«magistratura mərkəzi»



Yüklə 415.15 Kb.
səhifə2/5
tarix27.04.2017
ölçüsü415.15 Kb.
1   2   3   4   5

Penka.

Penka lifləri çətənə bitkisinin gövdə hissəsindən alınır. Çətənə bitkisi də kətan kimi birillik otabənzər bitkidir. Bunun gövdəsinin uzunluğu 1 m-dən 3 m-ə qədər olur. Çətənə ikievli bitkidir, yəni onun bəzi kollarında erkək çiçəklər, digərlərində isə dişi çiçəklər inkişaf edir. Çətənə bitkisinin dişi kolları «ana», erkək kolları isə «ata» kol adlanır. Ata kolunun lifləri anna kolları liflərindən həm zəif, həm də nazik olur. Çətənə bitkisindən lif almaq üçün onu isladır, əzişdirir və döyəcləyirlər.

Çətənə həm lif, həm də toxum üçün becərilir. Penka lifi istehsalında Rusiya birinci yeri tutur. Çətənə ən çox Bryansk, Oryol, Kursk, Smolensk, Tula, Kaluqa, Homel, Minsk və bəzi s. vilayətlərdə inkişaf tapmışdır.

Kətan lifinə nisbətən penkanın lifi qaba, cod, yoğun və qeyri-elastik olur.

Penka liflərindən əsas etibarilə kəndir, vij, sap, balıqçı toru, yanğın borusu və cod parçalar (kisə, mal qablaşdırmaq üçün istifadə edilən parça, mebel parçası, parusin, brezent) istehsal edilir. Çətənə toxumlarından yeyinti yağı və texniki yağlar alınır 2.

Cut.

Cut birillik otabənzər bitkidir. Onun gövdəsinin uzunluğu 4,5 m-ə qədər olur. Dünya miqyasında hasil olan bütün qabıqaltı liflərin yarısına qədərini cut bitkisi verir. Cut lifləri kətan liflərindən cod və yoğun olur. Ucuz və hiqroskopik olduğuna görə cutdan geniş miqyasda kisə, astar və mebel parçası istehsal edilir. Hindistanda cutun ilk emalı çox ağır şəraitdə icra edilir. Orada cutun yaş liflərini gövdəsindən əl ilə qoparırlar.

Rusiyada cut bitkisi becərilməsi təcrübələri (Daşkəndin yaxınlığında) yaxşı nəticələr vermişdir. Cutun əkin sahələri ildən-ilə genişlənir. Bizim ölkədə cutun emalı mexanikləşdirilmişdir və zavodlarda aparılır.

Kənaf.

Kənaf birillik bitkidir. Bunun gövdəsinin uzunluğu 1,2-5 m olur. Kənaf liflərindən də cut liflərindən hazırlanan məmulatlar istehsal edilir.



Kəndir.

Kəndir çoxillik bitkidir. Bunun gövdəsinin uzunluğu 1,5-5 m olur. Yabanı kəndir bitkisi əsas etibarilə Türkmənistan və Qazaxıstanda çay vadilərində bitir. Kəndir bitkisinin liflərindən kəndir, balıqçı toru və parça hazırlanır. Kəndir bitkisinin lifləri gec çürüyür 1, 2.



Rami.

Rami çoxillik bitkidir. Rami Gürcüstanda bitir. Bütün qabıqaltı lifləri arasında rami ən möhkəm və çürüməyə qarşı ən davamlıdır. Rami liflərindən balıqçı toru, kanat, kağız (yüksək sortlar), möhkəm sap, parça və s. istehsal edilir.

Yun – qoyun, dəvə, dovşan və s. heyvanların dərisində bitən tükdür. Yun əsas etibarilə qoyundan alınır.

Qoyun yunu.

Yun müxtəlif cinsli qoyunlardan qırxılır. Zərifyunlu qoyundan, yəni müxtəlif merinos cinsindən zərif yun, yarımcod (yarımqaba) yunlu qoyunlardan – yarımzərif və yarımcod yun, codyunlu qoyunlardan – coc yun alınır. Codyunlu qoyunlardan qırxılan yun uzunluq, naziklik və s. keyfiyyətlərinə görə çox müxtəlif olur. Bu yunların içərisində hər növ liflər, yəni nazik lif – tiftik, cod lif – qıl, yarımcod lif, dönmə tük (tiftiklə qılın arasında) və ölü tüklər rast gəlir.

Ölü tük hamısından cod, yoğun və adətən qısa olur, tez qırxılır və çox zəif olur. Belə tük boyaq götürmədiyinə və bir-birinə ilişmədiyinə görə parçanın keyfiyyətini aşağı salır.

Liflərinin növlərinə görə yun birnövlü və qarışıq növlü olur 2, 7.

Birnövlü yun zərifyunlu qoyunlardan (merinos, dönmə) qırxılır. 55 m-dən uzun olan birnövlü yunlardan kamvolparçaları (kişmir, boston, triko-metro və s.), 55 mm-dən qısa olan yunlardan isə mahud parçalar (mahud, şeviot, drap) istehsal edilir.

Birnövlü yun nazikliyinə görə keyfiyyətlərə bölünür. Keyfiyyət həmin yundan hasil edilə bilən ipliyin ən yüksək nömrəsini təqribən müəyyən edir. Yunun keyfiyyət nömrəsi yuxarı olduqca, ondan daha yuxarı nömrəli iplik hasil etmək olar.

Qarışıq növlü yun qabayunlu, yarımqabayunlu və dönmə cinsli qoyunlardan qırxılır. Qarışıq növlü yun tiftikdən (nazik tük), qıldan (qaba tük), keçici tükdən, yəni tiftikdən qıla çevrilən tükdən və azca da ölü tükdən ibarət olur.

Qarışıq yunun keyfiyyəti onun liflərinin orta uzunluğundan, nazikliyindən, qarışıqlığı dərəcəsindən və tiftiklə qılın nisbətindən asılıdır. Belə ki, tiftiyi artıq olan yun daha yaxşı yundur.

Parça istehsalında qoyun yunundan başqa keçi qılı, dəvə və s. heyvanların da yunu işlədilir 8.

Keçi yunu.

Keçi yunu qatışıq və birnövlü olur. Qatışıq keçi qılı anqor cinsindən başqa, bütün sair cinslərdən alınır. Qatışıq qıl nazik tiftik liflərindən və cod qıldan ibarət olur. Birnövlü keçi qılı anqor cinsli keçilərdən alınır. Bu qıl ağ, ipək kimi parlaq və xeyli möhkəm olur.



Dəvə yunu.

Zərif (tiftik) və cod liflərdən ibarət ola bilər. Cavan dəvələrdən yumşaq yun (tiftik) alınır, buna taylak deyilir. Yaşlı dəvələrin yunu müxtəlif kürən rənglərə çalı rvə xeyli möhkəm olur.



Yunun qırxılması.

Qoyunun yunu qırxılmaqla əldə edilir. Zərifyunlu qoyunlar ildə bir dəfə, codyunlu qoyunlar isə iki dəfə qırxılır. Bütöv qırxılıb çıxarılan yuna lümə yun deyilir. Lümə müxtəlif formalı çəngələrdən ibarət olur. Çəngələr də birlikdə ştapel təşkil edir. Ştapelin forması onu təşkil edən çəngələrin formasından asılı olur. Yun qıvrım olduğuna və liflərinin arasında yağ və tər olduğuna görə çəngə-çəngə olur.

Yun qırxıldıqdan sonra sortlara ayrılıb yuyulur. Yunun əsas hissəsi 35-46 dərəcə istilikdə sabunlu-sodalı məhlulda yuyulur. Qoyundan qıxrılan yunun miqdarı lümənin qalınlığından, yağ-tər faizindən və çirkliliyi dərəcəsindən asılı olur.

Isti suda yun yuyulduqdan sonra zərifyunlu qoyunların yunu 35-45%, yarımcod yunlu qoyunlarınkı 45-60% və cod yunlu qoyunlarınkı 5-70% təmiz yun verir. Bir baş zərifyunlu qoyundan 4,2-6 kq, yarımcod yunlu qoyunlardan 2,8-5 kq və codyunlu qoyunlardan 1,2-3,5 kq yun qırxılır 9.



Suyun təsiri.

Suda, xüsusən dağ suda, yunun lifləri yumşalır, plastik olur, uzanma qabiliyyəti artır, davamı azalır, quruduqdan sonra isə ona verilən formanı saxlayır.

Yun parçaların bir çox əməliyyatı, məsələn, dekatirovka, ütü, press və s. əməliyyatlar yunun həmin bu xasiyyətlərinə əsaslanır. Adi şəraitdə yunda 14-18% rütubət olur. Yun rütubəti yavaş-yavaş canına çəkir və yavaş-yavaş da buraxır.

Qızdırdıqda yun codlaşır və kövrəkləşir.



Yunun texnoloji xassələri.

Yun liflərinə bir əyirici materialı kimi qiymət verilərkən onun qıvrımlıq, naziklik, uzunluq, möhkəmlik, uzanma, bircürlük, rəng, nöqsansızlıq və təmizliyinin böyük əhəmiyyəti vardır.

Yunun nazikliyinin çox böyük əhəmiyyəti vardır, çünki ondan çıxan ipliyin keyfiyyəti və hazırlanan parçanın naziklik və yumşaqlığı bundan asılıdır. Ən nazik iplik ən nazik yundan alınır.

Yun liflərinin qıvrımlığı. Yun lifləri pambıq liflərindən fərqli olaraq qıvrımdır. Qıvrımlıq müxtəlif forma və ölçüdə olur. Nazik yunun qıvrımları düz formada olur. Cod yunların nazik tiftikləri xeyli qıvrım, lakin xeyli əyri-üyrü olur. Cod yunların əyri-üyrülüyü az olur. Yunun qıvrımlığının böyük əhəmiyyəti vardır, çünki hazır parçanın elastik və məsaməli olması yunun qıvrımlığından çox asılı olur 10.

Yunun uzunluğunun iplik istehsalında da böyük əhəmiyyəti vardır. Ipliyin hamarlığı və möhkəmliyi liflərin uzunluğundan asılıdır. Yundan iplik istehsal etmək üsulları liflərin uzunluğuna görə müəyyən edilir. Müxtəlif heyvanların yunu təkcə uzunluq cəhətdən deyil, habelə bir lümədə də və birnövlü olmayan yunun çəngələrində də müxtəlif olur. Qısa yun mahud istehsalında, uzun yun isə şal istehsalında işlədilir.

Yunun möhkəmliyi tükünün yoğunluğundan və keyfiyyətindən asılıdır. Ayrı-ayrı yun liflərinin möhkəmliyi 48 q olur.

Yunun uzanması. Digər liflərə nisbətən yun daha çox uzanır. Yun lifləri 20-65% uzanır. Parçanın elastikliyi və əzilməsi yunun uzanma xasiyyətindən asılıdır.

Yunun rəngi əksərən ağ olur, lakin qara, qəhvəyi, boz və s. rənglərdə də ola bilər. Ağ yundan olan iplik və parçalar istənilən rənglərə asan boyanır.



Yunun quruluşu.

Lifin çöl üzünü narın pullar təşkil edir. Bu pullar ayrı-ayrı bərkimiş lövhəciklərdən ibarətdir. Zərif yun liflərinin pulları halqavari olur, cod yun liflərində həmin pullar müxtəlif formalı ayrı-ayrı lövhəciklərdən ibarət olur. 1 mm uzunluqda lifdə 40-dan 250-yə qədər pul olur.

Yun lifinin pul qatı onu müxtəlif təsirlərdən mühafizə edir. Lifin yumşaqlığı və kələ-kötürlülüyü pulların xüsusiyyətindən asılıdır. Liflərin kələ-kötürlülüyü ilişmək qabiliyyəti yaradır ki, bunun da mahud və keçə istehsalında böyük əhəmiyyəti vardır. Pul qatının altında qabıq qatı yerləşir.

Qabıq qatı iyəbənzər hüceyrələrdən və hüceyrələrarası maddələrdən ibarətdir. Hüceyrələrin uzunluğu 100-200 mikron, yoğunluğu 6 mikron olur 19.

Cid liflərdə bu qatlardan başqa üçüncü bir qat da olur. Bu qat qabıq qatının altında yerləşir və buna özək qatı deyilir. Özək qatı (kanal) nazik divarlı hüceyrələrdən ibarət olub, içərisi hava ilə dolu olur. Diametri 25 mikrona qədər olan zərif lifdə kanal olmur, diametri 50 mikrona qədər olan yarımzərif və yarımcod lifdə kanal bütöv deyil, qırıq-qırıq olur. Özək qatı çox olduqca, lifin keyfiyyəti aşağı, özü cod və namöhkəm olur. Ölü tükün kanalı, demək olar ki, onun bütün daxilini tutur.

Yunun kimyəvi tərkibi və xassələri.

Yun zülal birləşmələrindən – keratin deyilən maddədən ibarətdir. Yunun keratinində 50-52% karbon, 20-24% oksigen, 16-17% azot, 6,5-7,3% hidrogen və 2-5% kükürd vardır. Pambığın sellülozuna nisbətən keratinin bir sıra xüsusiyyətləri vardır. Yun lifləri eyni yoğunluqda pambıq liflərinə nisbətən davamsız olduğuna baxmayaraq, uzanmaq qabiliyyətinə malikdir, elastikidir və yundan istehsal edilən məmulat xeyli davamlı olur.



Bərpa edilən, yaxud işlənmiş yun.

Mahud istehsalında bərpa edilən yun tətbiq edilir. Bu yun – köhnə yun parçaların, hörmələrin, tikə parçaların, parça qırıntılarının və s. didilməsi nəticəsində əldə edilir. Bu yunun keyfiyyəti ilk materialın keyfiyyət və emal edilməsi üsullarından asılıdır.

Yun parça istehsalında yuna, habelə istehsalın müxtəlif stadiyalarında istehsal atıntı və töküntüləri də qatılır 12.

Yunun nöqsanları.

Yunun nöqsanları – ölü tükdən, zəifləşmiş xarab liflərdən, qovaqdan, pıtırqan kimi bitki və s. qatışıqlardan ibarət ola bilər. Bütün bunlar yun parçanı davamsız edir, həm də zahiri görünüşünü xarablaşdırır.



Təbii ipək.

Təbii ipəyin lifi barama qurdunun sap kimi buraxdığı donmuş maddədən ibarətdir. Mpəkçilik ən çox Özbəkistanda, Gürcüstanda, Azərbaycanda, Türkmənistanda, Ukraynada, Uzaq Şərqdə inkişaf etmişdir.



Xam ipəyin alınması.

Barama qurdu öz inkişafında bir neçə dövr keçirir. Əvvəlcə kəpənək toxum tökür, toxumdan barama qurdu çıxır. Əmələ gəldikdən 28-34 gün sonra barama qurdu barama sarıyır. Barama sarımaq üçün barama qurdu alt dodağındakı iki deşikdən bir cüt olduqca nazik tel buraxır. Bu tellər çıxarkən seritsin deyilən xüsusi maddə ilə bir-birinə yapışıb sap təşkil edir və havada bərkiyir. Barama qurdu ipək telləri müəyyən qayda üzrə yerləşdirib öz ətrafında barama sarıyır. Baramanın içərisində qurd pupa, pup da kəpənəyə çevrilir 13.

Kəpənək baramanın divarlarını qələvi maddə ilə isladır və sonra baramanı deşib bayıra çıxır. Baramadan çıxdıqdan sonra kəpənəklər cütləşərək toxum töküb ölür. Deşilmiş baramalar çıxdaş sayılır. Barama xarab olmasın deyə, pupu buxar, yaxud isti hava ilə baramanın içərisində boğurlar.

Açmazdan əvvəl baramanı yumşaltmaq üçün qaynar suda isladırlar. Xam ipək sap əldə etmək üçün bir neçə (adətən 5-6) baramanın tellərini birləşdirib bir sap edirlər. Açılan ipək tellərə xam ipək deyilir.



Xam ipəyin quruluşu, kimyəvi tərkibi və xassələri.

Barama telləri mikroskop altında iki lif şəklində görünür. Bu liflər bir-birinə yapışmış olur.

Təbii ipək – zülal, yəni fibroin (75%) və seritsin (25%) deyilən maddələrdən ibarətdir. Ipək soyuq suya, dağ su ya və qeyri-üzvi turşulara yaxşı davam gətirir, lakin buda yun kimi qələvilərin təsirindən çox qorxur.

Xam ipəyin keyfiyyəti saplarının naziklik cəhətdən bir qaydada olub, çox möhkəm və nöqsansız olmasından asılıdır. Xam ipəyin xarakterik nişanələri – çox nazik liflərdən ibarət olub, çox möhkəm və görünüşcə gözəl olmasından ibarətdir.



Palıd ipəkqurdundan alınan ipək.

Tut barama qurdundan başqa, bir də palıd ipəkqurdu vardır. Bunlar meşələrdə olaraq ya palıd ağaclarının üstündə, yaxud qırılmış palıd budaqları altında palıd yarpağı yeyir. Bir sıra palıd ipək qurdlarının içərisində ən çox inkişaf tapanı Çin palıd ipək qurdlarıdır.

Palıd ipək qurdlarının baraması açıq sarı-qonur rəngdən qəhvəyi rəngə qədər olur. Bu baramalar çətin açıldığına görə onları qabaqca pambıq şəklinə salıb, sonra əyirərək iplik qayırırlar 13, 19.

Palıd ipəkqurdunun ipəyi tut ipəyinə nisbətən daha davamlı və elastik olur, lakin yumşaqlıq və hamarlıq cəhətcə ona çatmır. Bu ipəkdən davamlı parça – çesuça istehsal edilir. Bundan başqa, həmin ipəkdən texniki parçalar üçün istifadə edilir.



Süni liflər.

Süni lif almaq üçün əsas təbii material sellülozdur ki, bundan viskoz, misli ammonyak və asetat lifləri alınır.

Sintetik liflərin materialı – fenol, əhəng, karbon, xlor və s. maddələrdən ibarətdir. Bu maddələr qabaqca sintez vasitəsilə yüksək polimer birləşmələrə çevrilir, sonra isə onlardan sintetik liflər alınır.

Süni ipək.

Inqilabdan qabaq süni ipək istehsalı ölkəmizdə inkişaf etməmişdi və yalnız süni ipək istehsal edən bircə xırda fabrik vardı. Hazırda süni ipək istehsalına və daha yüksək keyfiyyətli yeni sintetik lif növlərinin inkişafına xüsusi fikir verilir.

Süni ipək hədsiz uzun sap şəklində qayırılır. Bu sapların hər biri nazik elementar liflərdən, yaxud ştapel liflərindən ibarət olur. Ştapel lifləri – doğranmış, yaxud uzun liflərin qırıntılarından alınan liflərdir.

Sıni liflər parça istehsalında həm cılxa, həm də başqa liflərlə, yəni pambıq və yun liflərilə qarışıq və habelə yun parçalar üçün bəzək sapı yerində istifadə edilir. Xüsusilə ştapel lifləri böyük inkişaf tapmışdır. Ştapel lifləri həm cılxa, həm də yun və pambıqla qatışıq işlədilir.

Ştapel liflərindən don, dəyişək, üst paltarı, xalça-palaz və s. məmulat istehsal edilir.

Sıni ipək istehsalı 3 mərhələdən keçir:



  • əyirmə məhlulunun hazırlanması;

  • sapın əyirilməsi və formaya salınması;

  • alınan sapların arayışlandırılması (bəzədilməsi, lazımi keyfiyyətə çatdırılması) 2, 13, 19.

Sellülozdan alınan süni liflərin istehsalı üsullarının hamısından artıq viskoz üsulu yayılmışdır. Bu cəhətcə ikinci yeri misli ammonyak, son yeri isə asetat üsulu tutur.

Viskoz ipəyi aşağıda göstərilən qayda ilə istehsal edilir. Sellüloz fabrikə preslənmiş təbəqələr şəklində daxil olur. Bunları rahatlayıb müəyyən nəmlik dərəcəsinə (6-8%) qədər qurutduqdan sonra tünd yeyici natrium qələvisi məhlulunda merserizasiya deyilən əməliyyatdan keçirib sıxır və bir neçə saat müəyyən hərarətdə saxlayırlar. Sonra merserizasiya edilmiş sellülozu kükürdlü karbon içərisinə salıb qələvi xassəli sellüloza çevirirlər. Qələvi xassəli sellülozu zəif qələvi məhlulda əridib maye halına salır və süzürlər.

Beləliklə, əyirmə viskoz məhlulu əldə edilir və borularla xüsusi əyiricilik maşınlarına keçirilir 5.

Viskoz məhlulu ağ qızıldan qayırılmış patronların xırda gözlərindən keçirilərək zəif kükürd turşusu məhlulu içərisinə tökülür. Filyer iridium və ya qızıl ərintisindən qayırılır. Filyerdəki gözlərin sayı 24, 50, 100 və daha çox ola bilər. Gözlərin diametri 0,05-dən 0,10 mm qədər olur.

Kükürd turşusu məhlulunda viskoz məhlulunun şırnaqları nazik elementar sap şəklində dibə çökür və birləşərək ümumi sap şəklinə düşür. Viskoz ipəyi makaralı, yaxud sentrifuqalı əyirici maşınlarda əyirilir. Makaralı əyirici maşınlarda saplar bükdərilmir və əgər lazım gələrsə, sonra ayrıca bükdərilir.

Sentrifuqalı əyirici maşınlarda saplar sentrifuqanın divarlarına yığıldıqca eyni zamanda bükdərilir də. Bəzi hallarda saplar ilk arayışlamadan sonra bükdərilir.

Ipəyin arayışlanması – xüsusi üsulla yuyulub turşudan azad edilməsindən və liflərin üzərinə çökmüş kükürddən və i.a. təmizlənməsindən ibarətdir. Ipək liflərini ağartmaq üçün onları ağartma əməliyyatından keçirib qurudurlar. Bundan sonra ipək sortlara ayrılır və qablaşdırılır.

Viskoz ipəyi sap edildikdən sonra, yaxud yeni üsulla boyanır. Yeni üsul – viskoz kütləsinin əyirmə məhlulunun narın üyüdülmüş boyayıcılarla boyanmasından ibarətdir. Kəskin parıltını yox etmək üçün məhlula tutqunlaşdırıcı maddələr vurulur (iki oksidli titan və s.). Bunlar narın üyünmüş əriməyən toz halında olur. Həmin xırda cisimlər əks etdirilən işığı yanır və buna görə də ipək parçalar kass (tutqun) olur. Bu əməliyyata kaslaşdırma (tutqunlaşdırma) deyilir.

Süni ipək lif istehsalı texnikası durmadan təkmilləşdirilir. Bu üsulda əyirmə, bükdərmə və arayışlama əməliyyatları bir maşında icra edilir.

Viskoz liflər nəm olduqda möhkəmliyini 50-60% itirir ki, bu da onun ciddi nöqsanlarından biridir 15.

Misli ammonyak ipəyi də təqribən viskoz ipəyi kimi istehsal edilir. Lakin bu ipək başlıca olaraq pambıq sellülozundan (pambın tiftiyindən) hazırlanır. Burada xammal misli ammonyakla əridilir. Nazikliyi, zahiri görünüşü və nəm halda davamı cəhətcə misli ammonyak lifləri viskoz liflərindən üstün olur. Misli ammonyak lifləri parça istehsalında və başlıca olaraq trikotaj məmulat üçün istifadə edilir.

Asetat ipəyi də pambıq sellülozundan istehsal edilir. Burada sellüloz sirkə turşusu və sirkə anhidridi içərisində əməliyyatdan keçi rvə nəticədə asetilsellüloz əmələ gəlir. Asetilsellülozu aseton (85%) və spirt (15%) içərisində əridib sıxaraq filyerlərdən nazik şırnaqlarla havası qızdırılmış kameralara keçirirlər. Burada asetilsellülozu əridən maddələr (spirt, aseton) tez uçu rvə asetat sellülozun (sellülozun kimyəvi surətdə sirkə turşusu ilə birləşməsi) əyirilmə məhlulundan parlaq nazik saplar əmələ gəlir.

Asetat ipəyi nisbətən az hiqroskopik olur və yaş halda möhkəmliyini 30-35% itirir. Bütün sair liflərdən fərqli olaraq asetat ipəyi alovlanmır, lakin qarsalanır və turş iy verən çürüntü ifraz edir 1, 15.

Sintetik liflər.

Sintetik liflərdən ən geniş yayılanı kaprondur.

Kapron lifləri mürəkkəb birləşmədən ibarət olaraq kapron adlı qatrandan alınır. Bunun xammalı fenoldur. Fenol (karbol turşusu) daş kömürün distilləsindən alınan bir çox məhsullardan biridir.

Kimyaçılar sintez vasitəsilə fenoldan kaprolaktam adlı maddə və bundan da kapron qatranı almışlar. Ərimiş kapron qatranının xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu maddə əridilməmiş də dartılıb sap ola bilir.

Kapron lifi əldə etmək üçün kapron qatranı əridilir, böyük təzyiq və 260-2800 temperatur altında basılıb metal gözlərdən keçirilir. Gözlərdən süzülən nazik qatran sapları havada bərkiyir. Bu kapron sapları dörd dəfə dartılır və nəticədə nazilir, möhkəmlənir və elastik olur.

Sap dartıldıqca həm də eşilir, sonra yuyulur, yağlanır, buxara verilir (eşməsi möhkəm olmaq üçün) və qarqaralara sarınır.

Kapron liflər arasıkəsilməz uzun sap kimi istehsal edilir. Hər sap 12-39 sadə sapdan, yaxud tək-tək yoğun saplardan və habelə ştapel liflərindən ibarət olur. Mikroskop altında kapron sapı uzununa baxanda hamar mil, köndələn kəsimində isə dairə şəklində görünür. Kapron sapları şəffaf və tutqun buraxılır. Tutqunluq vermək üçün kapron xüsusi əməliyyatdan keçirilir.

Möhkəmlik, davamlılıq və boyu uzununa bir bərabərdə olmaq cəhətcə kapron sapları təbii liflərdən üstündür. Kapron lifləri islandıqda möhkəmliyi azacıq əksilir. Kapron parçalar yuyulmaqda 8-9 dəfə viskoz parçadan davamlı olur.

Kapron lifləri yun boyaqlarını yaxşı götürür.

Mikrob və güvə kaprona təsir etmir. Ütü 215 dərəcə qızdıqda kapronu əridir. Kapron lifləri qələvilərə qarşı da davamlı olur.

Kapron lifləri corab istehsalında və habelə mebel parçaları, günlük və digər parçalar üçün geniş tətbiq edilir. Tək-tək yoğun kapron sapları fırça, balıqçı toru, kəndir və s. üçün istifadə edilir.

Hiqroskopik xasiyyəti zəif olduğu üçün kapoon lifləri alt dəyişəyi üçün işlədilir 3.



Ştapel lifləri.

Süni ipəyin (əksəriyyətcə viskoz ipəyinin) uzun liflərindən doğranan qısa liflərə ştapel lifləri deyilir. Ucuzluğuna, təbii yun liflərini əvəz etdiyinə, müstəqil istifadə edildiyinə və ştapel ipliyi əyirildiyinə görə ştapel lifi istehsalı geniş inkişaf tapmışdır. Ştapel lifi istehsalı uzunlifli süni ipəklərdən xeyli ucuz əmələ gəlir, çünki əyirmə məhlulu 1200-3600 gözü olan filyerdən süzüldüyünə görə bilavasitə yoğun iplik əmələ gətirmək mümkün olur.

Bundan başqa, ştapel liflərini bükdərmək və sarımaq lazım gəlmir və arayışlanması da sadələşir. Ştapel lifinin uzunluq və nazikliyi gələcək əməliyyatların xasiyyətindən asılı olaraq müəyyən edilir. Belə ki, pambıqla qarışdırılmalı olduqda – 30-45 mm uzunluqda və 5000-6400 metrik nömrədə olan ştapel lifləri, daranmış yun ilə qarışdırıb əyirmək üçün – 80-150 mm uzunluqda və 3000-3300 metrik nömrədə olan ştapel lifləri, apparat əyirməsi üzrə yun lifləri ilə qarışdırmaq üçün isə uzunluğu 60-80 mm və metrik nömrəsi 2250-2600 olan ştapel lifləri götürülür.

Ştapel lifləri başqa liflərlə qarışdırılaraq tətbiq edilməkdən başqa xalis ştapel ipliyi əyirmək üçün də tətbiq edilir.

Adi ştapel liflərindən başqa xüsusi növlü, məsələn, xalça istehsalı üçün yunabənzər lif və s. alınır. Son zamanlar kaprondan ştapel lifləri istehsal edilir.

Təcrübələr göstərir ki, yunla qarışıq kapron lifləri kostyum və paltoluq parçalara sərf edilə bilər. Kapron lifləri parçanın davamını, elastikliyini və sürtülməyə qarşı müqavimətini çox artırır.

Yun parça sənayesində kapron ştapel lifləri şəklində tətbiq edilir. Kapronun 60-65 mm uzunluqda olan lifləri – mahud və 85 mm uzunluqda olan lifləri daraqlı iplik istehsalına sərf edilir.

Süni liflərin keyfiyyəti – sapa işlənən liflərin nazikliyi, sapın möhkəm, hamar və nöqsansız olması ilə müəyyən edilir. Həmin keyfiyyət nişanələri standart tələblərinə, yaxud texniki şərtlərə müvafiq gəlməlidir 20.



Şüşə lifləri.

Ərimiş şüşə kütləsini dartıb uzun sap şəklinə saldıqda şüşə lifləri kövrəkliyini itirir və adi toxuculuq liflərinin bəzi xassələrini alır.

Adi şüşədən sap qayırmaq üçün diametri 18-20 mm olan şüşə mazılar (kürəciklər) qayırıb xüsusi peçə qoyurlar. Mazılar 14000-də əriyir və şüşə kütləsi peçin dibindəki xırda deşiklərdən axıb tel-tel keçir. Sürətlə hərlənən baraban bu telləri tutub bərk dartır. Beləliklə, çox nazik saplar əmələ gəlir. Sapın nazikliyini təsəvvür etmək üçün bunu nəzərə almaq lazımdır ki, 10 q ağırlıqda olan şüşə mazıdan 160 km uzunluqda sap çıxır. Müəyyən edilmişdir ki, şüşə sap nazik olduqca, daha davamlı və artıq elastik olur.

Iplik, parça və s. məmulat istehsalında bükdərilmiş uzun saplar, yaxud əyirilib iplik edilən 20-30 sm uzunluqda liflər işlədilir. Şüşə liflərinin üzü hamar olur. Bunlar oda, qələvilərə, turşulara və habelə rütubətə davamlı olur, istini isə zəif keçirir. Əridən zaman şüşə kütləsi içərisinə xrom, kobalt, manqan, dəmir və s. birləşmələr kimi boyaq maddələri qarışdırmaqla müxtəlif rəngdə istehsal etmək olar. Şüşə saplardan texniki və dekorativ parçalar, qaytanlar, izolyasiya lentləri, təmiz pambıq (mahlıc), keçə və s. məmulat hazırlamaq üçün istifadə edilir 12, 20.



1.4. Bitki əsaslı parçaların keyfiyyətinə əyirmə prosesinin təsiri
Hazır parça – mürəkkəb texnoloji prosesin məhsuludur. Bu proses müxtəlif toxuculuq müəssisələrində – əyiricilik, toxuculuq və arayışlama müəsisələrində ardıcıl surətdə icra edilir.

Qısa liflərdən uzun-uzun sap düzəldən proseslərin hamısına birlikdə əyiricilik deyilir. Iplikdən xam parça istehsal edilməsinə toxuculuq deyilir. Xam parçanı hazır parça şəklinə salan proseslərin hamısına birlikdə bəzək əməliyyatı deyilir.

Arxeoloji qazıntılar və s. tarixi tədqiqatlar göstərir ki, bizmi əcdadımız eramızdan binə min il qabaq toxuculuq məmulatı istehsalı ilə tanış imiş. Əvvəllər əyirmə və toxuma işləri əl ilə icra edilirmiş, sonralar əyiricilik və parça istehsalı tədricən təkmilləşməyə başlamış, əl ilə, sonra isə ayaq ilə hərlədilən cəhrə yaradılmışdır.

Əyiriciliyin inkişafında icad edilən özüəyirən diyircəkli iyin və əl ilə işlədilən toxuculuq dəzgahının böyük əhəmiyyəti olmuşdur. Bizmi ölkəmizdə əl ilə işlədilən toxuculuq dəzgahında hazırlanan parçalar nəinki Rusiyada, habelə xarici ölkələrdə də geniş surətdə şöhrət tapmışdı. Rusiyada toxuculuq sənayesi, xüsusilə I Pyotrun dövründə xeyli inkişaf etmişdi. O zaman çoxlu kətan və mahud manufakturaları təşkil edilmişdi.

Toxuculuğun əsas texnoloji proseslərinin icadında rus alimləri, ixtiraçıları və toxuculuq işi ustaları görkəmli rol oynamışlar. 1760-cı ildə Rodion Qlinkov birinci olaraq otuz iyli əyirici maşını və bir az sonra isə lif darayan maşını icad edərək belə maşınların ixtirasında xarici ölkələri bir çox il qabaqlamışdır.

Rusiyada toxuculuq sənayesinin inkişafında 1798-ci ildə bina edilmiş Aleksandrovski manufakturasının böyük əhəmiyyəti olmuşdur. Bu manufaktur birinci mexaniki fabrik olmaqla bərabər, eyni zamanda əyiricilik və toxuculuq maşınları da hazırlayırdı. Bu fabrikdə xarici ölkələrdən 100 il qabaq olaraq dartıcı cihaz tətbiq edilməyə başlamışdı 5, 20.

1816-cı ildə I.Y.Qrebenşikov dünyada birinci olaraq silindrik çitnaxışlayan maşın qayırıb istismara buraxmışdır. Bu maşın parçalara əl ilə naxış vurulmasını əvəz etmişdir. 1834-cü ildə Nesterov mexaniki surətdə mahud toyuxan dəzgah icad etmiş və bu cəhətcə Almaniyadan 4 il qabağa düşmüşdür. I.Gerasimov 1846-cı ildə Jakkard maşınını təkmilləşdirmiş və bunun nəticəsində həmin maşın ikiqat artıq səmərəli olmuşdur.

1842-ci ildə məşhur rus kimyaçısı N.N.Zinin daş kömür qatranından alınan benzolu müxtəlif boyaqların əsasını təşkil edən anilinə çevirmək üsulunu tapmışdır. Ona qədər anilin mürəkkəb surətdə emal edilərək bahalı təbii indiqo boyağından alınırdı. Zininin ixtirası bütün dünyada anilin boyaq sənayesi inkişafının əsasını qoymuşdur.

Toxuculuq sənayesinin inkişafında rus alimləri, məsələn, lif materialının mexaniki texnologiyasında – M.F.Dmitriyev, S.A.Gemeşin, professor N.P.Lanqovoy, professor S.A.Fyodorov, professor N.A.Vasilyeva, lif materiallarının kimyəvi texnologiyasında professor M.I.Ilyinski, professor N.N.Voznesenski, A.P.Lidov, V.N.Oqloblin böyük rol oynamışlar.

Inqilabdan sonra xammal, maşınqayırma və elmi-tədqiqat bazası yaradılması nəticəsində toxuculuq sənayesi qüvvətli inkişaf etmişdir. Buna ən görkəmli sovet alimləri – akademik A.E.Poray-Koşits (kimya texnologiyası), professor N.Q.Novikov (parçaların quruluşu), professor V.V.Linde, professor N.Y.Kanarski və başqaları (liflər və mexaniki texnologiya haqqında elmin inkişafı) kömək etmişlər.

Toxuculuq sənayesinin böyüməsində və inkişafında başqa sovet alimləri və istehsalat sahəsində yenilik yaradanlar böyük rol oynamışlar 2.

1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə