Mavzu: Oilaviy munosabatlarning ildizlari va attraktsiya reja



Yüklə 42,92 Kb.
səhifə1/3
tarix28.11.2023
ölçüsü42,92 Kb.
#167605
  1   2   3
1 Mavzu Oilaviy munosabatlar psixologiyasinin\' predmeti va vazi-fayllar.org



MAVZU:Oilaviy munosabatlarning ildizlari va attraktsiya
REJA:

  1. Guruhiy nikohdan juftlik nikohigacha

  2. Oilaviy munosabat-lar rivojlanishida yangicha an’analar

  3. Oilaviy munosabatlar attraktsiyasi.


Guruhiy nikohdan juftlik nikohigacha
Oilaviy munosabatlar tizimining rivojlanishi nikohga kiruvchilar sonining kamayishi va nikoh uchun sherik tanlash tartiblarining qat’iy belgilanishi yo`nalishida ro`y bergan. Insoniyat ijtimoiy tashkil topishining eng qadimiy shakli bu urug’-qabila bo`lib, u bir ayol urug’idan tarqagan, matriarxat zotidan kelib chiqadigan (uning qizlari, qizlarning farzandlari va ularning avlodlari) barcha odamlarni o`zida birlashtirgan. SHu tariqa urug’ – mohiyatan matriarxal oila bo`lib, onaning zotidan tarqalgan barcha avlodni bir-biriga chatishtirib boravergan. Bunday urug’ shaklining saqlanib qolgan andozalaridan biri ruslardagi “matreshka” o`yinchog’i bo`lib, u bizga ona avlodlarining o`zaro bir-birlaridan kelib chiqishini ifodalaydi.
Gruppaviy yoki guruhiy oila – bir necha opa-singillarning boshqa bir toifa erkaklar guruhi bilan nikohga kirishini taqozo etgan. Bunday ayollar yo o`z qavmidan bo`lgan erkakka yoki tamoman boshqa – begona urug’ning vakili bo`lmish erkakka turmushga chiqishi mumkin bo`lgan. Lekin avlodning kelib chiqishi onalik urug’iga bog’langan, otalikni belgilash holatlari inobatga olinmagan. S. Golodning yozishicha (1998 y.), onadan tarqagan avlodlar XIX asr oxiri va XX asr boshlarida ham ko`pgina xalqlarda saqlanib kelgan.
Juftlik oila – alohida, bir-biriga unchalik yaqin bo`lmagan yoki mutloq begona ikki kishi o`rtasidagi nikohni nazarda tutgan bo`lib, ular o`rtasidagi munosabatlar har doim ham mustahkam bo`lmagan va tomonlarning xohishirodasiga ko`ra u istalgan vaqtda barbod bo`lishi ham mumkin edi. Hozirda mavjud bo`lgan oilalarda shaklan shu model saqlab qolingan.
Patriarxal oila – bir erkak kishining bir yoki bir nechta ayol o`rtasidagi nikohiga asoslangan bo`lib, bunda erkakning huquqlari xotinnikidan ko`proq bo`lgan, nikohning bu shakli ayni xususiy mulkchilik rivojlangan davrlarda keng tarqalgan. Bunday oilada, tabiiy, erkak huquqlari ustivor bo`lib, uning har qanday oila masalalarini yechish va qarorlar qabul qilishdagi mavqei yuqori hisoblangan. SHu sababli avlodlarning kelib chiqishi, urug’ning tarqalishi kabi masalalar erkakning avlodlari shajarasidan boshlangan, mulkka egalik va unga vorislik ham erkaklar tabaqasi orqali yuritilgan.
Monogam oila – bir erkak va bir ayol juftligi o`rtasidagi nikoh munosabatlarini nazarda tutadi. Ularning er-xotinlik munosabatlari ham umrbod hisoblangan (qadimgi grek so`zlaridan olingan: “monos” – bir, yagona, tanho; “gamos” – nikoh ma’nosini bildiradi). Oilaning bunday shakli taxminan uch ming yillar avval paydo bo`lgan. O`z mohiyatiga ko`ra bu – patriarxal oilaning bir ko`rinishi hisoblanib, yaqin yillardan buyon oilaning bu shakli ayollar va ayollarning teng huquqliligi, bolalar tarbiyasidagi muayyan erkinlik, ona va bolaning oila hayotidagi nufuzi ortishi shaklida rivojlanib kelmoqda.
Lekin biz oila va nikoh tushunchalarining allomalar va taniqli olimlar izlanishlarida qanday ifoda etilganiga e’tiborni qaratamiz.
Ana shunday nikoh tarixiga qiziqqan olimlardan biri qadimgi grek faylasufi Platon bo`lgan. Uning fikricha, barcha zamon va makonlarda patriarxal oila ijtimoiy munosabatlarning, jamiyat hayotining asosi bo`ladi, davlat esa ana shu kabi oilalarning birlashuvidan paydo bo`lgan. 1 Lekin Platonning o`zi o`z qarashlarini oxirigacha himoya qilib, fikrlarini yakunlay olmadi. “Ideal davlat” 2 deb nomlangan loyihasida u jamiyatda hamjihatlikni ta’minlash uchun ayollar, bolalar birlashmalari va sarmoyalarning umumiyligiga erishish lozim, degan fikrni ilgari surdi. Lekin ayni shu oxirgi fikr aslida yangi emas edi. Qadimgi grek tarixchi olimi Geradot o`zining mashhur “Tarixlar” deb nomlangan asarida ayollar birlashmalari bir qator qabilalar uchun o`ziga xos xususiyat ekanligini ta’kidlagan edi3 . Bu kabi ma’lumotlar antik davrga xos bo`lgan qator manbalarda o`z ifodasini topgan.
Aristotelь Platonning izdoshi sifatida uning “ideal davlat”ga oid fikrlarini rivojlantirib, ustozining patriarxal, ya’ni, erkak kishi yetakchi bo`lgan oila modelini yoqlab fikr bildirgan. Uning fikricha, oilalar birlashib, “turar-joylarni”, “turar-joylar” birlashib, yaxlit davlatni tashkil etadi. 4 Platon va Aristotelьlarning shu kabi nuqtai nazarlari anchagina davrgacha hukmron bo`ldi va oila jamiyatning bo`lagi sifatida, o`ziga xos bo`linmas patriarxal institut sifatida idrok etildi. Frantsuz ma’rifatparvari Jan-Jak Russo o`z davrida “Oila – eng qadimiy va asli tabiiy bo`lgan jamiyat bo`lagidir. Oila – kerak bo`lsa, jamiyat siyosiy qiyofasini belgilovchi obraz, bunda yetakchi, rahbar – go`yoki ota misoli, xalq esa – farzandlar kabidir” 5 deb yozgan edi. Bu aslida insoniyat tarixida uzoq vaqtgacha ustivor bo`lgan paternalizm tamoyilining yaqqol timsolidir (“patern” – ota, otalik, yetakchilik ma’nosini bildiradi).
SHunday qilib, antik davrning faylasuflari ham, ulardan keyingi o`rta asr, hattoki, yangi davrga kelib ham ko`plab tadqiqotchilar va allomalar oila institutiga alohida ahamiyat berib, o`z asarlarida ijtimoiy munosabatlarning tabiati va namoyon bo`lishini aynan oilaviy munosabatlarning xarakteridan qidirish lozimligi fikrini yoqlab keldilar. SHu kabi fikrni nemis faylasuflari Kant va Gegelьning mutloq g’oyaga aloqador asarlarida ham ko`rish mumkin. Ular avvalo “oila” va “nikoh” tushunchalari o`rtasida bevosita aloqa mavjudligini ta’kidlaydilar. SHu bois bo`lsa kerak, hanuzgacha shu ikki tushuncha ko`pincha sinonimlarday o`zrao bog’liqlikda ishlatiladi. SHunday bo`lsada, oilashunoslar bu ikki tushunchaning o`rtasida nafaqat farq borligini, balki ular aslida tarixan turli davrlarda paydo bo`lganligini ham isbot qila oldilar.
Masalan, rus olimi A.G. Xarchevning kitoblarida bu ikki tushunchani farqlovchi jihatlar aniq belgilangan. Xususan, uning talqinida “nikoh – erkak va ayol o`rtasidagi tarixan o`zgaruvchan o`zaro munosabatlarni bildirib, shu orqali jamiyat ularning jinsiy hayotlarini tartibga soladi, o`zaro er-xotinlikmunosabatlarini hamda farzandlari bilan shakllanadigan munosabatlarni, bu boradagi huquq va majburiyatlarni belgilaydi, yo`naltiradi” 6 . Oila esa nikohga nisbatan murakkabroq tabiatli munosabatlarni ifodalaydi, chunki u nafaqat er va xotinlarning o`zaro munosabatlarini, balki ularning farzandlari, qarindosh-urug’lar, ikkalalari uchun yaqin bo`lgan insonlar munosabatlarini ham qamrab oladi. Oila va nikoh masalalariga tarixiy yondashuv shveytsariyalik olim I.Baxoven (1815-1887) ishlarida, ayniqsa, uning “Onalik huquqi” kitobida yoritilgan. Undan tashqari, amerikalik tadqiqotchi L.Morgan (1818-1881)ning asarlarida ham oilaga nisbatan evolyutsion qarashlar bayon etilgan bo`lib, “Qadimgi jamiyat” kitobi buning yaqqol namunasi hisoblanadi. Bu asarlarda oila institutining bevosita jamiyat tarqqiyoti bilan bog’liqligi, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning takomili oilaning mustahkamligiga bog’liq ekanligi g’oyasi o`z isbotini topgan. Bu o`zgarishlar tarix mobaynida turli jins vakillari o`rtasidagi o`zaro munosabatlarga bog’liq tarzda kechishi ham ta’kidlangan.
SHunday qilib, iilani ijtimoiy institut sifatida idrok etish va uni ilmiy jihatdan o`rganish an’analari tarixi XIX asrning o`rtalariga to`g’ri keladi. Ayni shu davrdan boshlab jahonning turli burchaklaridagi taniqli sotsiologlar va antropologlar (L.Morgan, M.Kovalevskiy, B.Malinovkiy, P.Sorokin, keyinchalik A.Xarchev, S.Golod va boshqalar.) oila muammolarini o`zlarining aniq tadqiqot mavzulari sifatida o`rgana boshladilar.

Yüklə 42,92 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin