  Q a d m la rm   Stalusu 
üzrə K om issiyasm m   39-cu sessiyasmda A zərbaycan qadm - 
larm m   müdaxiləsi  və  tövsiyyəsi  nəticəsində  "Hərbi  müna- 
qişə  o c a q la rm d a  girov götürülmüş q a d m  və uşaqlarm   azad 
edilməsi  h a q q m d a "   q ətn am ə  P F P -n m   layihəsinin  son  va- 
rian tm a  daxil  edilib,  qəbul  olunm uşdu.  1995-ci  ildə  Pekin- 
də  keçirilmiş  Q a d v m la rm   IV  Ü m um dünya  K o n fran sm d a 
A zərbaycan  q a d m l a n   "Silahh  münaqişələr  zam anı  əsir 
düşmüş q a d m  və u şa q larm  azad edilməsi b arəd ə’’  BMT-nin 
Q ətnam əsinə  müvafıq  o la ra q   Q a ra b a ğ   müharibəsi  zamanı 
əsir  düşmüş  uşaq  və  qadm larım ızm   q a y ta n lm a sı  tələbini 
irəli  sürmüşlər.  O n la r  həm çinin  bu  m üharibənin  sülh  yolu 
ilə  q u rta rm a sı  üçün  d ü n y a  ictimaiyyəti  tərəfmdən  yardım 
göstərihııəsini  xahiş  etm işdır.  N ü m a y ə n d ə   heyəti  işğal 
olunm uş  ərazilərdə  hərbi  işğal  z a m a m   q a d m   və  uşaqlarm 
pozulm uş  h ü q u q la n n m   müdafıəsinə  d ü n y a  İctimaiyyətinin 
diqqətini cəlb etmiş,  bu  sahədə  onlara köm ək göstərilməsi- 
ni xahiş etmişdilər.  K o n fra n s d a  məhz A zərbaycan qadm la- 
rm m   tələbi  ilə  bütün  d ü n y a  q a d ın la rm a   müraciət  qəbul 
edilmişdi.  M üraciətdə  deyilirdi  ki,  o n la r  öz  ölkələrinin 
dövlət və din rəhbərlərİndən tələb etsinlər ki, təcavüz zama- 
nı  əsir  alm mış  q a d m   və  uşaqlarm   insan  h ü q u q larm m   fəal 
müdafıəsi  sahəsində  əməli  tədbirlər  görsünlər.  Azərbaycan 
q a d ı n   n ü m a y ə n d ə lə ri  h ə m ç in in   K o n f r a n s ın   ü n v a n m a  
üzərində  konfransın  simvolu  olan  b ay raq   təqdinı  etmişdİ- 
lər.  Bayrağm   üzərində  "Öz  d o ğ m a   evimə  q a y ta rm   məni" 
çağırışı  ilə  minlərlə q a ç q m   q ad m ın  imzası v ar idi.  Bunlarm 
m ü q a b ilin d ə  
P F P  
" G iro v  
götürm ə"(116-cı 
m ad d ə)

zorakılıq  form ası  kimi  daxil  edildi.
Yüz  minləri  əiıatə  edən  qaçqm lıq  və  m əcburi  köç- 
künlük  halı  iqtisadi  keçid  dövrünü  yaşayan  gənc,  müstəqil 
respublikam ızm  vəziyyətinə kəskin surətdə mənfı təsir edir. 
R e sp u b lik a n m   m üxtəlif ra y o n la n n d a ,  çadu*  düşərgələri  və 
y a ta q x a n a la rd a   m üvəqqəti  o la ra q   yerləşdirilmiş  b u   in- 
sanlar  ağlasığmaz  məşəqqət,  çətinliklərə  düçar  olmuş,  adi 
insan  üçün  nornıal  olan  tələbatlardan  m ə h ru m   vəziyyətdə 
yaşayırlar.  H ərbi  müdaxilə  zam an ı  100-dək  uşaq,  442  qa- 
dm ,  370  q o c a   əsir  götürülmüşdü  ki,  s o n ra d a n   A zərbaycan 
R espubU kasm m   hərbi  əsirlər,  girovlar  və  itkin  düşmüşlər 
üzrə  D övlət  K om issiyasm m   gücü  və  tələbi  ilə  30  uşaq,  92 
q a d m   və  115  q o c a m   azad  etm ək  m üm kün  olm uşdur.  M ü- 
h aribənin  depressiv  əlamətlərini  y aşayan  minlərlə  insan 
əsəb  və  ru h i  xəstəlikdən  əzab  çəkir.  Son  z a m a n la r  dünya 
m ə tb u a tm d a   q a d a ğ a n   o lu n m u ş  insan  alveri  məsələsindən 
bəhs  edən  yazılarda  E rm ən ista n m   d a   adı  xüsusilə  tez-tez 
hallandırılır.  G ü m a n   etm ək  o lar  ki,  hərbi  m ünaqişə  döv- 
ründə  itkin  düşm üş  A zərb ay can   v ətən d a şlarm d an   b u   qor- 
xulu biznesdə tran sp lan tasiy a  üçün əmtəə kimi  istifadə edi- 
lir.  R e sp u b lik a  H ərbi Əsirlər,  G iro v  və  İtkin D üşənlər üzrə 
Dövlət  K om issiyasm m   m ə lu m a tm a   görə,  Q a r a b a ğ   m üna- 
qişəsi  nəticəsində  4928  nəfər  itkin  düşmüşdür.  O n l a n n   56- 
sı  uşaq,  327-si  q a d m ,  364-ü  yaşlıdu'.  1988-ci  ildən  bəri 
əsirlikdən az a d  edilənlər  1330 nəfərdir və qeyd etməliyik ki, 
onİarm  hamısı  kişilərdir.  P F P -in   "Q a d m la r və hərbi  m üna- 
qişələr"ə 
həsr  o lu n m u ş  131-149-cu  m addələri  bu  işdə 
müəyyən  rol  oynam ışdu'.  199S-ci  il  m aym   18-dən  20-dək 
B ak ıd a  "Q a d m   h ü q u q ları-İn san   h ü q u q lan d n '.  Q a d m la r   və 
h ə rb i  m ü n a q işə "  m ö v z u s u n d a   B eynəlxalq  K o n f r a n s  
keçirilmişdir.  K o n fran sı  B M T   İP,  Y U N İ F E M ,   U N H C R  
və  A zərb ay can   hökum əti  birgə  təşkil  etmişdiIər.Tədbirə 
d ü n y a n m   13  ölkəsindən  çoxlu  nüm ayəndələr  dəvət  olun-

ınuşdu.  Q a r a b a ğ  münaqişəsinin  əsas tərəflərindən  biri olan 
E rm ən ista n   R espublikasınm   nümayəndələri  də  iştirakçılar 
a r a s m d a   idi.  K o n fra n s  iştirakçılan  P F P   üç  prinsipinin  nə- 
zərdən keçirilməsinin vacibliyi  h a q d a  razılığa gəlmişdilər:  - 
dinc q u ru c u lu q d a  və hərbi münaqişələrin həll o lu n m a sm d a 
q a d m l a n n   rolu;  -  q a d m la ra   qarşı  zorakılıq;  -  q a d m la rm  
h üquqları insan hüquqları kimi,  o cümlədən q açq m larm   və 
m əcburi  köçkünlərin  d o ğ m a  y u rd -y u v a la n n a   q ay tan lm ası 
və  həlli  u z u n   m ü d d ət  tələb  edən  digər məsələlər.  Bu  məsə- 
lələr,  k o n fra n s  iştirakçılan  olan  13  ölkədə  yaranm ış  vəziy- 
yətlə  ə laq ə d ar olaraq,  müvafıq  və  ak tu al  hesab  edilmişdir. 
İş tira k ç ıla r  b u   məsələləri  öz  milli  h ö k u m ə tlə rin in   və 
ictimayətlərinin  nəzərlərinə  çatıracaqlarm a  söz  vermişlər. 
İştirak çılar  həmçinin  B M T -nin  köməyi  ilə  subregional  və 
regional  əlaqə  sisteminin  yaradılması  məsələsində  konsen- 
susa  nail  olmuşlar.  Subregional  k o n fran sm   məqsədləri:  - 
ailədə, cəmiyyətdə,  milli və  beynəlxalq səviyyədə q a d m la ra  
qarşı zo rak ıh ğ m   qarşısm m   alm m ası və ləğv edilməsi işində 
əldə  o lu n m u ş  effektif  təcrübə  mübadiləsi;  -  əm əkdaşhq 
m əqsədi  ilə  və  regional  dialoqlarm   aparılm ası  üçün  foru- 
m u n   yaradılm ası;  -  gələcək  fəaliyyətdə  konsensusa  nail 
olunm ası.
Bakı  Bəyannam əsinin  yekun  nəticəsi  strategiya  və 
m exanizm i müəyyən'edən  k o n k ret fəaliyyət p ro q ra m ı oldu. 
Bu  sənədlər  milli  və  regional  səviyyələrdə  hazırlanmışdı. 
B M T   "Z o rak ıh q la mübarizə və sabit sülh  quruculuğu üçün 
q a d ın la rm   ro lu n u n   gücləndirilməsi  üzrə  əm əkdaşhq  siste- 
mi"  a d h  uzunm üddətli p ro q ra m ın   həyata keçirilməsinə kö- 
m ə k   göstərəcəyinə  razılıq  verdi.  Göstərilən  əm əkdaşlıq 
p r o q r a m m m   məqsədləri  bunlardır:  -  H ərbi  konfliktlərin 
qarşısm m   alm m a sm d a  və regionda sülhün  bərqərar olması 
prosesində  q a d m la n n   ro lu n u n   möhkəmiəndirilməsi;  -  Qa- 
d m la ra   qarşı  zorakıhğın  qarşısm m   ahnm ası  və  ləğv  olun-

ması  üçün  tədbirlərin  lıazu'lanması;  -  Q a d m la n n ,  o  cümlə- 
dən  q a ç q ın la n n   və  m əcburi  köçkünlərin  lıüquqlarm nı  qo- 
runm ası.
Bakı  k o n fra n s m d a   girovlar  h a q d a   d a   məsələ  qaldı- 
rılmış,  330-dək q a d m m   və 60-dək uşağm  taleyi diqqət mər- 
kəzində olm uşdur.  "A zərbaycan q a d m la rm m   Bakı Assosa- 
siyası" qeyri-dövlət təşkilatı B M T -n in  İn san  hüquqları üzrə 
Ali  K o m m is a rh ğ m m   Cenevrə  ofısində  b u  məsələ  ilə əlaqə- 
d a r  olaraq  çıxış edmişdir. Q eyd o lu n a n  problem lə əlaqədar 
o la ra q   m ünaqişə  dövrü  ərzində  q a ç q m la rm   və  məcburi 
köçküniərin  məsələləri  i b   bağh 
100
-dən çox  hüquqi sənəd 
qəbul  edilmişdir.
1994-cü ilin m a y m d a  atəşkəs elan o lu n m u şd u r.  Sülh 
müqaviləsinə  d ə fə lə rb   cəhd  edilsə  hələ  də  k o n k re t  nəticə 
yoxdur.  M ün aq işə  tərəflərinin,  beynəlxalq  təşkilatların  d a  
müdaxiləsi olm aqla, həm  dövlət, həm  də qeyri dövlət struk- 
turları  səviyyəsində  keçirtdikləri  saysız  görüşlərdə  hələ  ki, 
heç  bir  irəHləyişə  nail  olunm am ışdır.  T o r p a q la r m   işğalı  ilə 
bütün  insani  h ü q u q la n   pozulm uş əhalinin əsas  həssas  qru- 
p u   olan  iqadmlarm  m ünaqişədə  zo rlan m a,  cinsi  təzyiq, 
m əcburi  ham iləhk,  döymə,  təhqir  etm ə  haliarm ı  xüsusi 
qeyd  etməliyik.  M ə h z  P F P - n m   116-cı m addəsi b u  kimi hal- 
lara qarşı çıxış edir.  1995-ci ildə B M T -n in   39-cu sessiyasm- 
d a   B M T   Baş  ICatibinin  üzərinə  q o y u lan   q a d ın ia rm   azad 
edilməsi  məsələsini  Pekin  K o n f r a n s m d a   öhdəlik  kimi  üzə- 
rinə  götürən  Q ə tn a m ə   hələ  də  icra  o lu n m a m ışd ır  və  Post- 
Pekin  dövründə  o n u n   müddəti  d ö rd   dəfə  uzadılm ışdır  (40, 
41,  42,  43,  44-cü  sessiyalarda).  1998-ci  ildə  respublika 
N azirlər  K a b in e tin in   q açq m lar,  m əcb u ri  köçkünlər  və 
əhalinin  m iqrasiya  şöbəsi  tərəflndən  respublikanın  bütün 
rayonlarını ə h a tə  edən xüsusi sorğu keçirilmişdir.  Bu sorğu 
nəticəsində  q a ç q m   və  məcburi  köçkün  q a d m la r m   təhsili, 
məşğulluğu.  sağlam hğı  və  yaş  göstəriciləri  təhlil  olunm uş-

dur.  Bu  m əlum atlara  görə  qaçq m   və  məcburi  köçkün  qa- 
d m larm  məşğulluğu müxtəlif ray o n lar üzrə müxləlif şəkildə 
p ay la n m a q la   30%  o lm u şd u r və  onlarm   a ra sm d a   kənd  yer- 
ləri  çoxluq  təşkil  edir.  Bu  q a d m la n n   16,4%-i  müəllim, 
12,35-i  tibb  işçisi,  7,6%-i  mədəniyyət  işçisi,  41,1%-i  kənd 
təsərrüfat  işçiləri,  15,6%>-i  isə  digərləridir.  Ümumilikdə  gö- 
türdükdə isə qaçq m   və məcburi  köçkünlərin  419171  nə  fəri 
q a d m d ır   ki,  b u n u n   d a   120265  nəfəri  28,7%)-i  qaçqm , 
298906  nəfəri  71,3%-i  köçkündür  .
I998-Cİ  ildə  q a ç q m la rm   və  məcburi  köçkünlərin 
problem lərinin  həlli üzrə dövlət p ro q ram ı qəbul edilmişdir. 
Bu  p r o q r a m d a n   irəli  gələn  vəzifələri  yerinə  yetirmək  bey- 
nəlxalq h u m a n ita r təşkilatlarm, dünya  dövlətlərinin kömə- 
yi  və  iştirakı  o lm a d a n   həyata  keçirmək  m üm kün  deyildir. 
Beynəlxalq  q u ru m la rm   q a ç q m  və m əcburi  köçkün  ailələri- 
nə,  o cümlədən,  ilk  növbədə - tən h a və ailə başçısı  olan qa- 
d m lara,  yardım   və  köm ək  sahəsində  respublikada  geniş 
fəaliyyət  göstərilir.  Q a ç q m   və  məcburi  köçkün  qadıhlarm  
milli  tərkibi  belədir:  399058  azərbaycanh,  375  rus,  1902 
kürd,  17677  türk,  159  nəfər  isə  digər  millətlərin  nümayən- 
dəsi.  Q a ç q m   və  məcburi  köçkün  q a d m la rm   15878-i  ali, 
I9384-Ü  o rta   ixtisas,  85123-ü  orta,  45397-i  n a ta m a m   orta, 
75065-i ibtidai,  58059 nəfəri isə başqa təhsilə malikdir.  Sta- 
tistika  d a  göstərir  ki,  o n la n n   inkişaf potensialı yüksəkdir.
Y aş  tərkibinə  görə: 
6
  yaşm a  qədər 40597  nəfər:  7- 
17  yaş  arası  73632  nəfər;  18-49  yaş  arası  121619  nəfər;  50 
və o n d an  yuxarı 63060  nəfərdir. Ailə tərkibinə görə:  29484- 
ü  çoxuşaqh  ana;  4253-ü  şəhid  anası;  16948-i  ailə  başçısı 
olan  qadm ;  3595-i  tənha  qadm ;  114229-u  qız uşağıdn-.
R əqəm lər  aydm   göstərir  ki,  hərbi  m ünaqişə  nəticə- 
sində zorakıhğa m əruz q alm a b u  q a d m la rm  şəxsi həyat tər- 
zini də köklü dəyişmişdir.,  Pekin P la tfo rm a sm m  210-233-ci 
m addələrində  qeyd  o lu n ah   "Q ad m larm   insan  hüquqları"

m ü d d ə a sın d a   olan  əsas  h ü q u q la rd a n   -  yaşayış  yerindən,  iş 
yerlərindən, təhsil a lm a q d a n , dinc ailə m ünasibəti q u rm a q - 
d an,  ən əsası insan kimi inkişafdan m ə h ru m  etmişdir.  Ə h a- 
Ünin  b u   hissəsinin  d a h a   çox  qayğı  və  müdafıəyə  ehtiyajı 
vardır.  Bu q a d m la r m  üm um i  saym m   böyük hissəsi özü  ailə 
başçısı  olan,  tənha,  kimsəsiz şəxslərdir.
R e a lh q   göstərir  ki,  q a ç q m   və  m əcburi  köçkün  qa- 
d m la r m   böyük  bir  hissəsi  yoxsuUuq  və  işsizUklə  m übarizə 
a p a r a r a q   n o rm a l  həyat  tərzini,  çətinhklə  də  olsa  y a şam aq  
u ğ r u n d a  m übarizədə öz əsil peşəsini, sənətini,  savadmı,  qa- 
d m a   u y ğ u n   qabiUyyətini  itirmiş  xəstə,  c a v a n   ikən  qocal- 
mış,  gücsüz və  ağır psixoloji  gərginUk  vəziyyətindədir.  O n- 
larm   içərisində  olan  gənc  qızlar  isə  xüsusən  fıravan  həyat 
tərzindən  m ə h ru m   oİub,  sosial  bəlalar,  məhrum iyyətlərlə 
üzləşir və P F P - n m  259-285-ci  m addələrində göstərilən  "Qız 
u şa q ları"n m   vəzifə  və  h ü q u q la rm d a n   m ə h ru m d u rla r.  O n- 
l a n n   əksəriyyətinin  təhsilə,  tibbi  xidmətə,  qidaya,  geyimə 
və  inform asiyaya ehtiyajı vardır.
L a k in   b u ra d a c a   qeyd  edək  ki,  b u   q a d m   və  qızlar 
dövlətin  sülh  məram lı  gedişlərinə böyük  ümidlə y a n a şa ra q , 
öz d o ğ m a   to r p a q la r m a   qayıdacaqları  günü  gözləyirlər.
O a d ın la ra   qarşt  zorakılıq.  Pekin  Bəyannam əsinin 
113-cü b ə n d in d ə deyilir:  "Q a d m la ra   qarşı z o ra k ıh q   termini 
q a d m m   fıziki,  cinsi  və  psixoloji  sağ lam h ğ m a  ziyan,  əzab- 
əziyyət  gətirən  cinsi  əlamət  əsasında  h ər  cür  zorakılıq  aktı 
deməkdir".
Bu  həqiqətdir  ki.  tarixən  A z ə rb a y c a n d a   mənəvi, 
adətlərə görə q ä d m  xüsusi hö rm ət sahibi  olmuş,  ailənin na- 
m u s u  hesab edilmişdir.  Q ad m ,  o cümlədən də, əsasən qızlar 
xüsusi  o la ra q   kişi  cinsi  tərəfm dən  him ayə  o lu n u b   q o ru n - 
m u ş d u r .  T ə b ii  ki,  nəinki  cəm iyyətdə,  h ə m   də  ailədə 
müəyyən  z o ra k ıh q   nüm unələrinə  d a im a   rast  gəUnmişdir. 
Son  illərin  dəyişiklikləri  ailə-cəmiyyət  zəm inində  bütün

cinsləri  obyektiv  və  subyektiv  səbəbiər  üzündən  zorakılığa 
m əruz  q oym uşdur.  R espublikanın  müstəqillik  qazandıq- 
d a n   so n ra   üzləşdiyi  çoxsayh  problemlərin  təzahürü  d a h a  
çox  ağu'hğı  q a d m la rm   çiyninə  qoym uşdur.  M üharibədə 
çöxlu  sayda  kişi  itkisi,  ölümü  kütləvi  surətdə  zorakıhq  əla- 
məti  yaratm ış,  insan  bir  insan  olaraq  bütün  həyat vasitələ- 
rindən  m ə h ru m   olunm uş,  tarixi  adət-ənənələrə  söykənən 
vərdişlər  zərif q a d m ı  bərkitmiş,  belə  deyək  ki,  "kişiləşdir- 
miş" dir. Ə n  yaxm ı və yaxud tam madığı fərd tərəfm dən ha- 
ra d a sa   və  kimlərinsə  vasitəsilə  törətdikiəri  təhlükə,  qorxu 
və  ya  zo rak ıh q   h a lla n   q a d m m   norm al  inkişafm da  ən  bö- 
yük maniədir.
A z ə rb a y c a n d a   keçirilən  sosioloji  so rğ u lar  təzahür 
edən  zo rak ıh ğ m   m üxtəlif  form alarm ı  aşkarladı.  Onlara: 
m üharibə nəticəsində baş verən kütləvi zorakıhq;  ailə-məi- 
şət zəminində ailə zorakıhğı;  iş yerində zorakıhq; flziki mə- 
nəvi  və  cinsi  mənəvi  zorakılıqlar  aiddir.  Ailə-məişət zəmi- 
nində  olan  zorakılıq  faktları,  milli  adətlərdən  irəli  gəlir, 
ənənəvi  o la ra q   heç  də  statistikada  daim   dəqiq  əksini  tap- 
mır.  Ailə  daxili  problem lərin  açıqlanm ası  çox  n a d ir  hal- 
lard a  aşk arlan ır.  Ailədə  kişi  cinsi  (ata-qardaş-ər-oğul) 
tərəfmdən  fıziki  zorakıhğm   səviyyəsi  26,1%  təşkil  edir. 
Q a d m la r ən  çox mənəvi  zorakıhğa  m əruz qalu'lar -  61,3%.
Əlbəttə,  X X   əsrin  əvvəllərində  bu  nəticələr  tərsinə 
idi.  Son  illər  ərzində  ictimai-siyasi  mühitin  dəyişməsi  digər 
təzyiq form alarım  d a  yaratdı.  Şəhid  vermək, ailəyə başçıhq 
etmək,  tə n h a   q a lm a q   qadını  iqtisadi  çətinliklərlə  üzbəüz 
qoydu.  D igər  tərəfdən,  b ü ro k rat  m əm u rlarm   "sənin  şəhi- 
dini  m ənm i  öldürmüşəm"  tipli  so y u q q a n h   münasibəti  də 
q a d ın m   mənəviyyatmı  ”zorladı".
D axih İşlər N azirhyinin 2000-ci  ilə olan m əlum atına 
görə  q a d m la ra   qarşı  1062  cinayət  hadisəsi  qeydə  ahnmış- 
dır.  B u n lard an   46-ı  z o ıia m a   və  onlara  sui-qəsd  cəhdi;  31-i

qəsdən  a d a m   öldürm ə  və  qəsd; 
20
-i  sağlamlığa  ağır  zərbə 
vurm a;  83-ü  az  ağır  zərbə  vurm a;  18-i  soyğunçuluq;  13-ü 
d ə b d u z lu q ;  69-u xuliqanlıq  və s-dir.  1180 nəfər q a d m  cina- 
yət məsuliyyətinə cəlb  olunub.  O n la rd a n   15-i qəsdən a d a m  
öldürmə  və  o n a   sui-qəsd;  89-u  şəxsi  və  d ö v b t   əm lakını 
oğurlam a;  91-i  dələ-duzluq;  122-i  xuliqanlıq;  I
86-1
  nar- 
kotik vasitələr saxlanm ası,  yayılması  və s-dir.
Türkiyədə  və  Birlləşmiş  Ə rəb  Ə m r lik b r in d ə   43  qa- 
dm   fahişəliyə,  3  nəfər isə  n a rk o tik   m a d d ə b r  yay d ığ m a  gö- 
rə həbs edilmişdi.  O  c ü m b d ə n ,  bir neçə gecə b a r la r m d a  yo- 
luxucu xəstəlik d aşıy an  32 q a d m  müəyyən edilmiş və xəstə- 
x an ay a  göndərilmişdi.  Bakı  şəhərində  isə  üm um ilikdə  433 
q a d m   müalicə  üçün  xəstəxanaya  göndərilmiş  və  o n la rd a n  
400  nəfərinin  m ü x tə h f   növ  dəri-zöhrəvi  x ə stəlik b ıin ə  yo-
luxması müəyyən  edilmişdi.
Q a d m  Ə m ə k  İslah K olo n iy asın d a q a d ın la r  a r a s m d a  
k e ç irib n   so rğ u y a  əsasən  onları  cinayətə  s ü rü k b y ə n   səbəb- 
b r b e b  açıqlanır:  "bir tikə çörək ucundan"  n a r k o tik  m a d d ə  
satışm a  cəlb  o lu n u b ;  müəyyən  təzyiq  ciltmda  cinayətkar 
q ru p a  qoşulub; x ırd a  xuliqanlığa görə; ailə-məişət zəminin- 
dəki  p r o b le m b rlə   əlaqədar.
M ə lu m d u r  ki,  fahişəlik qadınm   öz şəxsi  işi sayılır və 
q a n u n la   təqib  edilmir.  L akin  fahişəxana  saxlam aq,  qız  və 
q ad m ları  müəyyən  v a s i t ə b r b   ə b   alıb  vasitəçilik  etm ək   ci- 
nayət  hesab  o lu n u r   və  A zərbaycan  R espublikası  C M -n in  
299-cu m addəsi i b  cəzalandırılır.  Azyaşhları  fahişəliyə cəlb 
etmə  C M -n in   215-ci,  16  yaşm adək  şəxsb  cinsi  əlaqədə  ol- 
m a  
1 1 1
-ci  m a d d ə b r i b   cəzalandırılır. 
2
  və  ya  d a h a   çox  ar- 
vad  sax lam aq   C M -n in   130-cu,  qadm ı  zorla  q a ç ırm a   129- 
cu,  q o r x u tm a   və  z o rla  m əcburi  nigaha  sövq  etm ə  128-ci 
m a d d ə b r i  i b  tənzim  olunur.  1996-cı ilin m a y m d a  A zərbay- 
can d a  "İn sa n la rla ticarət və üçüncü şə x sb r tərəfm dən fahi- 
şəliyin  is tis m a n n a   qarşı  m übarizə  h a q q m d a "  K onvensiya-

ya  qoşu lm u şd u r.  İn san a-q ad ın a  fiziki  təzyiq  o n u n   psixi 
aləminə,  d ü n y a  görüşünə  yəqin  ki,  öz  təsirini  göstərir.  Qa- 
d m   və  kişi  mənəvi  zənginliyi,  əxlaqi  saflığı,  fıziki  kamilliyi 
özündə  birləşdirməli və  inkişaf etdirməlidirlər.
E rm ənistanla münaqişə nəticəsində qız və q a d m la ra  
qarşı  ə n   ağrılı  təcavüzlər  edilmişdir.  Azyaşh  qızlarm  vali- 
deynlərinin  gözü  qarşısm da  zorlanması,  u şa q la n n   öldürül- 
məsi,  südəm ər körpəli a n a la n n  döşlərinin  kəsilməsi,  qad;n- 
larm   kürəklərinə  q a y n a r  sa m o v arlar  bağlanm ası  f a k tla n  
bəşəriyyətdə  görünməmiş zorakılıq  ak tlan d ır.  D üşm ən  əli- 
nə  əsir  düşm əm ək  nam inə  intihar  hökm u  seçən,  qayalar- 
d a n   özünü  a ta n   qız-qadm m   h a q q m m   zorlanm ası  fa k tla n  
reallıqdır.  Bu gün əsirhkdə girov olan  300-dən  çox q a d m m  
ən ağır işgəncələrlə ləyaqət və şərəfmin tapdalanm ası, zorla 
d o ğ u zd u ru lm ası  ən  qatı  zorakıhqdır.  Bu  isə  P F P -n m   "bə- 
rabərlik, sülh və ink işaf yolunda"  (
1 12
-ci m addə) çağırışına 
təm am ilə ziddir.
A zərb ay can   insan  h ü q u q larm a  aid  20-dək  beynəl- 
xalq  K onvensiyaya  imza  atmışdır.  1995-2001-ci  illər ərzin- 
də  verilən  am nistiyaya  görə  minlərlə  əhv  o lu n an larm   ara- 
sm d a  q a d m la r  da vardır.  H ə r insana  həyatm m   ilk a m n d a n  
verilən h ü q u q la r o n u n   insan  hüquqları  və əsas  a z a d h q la n - 
dır,  o n l a n n   q o ru n m a sı  və  həyata  keçirilməsi  üçün  şərait 
y a r a tm a q   hökum ətlərin  vəzifəsidir  (PF P ,  210-cu  maddə).


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə