Isabayeva asida yusufjonovna bolalarni nutqini o‘stirish


«O» tovushi to‘siqqa uchramayapti, cho‘ziq aytilyapti. To‘g‘ri: «O»



Yüklə 2,06 Mb.
səhifə29/126
tarix20.11.2023
ölçüsü2,06 Mb.
#166565
növüУчебник
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   126
4. ДАРСЛИК

«O» tovushi to‘siqqa uchramayapti, cho‘ziq aytilyapti.

To‘g‘ri: «O» tovushi cho`ziq aytilyapti, unli tovush. Ot so‘zida
«O» tovushi so‘zning boshida kelyapti, «O» tovushi so‘z o‘rtasida ham, oxirida ham keladi. Mas alan: sado, non.
Jismoniy daqiqa.
Tarbiyachi bolalarga «Rasmni top» o‘yinini taklif etadi. Buning uchun tarbiyachi bolalami uch guruhga bo`ladi: 1 -guruhga «O» tovushi bilan boshlanadigan predmetlar rasmlarini topish, 2-guruhga «O» to­vushi bilan tugaydigan predmetlar rasmlarini, 3-guruhga «O» tovushi so‘z o‘rtasida kelgan predmetlar rasmlarini topish aytiladi, qaysi guruh o‘ylanib, belgilangan muddatda so‘z topa olmasa, o‘yindan chiqadi. O‘yinni oxirigacha davom ettirgan guruh g‘olib sanaladi.
Bolalar uchun amaliy ish.
Tez aytish:
Oqqush ko‘lda suzadi,
Oppoq bo‘yin cho‘zadi
Mashg‘ulotga faol qatnashgan bolalar rag‘batlantiriladi.
Bolalar bilimini tekshirish va mustahkamlash uchun savollar
Bugun qaysi tovush bilan tanishdik?
U qanday tovush ekan?
Bu tovushni nima qilamiz?
Biz tovushlarni nima uchun o‘rganamiz?
Qaysi tovushlar unli tovushlarga kiradi?
Nutqning tovush madaniyati tushunchasi. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning nutqini rivojlantirish alohida ahamiyatga ega. Inson o‘z fikrlarini ifodalash va boshqalaming fikrlarini tushunish uchun ona tilidan foydalanadi. Nutqni egallash boiaga bevosita va bilvosita (hikoya, badiiy asar, tarbiyachining tushuntirish va boshqalar) yo‘l bilan borliq haqida bilimlar hosil qilishga imkon beradi. Maktabgacha ta’lim muassasasida lug‘at boyligini oshirish, so‘zning grammatik tuzilishini shakllantirish, bog‘larishli nutqni rivojlantirish vazifalari hal etiladi.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda nutq madaniyatini rivoj­lantirishga doir quyidagi vazifalami muvafaqqiyatli hal etish lozim:

  1. tovushlami to‘g‘ri talaffuz qilishni shakllantirish (bolada av­valo, nutqni eshitish shakllanadi, keyinroq talafiuzni egallaydi);

  2. aniq talaffuzni hosil qilish (so‘z va so‘z birikmalarini dona- dona va aniq talaffiiz qilish);

  3. so‘zni talaffuz qilganda urg‘uni to‘g‘ri qo‘yish ustida ishlash;

  4. nutqni orfoepik jihatdan to‘g‘riligi ustida ishlash;

  5. nutq sur’atini rivojlantirish;

  6. nutqning ifodaliligini shakllantirish;

  7. nutqiy aloqa ko‘nikmalarini shakllantirish;

  8. nutqiy eshitish ko‘nikmalarini shakllantirish;

  9. nutqiy nafas olishni shakllantirish;

  10. o‘z fikrini erkin va izchil bayon etish ko‘nikmasini shakllantirish.

Maktabgacha yoshdagi bolalaming nutqini rivojlantirish xilma-xil faoliyat turlarida amalga oshadi:

  1. tabiat obyektlari bilan tanishtirish mashg‘ulotlarida;

  2. badiiy asarlar bilan tanishtirish mashg‘ulotlarida;

  3. savodga o'rgatishda;

  4. o‘yin faoliyatida;

  5. ijtimoiy foydali mehnat jarayonida turli ishlarni bajarish asosida.

Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalaming nutqini rivojlantirish
quyidagi qonuniyatlami hisobga olishni talab etadi:

  1. ona tilida nutqni idrok etish qobiliyati bola nutq organlarining mashqiga bog‘liq;

  2. nutq ma’nosini tushunish bola tomonidan umumlashtirishning turli darajasining leksik va grammatik til belgilari o‘zlashtirilishiga bog‘liq;

  3. nutq me’yorini o‘zlashtirish bolada tilni his etishning rivojlanganligiga bog‘liq

Shuningdek, maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar nutqini rivojlantirishda tovush madaniyati alohida o‘rin tutadi. Nutqning tovush appadaniyati o‘z mohiyatiga ko‘ra nutq madaniyatining tarkibiy qismidir.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqning tovush madaniyatini shakllantirish uchun quyidagi vazifalami hal etish lozim:

  1. bolalaming fonematik eshitishi, mazkur sur’at va ohangni idrok eta olish qobiliyatini asta-sekin rivojlantirib borish;

  2. artikulatsion apparatni rivojlantirish;

  3. iboralar vositasida erkin gapira olish qobiliyatini shakllan­tirish;

  4. muomala sharoitiga bog‘liq ravishda ovoz balandligi yoki pastligini boshqara olishni tarbiyalash;

  5. ona tilidagi barcha tovushlami to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish;

  6. har bir tovush, shuningdek, so‘z va iboralarni aniq va ravon talaffuz qilish;

  7. so‘zlarni adabiy til orfoepiyasi qoidalariga muvofiq talaffuz qilishga o‘rgatib borish;

  8. nutqning maromli sur’atini shakllantirish;

  9. nutqning ohangdor va ifodali bo‘lishiga erishish9.

Nutqning tovush madaniyatini shakllantirish bolalarning bog‘lanishli
nutqini rivojlantirishda muhimdir. Bolalar ko‘pincha s-z, p-f, p-b, u-o‘, x-h, q-g‘ tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qila olmaydilar. Nutq jarayoni­da ketappan - ketayapman, Hojahon - Shohjahon, Yustam - Rustam, qalga - qarg‘a kabi talaffuz etishga yo‘llash, ovoz balandligiga, tovush sur’atiga e’tibor berish metodik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Ba’zi bolalar o‘zidan kichiklami jerkib, ovozini ko‘tarib muomala qiladilar. Shunda ularni talaffuziga, nutq madaniyatiga e’tibor qilish, me’yorda so‘zlab, muomala qilishga o‘rgatish zarur. Chunki bolalikda tarkib topgan muomala madaniyati inson umrining oxirigacha muhrlanib qoladi. Obrazli nutqni rivojlantirish keng ma’noda nutq madaniyatining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu o‘rinda nutq madaniyati deganda, adabiy til normalariga rioya qilish, o‘z fikrlarini, hissiyot- larini, tasavvurlarini aytilayotgan gapning yo‘nalishi va maqsadiga muvofiq holda mazmunli, grammatik to‘g‘ri, aniq va ifodalab bera olish tushuniladi. Nutq faqat bolada til boyligiga nisbatan qiziqish tarbiyalangan, nutqda turli xil ifoda vositalaridan foydalanish ko‘nikmasi rivojlantirilgan taqdirda obrazli, bevosita va jonli boiadi.

  1. Nutqning tovush madaniyatiga doir ishlar.

Maktabgacha katta yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishda erishilgan asosiy natijalar tengdoshlar bilan muloqot asosiy o‘rin egallaydigan muloqot sohasidagi chuqur o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Bola katta yoshdagi odamdan ko‘ra o‘z tengdoshini afzal ko‘ra boshlaydi. Birga o'ynayotgan o‘rtog‘iga qaratilgan nutq kattalar bilan bo‘lgan nutqdagiga nisbatan mazmunliroq bo‘lib boradi. Sherik bilan dialog muvofiqlashtirilgan predmetli va nutqiy harakatlar tusiga ega bo‘ladi. Bola endi qo‘shnisining e’tiborini o‘ziga jalb qilishni biladi, uning o‘zi o‘rtoqlarining ishlari va fikrlari bilan qiziqadi.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalar nutqining funksiyalari ko‘p qirralidir. Bunda bola nutqdan atrofdagilar bilan muloqot o‘matish, o‘ziga, o‘z ishlari va kechinmalariga e’tibomi jalb qilish, bir-birini tushunish, sherigining xulqiga, fikr va hissiyotlariga ta’sir qi­lish, o‘z faoliyatini yo‘lga qo‘yish, o‘zining va birga o‘ynayotgan o‘rtoqlarining harakatlarini muvofiqlashtirish uchun foydalanadi. Nutq atrofdagilar haqidagi bilimlaming muhim manbai, tabiat, nar­salar va kishilar olami haqidagi tasawurlami qayd etish vositasi, bilish faoliyatining vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Maktabgacha katta yoshdagi bola uchun nutq obyektiv munosabatlaming alohida sohasi bo‘lib, bola ulami so‘zlar, tovushlar, qofiyalar, ma’nolar bilan o‘ynash orqali anglab yetadi.
Bola o‘zining amaliy, bilish va shaxsiy ehtiyojlarini qondirish uchun o'zida mavjud bo‘lgan barcha vositalardan va noixtiyoriy vaziyatlarda fikr bildirishdan, nonutqiy vositalardan (imo-ishoralardan, mimika va harakat) va bevosita nutqning o‘zidan foydalanadi. Nutqning barcha turlari va shakllari til shaxsining takrorlanmas individual portretini hosil qilgani holda o‘zaro birgalikda mavjud bo‘ladi.
Dialogni rivojlantirish faqatgina nutqning muayyan kompozitsion shaklini o‘zlashtirishdai iborat bo‘lib qolmay, balki u bolaning ijti­moiy jihatdan rivojlani; hi va uning shaxsi shakllanishining muhim tarkibiy qismi bo‘lib ham hisoblanadi. Dialogik muloqot nafaqat xabar qilishga (intellektual mazmundagi xabarga) va o‘z manfaatlariga yo‘naltirilishni, balki sherigining mavqeini, uning manfaatlari, istak-xohishlari va kayfiyatini ham hisobga olishni nazarda tutadi. Dialogda nutqiy harakatlami muvofiqlashtirish to‘g‘ridan-to‘g‘ri sherigini tushuna olish, uning nuqtayi nazarini qabul qilishni bilishga ham bog‘liqdir. Bunday tajribani bolalar o‘zaro uyushgan faoliyatda (birgalikda yasash, rasm chizish, hikoya qilish, jamoaviy o‘yinlar) orttiradilar. Tengdoshlar bilan muloqotda bola nutqi mazmunlilik (muloqot vaziyatidan qat’i nazar til vositalaridan foydalanish asosida mazmunning tushunarliligi) kasb etadi.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalaming dialogik muloqoti jara­yonida nutqning yangi shakli - monolog vujudga keladi va shakllanadi. U bolaning o‘z fikrlari, hissiyotlari, atrofdagi olam haqidagi bilimlari bilan o‘rtoqlashishni istashi tufayli vujudga keladi. Bunda nutq qisqa hikoya shaklida ro‘y beradi. Hikoyada bolani hayron qoldirgan va hayajonga solgan qandaydir qiziq narsa (yangi o‘yinchoq sotib olish, oila a’zolarining kulgili vaziyatlarga tushib qolishi va h.k.) aks etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar tanish ertaklami hikoya qilish, multfilmlar mazmunini aytib berish, o‘qigan narsalarini aytib berishni yaxshi ko‘radilar.
Jaranglayotgan nutqqa bo‘lgan qiziqishning shiddat bilan rivojlanishi, til borlig‘ini eng oddiy anglashning shakllanishi maktabgacha katta yoshdagi bolalar erishgan eng muhim yutuq hisoblanadi. So‘zga nisbatan lingvistik munosabat tovushlar, qofiyalar, mazmunlar bilan to‘satdan boshlangan o‘yinlar, so‘z mazmuni, ulaming jaranglashi va mazmuni haqidagi masalalarda ko‘rinadi. Til borlig‘ini anglash uning barcha - fonetik, leksik, grammatik tomonlarini qamrab oladi. Nutqqa nisbatan ongli munosabat lug‘atni takomillashtirishga (antonimlar, sinonimlar, ko‘p ma’noli so'zlarni tushunishga), nutqning tovush madaniyatini (tovush talaffuzi, talaffuz, tinglay olish qobiliya­ti, ohang ifodaliligi) rivojlantirishga, nutqning grammatik to‘g‘riligini (morfologiya, so‘z hosil qilish, sintaksisni) shakllantirishga, ravor nutqni rivojlantirishga ta’sir qiladi.
Maktabgacha katta yoshda nutqning grammatik to‘g‘riligina shakllantirish nutqqa nisbatan tanqidiy munosabat paydo bo‘lishs hamda rivojlanishi, aniq va to‘g‘ri so‘zlashga intilish bilan bog‘liq To‘g‘ri so‘zlashga intilish grammatikaning barcha sohalari - morfologiyada (aniq shakl hosil qilishda, shakllaming turli-tumanligini o‘zlashtirishda: stollar, stullar, qavatlar va boshq.), so‘z hosil qilish­da, (non uchun - nondon, tuz uchun tuzdon va boshq.) sintaksisda (og‘zaki nutq qurilmasini yengib o‘tish: va bog‘lovchisini ko‘p marta qo‘llash orqali gapni cho‘zib yuborish, bitta gapda to‘g‘ri va bilvosita nutqni aralashtirib yuborish va boshq.) ko‘zga tashlanadi. Nutqning grammatik to‘g‘riligiga intilish ko‘proq yetti yoshli bolalarga xosdir. Besh yoshli bolakay hali ham grammatik shakllar ustida zavq bilan mashq qiladi va aynan mana shu so‘z bilan mashqlar kelajakda gram­matik jihatdan to‘g‘ri ifodalangan nutq uchun poydevor yaratadi.


  1. Yüklə 2,06 Mb.

    Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   126




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin