Ii hiSSƏ t ə hsil sistemind ə psixoloji xidm



Yüklə 2,34 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə25/47
tarix01.01.2017
ölçüsü2,34 Mb.
#4244
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   47

I tipi 
bel
ə
  s
ə
ciyy
ə
l
əndirmişdir:  O,  sadə
c
ə
 
özünü  gicliyə
  qoyur.  Bu  tip
ə
  aid  olan 
yeniyetm
ə
l
ə
r  h
ə
dd
ən  artıq  zarafatlar  və
  qeyri-
münasib    hə
r
ə
k
ə
tl
ə
r  edirl
ə
r.  
Onlar ev
ə
 gec g
ə
lir,  m
ə
kt
ə
bd
ən yayınır, bacı və
 
qardaşları ilə
 
savaşır, onları 
incidirl
ə
r. 
II  tip    “valideynlə
rin  q
ənimi”
 
adlanır.  Belə
  yeniyetm
ə
l
ərin  özünü  pis 
aparmasının  sə
b
ə
bi  bir  v
ə
  ya  h
ə
r  iki  valideyn
ə
 
qarşı  olan  intiqam,  nifrə

hissl
ə
ridir.    Valideyn
ə
 
münasiobə
td
ə
 
yaranan  düşmənçilik,  ə
dav
ə
t  hissl
ə
ri 
sonralar 
əsl  müharibənin  yaranmasına  sə
b
ə
b  olur.  Yeniyetm
ə
 
oğulun 
düşmənçiliyi valideyn üçün gözlə
nilm
əz olur. Onlar başa düşmürlər ki, bütün 
ill
ə

ə
rzind
ə
 onun daxilind
ə
 
toplanmış mə
nfi hissl
ər indi özünü biruzə
 verir. 
III  tip  “Korlanmış  uşaq” 
adla
nır.    Belə
 
uşaqların  intellektual
    v
ə
 
emosional  inkişafında  pozulmalar  yoxdur.  Ancaq  onun  davranışında  qanun 
pozğunluğu  ilə
 
ə
laq
ədar  qüsurlar  açıq
-
açığına  özünü  biruzə
  verir.  Bu  da 
göstərir ki, uşaq pis mühitdə
 
böyümüşdür. İndi də
 
o, öz ə
hat
ə
sinin normalar
ı 
il
ə
 
yaşayır, cinayə
tkar al
əmin normalarını qə
bul edir v
ə
 onlara tabe olur. 
IV  tip  “Axmaq  ailə”nin  uşağı
 
adlanır.  Belə
  ail
ə
l
ə
rd
ə
 
böyümüş 
yeniyetm
ə
l
ərin assosial davranışı hə
l
ə
 m
ə
kt
ə
b
ə
q
ə
d
ər yaş dövründə
 
başlayır. 
Bu  cür  uşaqlar  cəzalanacaqlarını  bilsə
l
ə
r  bel
ə
,  yen
ə
  d
ə
  asosial  h
ə
r
ə
k
ə
tl
ə
r
ə
 

 
182 
yol  verirl
ər.  Onları  qorxu  hissi  belə
 
saxlamır.  İş  ondadır  ki,  onlar  sadə
c
ə
 
olaraq  normal  v
ə
 
düzgün  davranmaq  iqtidarında  deyillər,  heç  kimi  sevə
 
bilmirl
ər.  Ayıb  və
 
günah  hissinin  nə
 
olduğunu  bilmə
y
ən  bu  uşaqlar 
c
əzalandırılsalar da. Heç nə
 
olmamış kimi öz bildiklə
ri edirl
ər. Bir sözlə
 
bu cür 
yeniyetm
ə
l
ə
r
ə
 dem
ək olar ki, heç nə
 il
ə
 
kömə
k etm
ək mümkün deyildir. 
 
V  tip  “Orqaniklər”
 
adlanır.  Belə
 
uşaqlarda  beyin  travması  və
  ya  psixi 
inkişafda geridəqalma halları olur. Bu, onların intizamı pozması, zə
if intellekt
ə
 
malik olmamaları və
 
öz hə
r
ə
k
ə
tl
ə
rini qiym
ə
tl
ə
ndirm
ə
k qabiliyy
ə
tl
ərinin olması 
il
ə
 
bağlıdır. Bə
db
ə
xtlikd
ə
n bel
ə
 
uşaqları öz yaşıdları ə
l
ə
 
salır, incidirlə
r. Onlar 
çox vaxt özlərini müdafiə
siz hesab edirl
ə
r.  
VI  tip  “Psix
otikl
ər”
 
adlanır.  Onlar  ə
qli  c
ə
h
ə
td
ən  qüsuru  olan  xə
st
ə
 
uşaqlardır.  Belə
l
əri  üçün  sə
rs
əmlik,  qarabasma,  ağlabatmaz  söhbə
tl
ə
r  v
ə
 
h
ə
r
ə
k
ə
tl
ə
r  s
ə
ciyy
əvidir.  14  yaşlı  belə
  yeniyetm
ə
l
ə
rd
ən  biri  öz  ata  və
 
anasını 
odlu  silahla  q
ə
tl
ə
 
yetirmişdi. O, öz hə
r
ə
k
ə
tini sad
ə
c
ə
  olaraq  bel
ə
  izah  edirdi: 
―Mə
n  bel
ə
  etm
ə
liy
ə
m.  Onlar  m
ə
kt
əbin direktorunu güllə
l
ə
m
ə
kd
ə
  m
ə
n
ə
  mane 
oldular‖. 
 
Ail
ə
l
ə
rin  b
ə
zil
ə
rind
ə
 
uşağın  mə
n
əvi  dünyasına  qarşı  biganə
 
münasibə

olur.  Özünə
 
qarşı  biganə
 
münasibə
ti  hiss  ed
ən  uşaqlarda  heç  bir  mə
n
ə
vi 
maraq  olmur.  Bu  ail
ə
l
ə
rd
ə
 
üstün  olan  tə
l
əbatlar  yaxşı  yemə
k  v
ə
  yatmaqdan 
ibar
ətdir.  İnsanı  heyvandan  demə
k  olar  ki,    f
ə
rql
ə
ndirm
ə
y
ə
n  bu  h
ə
yat  t
ə
rzi 
n
ə
tic
ə
sind
ə
  yeniyetm
ə
 
ünsiyyə
t  sevincinin  n
ə
 
olduğunu  bilmir,  ona  yaxşılıq 
etm
ək sevinci müyə
ss
ə
r deyildir.  
Uşa
q v
ə
 yeniyetm
ə
l
ə
rin t
ə
rbiy
ə
sind
ə
 
vacib şə
rtl
ə
rd
ən biri düzgün tə
rbiy
ə
 
üsullarından istifadə
 
olunmasıdır. ―Çətin‖ yeniyetmə
l
ərin assosial davranışını 
yaradan  s
ə
b
ə
bl
ər  sırasında  hə
m  ail
ə
d
ə
,  h
ə
m  d
ə
  m
ə
kt
ə
bd
ə
  fiziki  c
ə
za 
üsullarından  istifadə
 
olunmasıdır.  Bu  üs
ullar  n
ə
tic
ə
sind
ə
 
uşaq  qə
lbi 
kobudlaşır, qə
z
ə
bl
ə
nir v
ə
 o, soyuq, laqeyd v
ə
 q
ə
ddar bir m
əxluqa çevrilir. Bu 
üsullar  uşaq  qə
lbinin  inc
ə
lik  v
ə
  h
əssaslığını  öldürür,  primitiv  instinktlə
ri 
dirk
əldir,  insanın  əxlaqını  pozur,  ona  yaltaqlıq,  yalançılıq  kimi  keyfiy
y
ə
tl
ə


 
183 
aşılayır.  Belə
 
uşaqlar  qə
ddar  v
ə
 
zalım  olur.  Öz  mə
kt
əb  yoldaşına  yalnız  o 
şə
xs 
əl qaldırır ki, o özü kobud tə
rbiy
ənin ―gözə
llikl
ərini‖
 
hiss etmişdi. 
 
Uşaq  və
  yeniyetm
ə
l
ə
rin  t
ə
rbiy
ə
sind
əki  çə
tinlikl
ə
rin 
ə
sas  s
ə
b
ə
bl
ə
rind
ə

biri d
ə
 onlara f
ərdi yanaşılmaması, temperament və
 
xarakter xüsusiyyə
tl
ə
rinin 
n
ə
z
ə
r
ə
 
alınmamasıdır.  Onlara  yanaşma  zamanı  bu  xüsusiyyə
tl
ə
rin  n
ə
z
ə
r
ə
 
alınması  vacibdir.  Fərdi  xüsusiyyə
tl
ə
rd
ən  asılı  olaraq  elə
 
uşaqlar  vardır  ki, 
onların  cəzalandırılmaqla  davranışdakı  mə
nfilikl
ə
ri  aradan 
qaldımaq 
mümkündür.  Ancaq  elə
 
uşaqlar  vardır  ki,  onlara  qarşı  kobudluq, 
c
əzalandırılma tə
rbiy
ə
y
ə
 
yalnız mə
nfi t
əsir göstə
r
ə
 bil
ə
r v
ə
 v
ə
ziyy
ə
tin daha da 
q
ə
lizl
əşmə
sin
ə
 s
ə
b
ə
b olar.  
Konkret nümunə
y
ə
 n
ə
z
ə
r yetir
ə
k. 
Kamil  VIII  sinifd
ə
 
oxumalı  idi.  O,  yarım  il
  idi  ki,  m
ə
kt
ə
b
ə
  getmirdi. 
Oğlanın  yaxĢı  ailəsi  vardi:  böyük  qardaĢı  mə
kt
əbi  heç  bir  çə
tinlik  olmadan 
bitirmiĢdi.  Mə
lum  deyildi,  n
ə
  etm
ək  lazımdır  ki,  Kamil  düĢdüyü  ə
hat
ə
d
ə

çıxsın  və
  m
ə
kt
ə
b
ə
 
qayıtsın.  BoĢluğun  harada  olduğunu  öyrə
nm
ək  lazım  idi. 
Əvvə
lc
ə
 o
nunla danıĢmaq istə
dikd
ə
 
o demiĢdi: “Mə
n probleml
ərimi özüm hə
ll 
edir
əm. Heç kimin kömə
yin
ə
 
ehtiyacım yoxdur”. Sonradan aydın olur ki, onun 
üçün  sinifdə
   
maraqlı  deyil,  onun  sinifdə
 
dostları  yoxdur.  Bir  də
 
o,  baĢa 
düĢmürdü ki, oxumaq ona nə
 
üçün lazımdır. Oğlanı mə
k
ə
t
ə
b h
ə
v
ə
sl
ə
ndirm
ə

üçün  psixoloq  onun  dost  olmaq  istədiyi  sinif  yoldaĢı  ilə
 
münasibə
tl
ə
rinin 
yaranmasına  köməklik  etmiĢ  və
  bel
ə
likl
ə
  d
ə
,  o,  t
ə
hsilini  davam  etdir
ə
r
ə
k  v
ə
 
orta m
ə
kt
əbi bitirmiĢdi.
 
Şagirdin  davranışlında  və
 
şə
xsiyy
ətin  inkişafında  özünü  göstə
r
ə
  bil
ə

qüsurların  qarşısını  almaq  və
 
onları  aradan  qaldırmaq  üçün  mə
kt
ə
b
ə
  yeni 
daxil  olan  uşaqla,  onun  valideynlə
ri  il
ə,  uşağa  aid    bütün  sə
n
ə
dl
ə
rl
ə
 
tanış 
olmaq ―çətin‖ uşağın, kollektivə
 
alışmasına köməklik göstə
rm
ə
k, sinif r
ə
hb
ə
ri 
il
ə
  birlikd
ə
 
şagirdlərin  davranışında  mövcud  olan  qüsurların  aradan 
qaldırmağın planını hazırlamaq lazımdır. 
 

 
184 
M
ə
kt
ə
bd
ə
 
―çətin‖  yeniyetmə
l
ə
rl
ə
 
işin  təşkil  olunmasında  ə
sas 
m
ə
suliyy
ə
t  m
ə
kt
əb  psixoloqunun    üzə
rin
ə
 
düşür.  Psixoloji  yardıma  yalnız 
―çətin‖  intizamsız  yeniy
etm
ə
l
ər  deyil,  müvə
ff
ə
q  qiym
ə
tl
ə
rl
ə
 
oxuyan,  intizamlı, 
n
ə
zak
ətli şagirdlə
r
ə
 d
ə
 ehtiyac duyulur.  
Pedaqoji  praktikada  müə
llim  v
ə
 
şagirdlə
rin  tez-tez  b
ə
zi  yeniyetm
ə
l
ə
rin 
davranışı  üçün  sə
ciyy
ə
vio  olan  neqativ  t
əzahürlə
r  bar
ə
d
ə
   
şikayə
tl
ə
rin
ə
  rast 
g
ə
lirik.  On
ların  kobudluğu,  nə
zak
ə
tsizliyi,  x
ə
b
ərçiliyi  və
 
yalançılığı  haqqında 
söz  açılır.  Belə
  hallarda  m
ə
kt
ə
b  psixoloqu  h
əm  müə
lliml
ə
r
ə
,  h
ə
m  d
ə
 
şagirdlə
r
ə
  f
əal yardım göstə
rm
ə
li,  bir-biri  il
ə
 
bağlı olan və
zif
ə
l
əri düzgün hə
ll 
etm
əyi  bacarmalıdırlar.  O,  yeniyetmə
ni
n  aqressiv  davranışına,  ünsiyyə
td
ə
 
qapalılığına,  özünüqiymə
tl
ə
ndirm
ə
d
ə
 
yüksə
k  v
ə
 
ya  aşağı  mövqe  tutmasına 
g
ətirib çıxaran sə
b
ə
bl
əri aşkara çıxarmalıdır. 
 
 
Psixoloqlar  bel
ə
  hesab  edirl
ər ki,   çə
tin  t
ə
rbiy
ə
 
olunma  uşağın  müsbə

emosional t
əcrübə
ni m
ə
nims
ə
m
ə
kd
ə
 
kütlüyünün, tə
rbiy
ə
vi t
ə
sirl
ə
ri qavramaq-
da qabiliyy
ə
tsizliyinin v
ə
 ya bu t
ə
sirl
ə
r
ə
 
qarşı müqavimə
tinin n
ə
tic
ə
sidir. 
 
M
əlumdur  ki,    şə
xsiyy
ə
tin    ontogenezd
ə
 
inkişafı  və
   
formalaşması 
yaşlıların    cə
miyy
ə
td
ə
  ictimai  c
ə
h
ə
td
ə
n  q
əbul  edilmiş  də
y
ə
rl
ə
rin,  norma    v
ə
  
v
ərdişlə
rin  m
ə
nims
ə
dilm
ə
sin
ə
 
yönəldilmiş tə
rbiy
ə
vi t
ə
sirl
əri altında baş verir. 
Bu  prosesd
ə
 
uşağın    valideynlər,  müə
llim    v
ə
    t
əırbiyəçilə
r    t
ə
r
ə
find
ə
n    ona  
qarşı  yönəlmiş    qayda  və
  d
ə
y
ə
rl
ə
ri  q
ə
bul  etm
ə
m
ə
si,  pedaqoji  t
ə
sirl
ə
r
ə
 
qarşı 
müqavimə
ti t
ə
rbiy
ə
 
işində
 
çə
tinlikl
ər yaradır,  uşaq  isə
  
―çətin‖ uşaq  statusu  
qazanmış olur.
 
 
Pedaqoji t
əcrübə
 v
ə
 real h
əyat göstə
rir ki, ist
ə
r  pedaqoqlar, ist
ə
rs
ə
  d
ə
 
valideynl
ə
r bel
ə
 
uşaq və
 yeniyetm
ə
l
ə
rl
ə
  t
ə
rbiy
ə
 
işinin  təşkilində
 ad
ə
t
ə
n  eyni 
t
ə
rbiy
ə
  metodlar
ından,  ə
sas
ən    sınaq    və
    s
ə
hvl
ər  metodlarından    istifadə
 
edirl
ər. Əslində
 is
ə,  çətin, davranışı qüsurlu uşaq və
 yeniyetm
ə
l
ərin davranış 
qüsurları psixoloji tə
bi
ə
tin
ə
 
görə
  
heç də
 eyni deyildir. Ad
ə
t
ən müə
lliml
ər  çə
tin  
t
ə
rbiy
ə
 
olunan  uşaqların  davranış qüsurlarının ə
sil s
ə
b
ə
bl
ə
rini v
ə
 motivl
ə
rini  
öyrə
nm
ə
d
ə
n  bel
ə
 
uşaqlarla  yenidə
nt
ə
rbiy
ə
 
işini  təşkil  etmə
kl
ə
 
bu  cür 

 
185 
davranışın xarici təzahürlərini aradan qaldırmağa  çalışırlar. Aydındır ki, belə
 
iş üslubu heç  də
 h
əmişə
 arzuedil
ə
n n
ə
tic
əni vermir. Müə
lliml
ərin  çətin uşaq 
v
ə
  yeniyetm
ə
l
ə
rl
ə
   
apardığı  tə
rbiy
ə
 
işinin    sə
m
ə
r
ə
sizliyi,  psixoloji  amill
ə
rin, 
xüsusilə
  diaqnostik v
ə
  korreksiyaedici  metodlardan istifad
ə
 
olunmaması  və
 
ya bu sah
ə
d
əki peşə
kar  s
əriştənin olmaması ilə
 
bağlıdır. 
 
 
T
əhsil müə
ssis
ə
l
ə
rind
ə
 praktik psixoloji xidm
ət sisteminin  formalaşması 
v
ə
  m
ə
kt
əb  psixoloqlarının    peşə
kar  f
ə
aliyy
ə
t
ə
 
qoşulması  haqqında    söhbə

ged
ən  problemin    sistemli  şə
kild
ə
 
öyrə
nilm
ə
sin
ə,    ixtisaslı  yardımın  təşkilinə
 
yol açır. 
 
 
Qeyd 
etm
ək  lazımdır  ki,  praktik  psixo
loji 
xidm
ət  haqqında  
―Əsasnamə
d
ə‖  çətin,    qüsurlu  davranışa    malik    uşaq    və
    yeniyetm
ə
l
ə
rl
ə
  
aparılacaq  diaqnostik  və
 
korreksiya  işləri mühüm istiqamə
tl
ə
rd
ə
n  biridir.  
 
Psixoloqun  peşə
kar    f
ə
aliyy
ə
ti  bu  sah
ə
d
ə
 
iş   sisteminin   qurulmasında  
ilk  növbə
d
ə
 diaqnostik metodlar  vasit
ə
sil
ə
  
uşaq  və
 yeniyetm
ə
l
ərin davranış  
qüsurlarının determinantlarını müə
yy
ə
nl
əşdirmə
yi, bel
ə
 
davranışın  parametr
-
l
ə
rini  v
ə
  s
ə
viyy
ə
l
ərini  aşkara  çıxarmağa,  pedaqoji  tövsiyə
l
ə
r
ə
 
müvafiq 
korreksiyaedici  t
ə
dbirl
ə
rin h
ə
yata  ke
çirilmə
sin
ə
 
yönə
lm
ə
lidir. 
 
Neqativ    davranış  təzahürlə
rin
ə
 
görə
    psixoloji 
ə
d
əbiyyatlarda    çə
tin 
uşaqların  dörd əsas qrupu müə
yy
ən edilmişdir.
 
I qrup. Bel
ə
 
―çətin‖ yeniyetmə
l
ə
rd
ə
  
davranış qüsurlarının yaranması  sə
b
ə
bi  
f
ərdi tipoloji xüsusiyyə
tl
ə
rd
ə
  
özünü ə
ks etdir
ə
n emosional-
iradi  sferanın inki
-
şafında  normadan  kənara  çıxmanın  olmasıdır.  Bu  uşaqlarda  xarakterin 
aksentuasiyası və
 h
ə
tta psixopatiyaya q
ə
d
ər ağır nə
tic
ə
l
ə
r
ə
 g
ətirib çıxara bilə

 
Psixoloq  xüsusi diaqnostik metodikalar  vasitə
sil
ə
  bu qru
pa  aid çə
tin  
t
ə
rbiy
ə
   
olunan  uşaqları  vaxtında    aşkara    çıxarmalı,  onları  müalicə
   
üçün  
patopsixoloq v
ə
 ya psixonevroloq h
ə
kim
ə
  
göndə
rilm
ə
sini t
ə
min etm
ə
lidir. 
II    qrup.    Bu  qrupa    aid  edil
ə
n  yeniyetm
ə
l
ə
rd
ə
  t
ə
rbiy
ə
vi  t
ə
sirl
ə
r
ə
 
qarşı 
müqavimə
t    v
ə
  davra
nış  qüsurları  pedaqoji  baxımdan  düzgün  olmayan 
avtoritar t
ə
sirl
ə
r n
ə
tic
ə
sind
ə
 
yaranmış olur. Mə
s
ə
l
ən, müə
llim  v
ə
  valideynl
ə
r  

 
186 
yeniyetm
ə
y
ə
 
müraciə
t  ed
ə
rk
ən,  göstəriş  verə
rk
ən    bu  yaş  dövrünün 
xüsusiyyə
tl
ə
rini  n
ə
z
ə
r
ə
 
almadıqda  o,  yeniyetmənin  qanunauyğun  ə
ks  
reaksiyası  ilə
 
qarşılaşmış  olur.  Uşağın  emosional    və
ziyy
ə
tin
ə
    diqq
ə
tsizlik, 
(m
ə
s
ə
l
ə
n, geyimd
ə
ki 
ə
h
ə
miyy
ətsiz çatışmazlıq, ailə
d
ə
 
baş vermiş  bə
db
ə
xtlik, 
ağır  xə
st
ənin olması, maddi rifahın  aşağı olması və
 
s.) ona  qarşı rə
ftarda 
ünsiyyə
t    v
ə
    n
ə
zak
ətin    pozulması  kobud    rə
ftara  s
ə
b
ə
b  olur.  Bu  tip
ə
    aid 
edil
ən  uşaqlar  ə
slind
ə
 
çətin  uşaqlar  deyildir,  onların  davranışında  
k
ənaraçıxma halları situativ xarakterli olduğundan belə
 
uşaqlara münasibə
td
ə
 
xüsusi  tə
rbiy
ə
vi  t
ə
sirl
ə
r
ə
 
ehtiyac  yoxdur.  Bu  halda  uşaq    deyil,  müə
llim  
yaranmış  situasiyadan  çıxış  yolu  tapmaq  üçün  öz  mövqeyinə
  n
ə
z
ə

salmalıdır.
 
III    qrup.  Bu  qrupa    aid  edil
ə
n    yeniyetm
ə
l
ərin  davranış  qüsurları    ə
xlaqi 
t
ə
s
əvvürlə
rin,  bilikl
ə
rin  v
ə
 
davranış  təcrübəsinin  formalaşmadığından  irə
li 
g
ə
lir.  Pe
daqoji  baxımsızlıq,  nə
zar
ətin  olmamasına  görə
    b
ə
zi  yeniyetm
ə
l
ə

ətrafdakıların    tə
l
ə
bl
ə
ri  il
ə
 
hesablaşmır,  impulsiv  hə
r
ə
k
ə
tl
ə
r
ə
  yol  verirl
ə
r. 
Ad
ə
t
ə
n  bel
ə
 
uşaqlar  sonradan  öz  sə
hvl
ərini  anlasalar,  bu  qüsurlardan  xilas 
olmağa çalışsalar  da, sanki onlarda  bunun  üçün iradə
 
çatışmır.
 
IV  qrup.  Bu  qrupa    aid  edil
ə
n  yeniyetm
ə
l
ər  ―xüsusilə
 
çə
tin  yeniyetm
ə
l
ər‖ 
adlandırılır.
Yüklə 2,34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   47




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin