Müəssisə və əhali müayinələrində seçmə məcmunun əlaqələndirilməsinə və rotasiyaya dair


Rotasiya üsulu ilə seçməni müəyyən edən bəzi amillər



Yüklə 167.4 Kb.
səhifə2/6
tarix07.07.2017
ölçüsü167.4 Kb.
1   2   3   4   5   6

1.3. Rotasiya üsulu ilə seçməni müəyyən edən bəzi amillər
Müəyyən müddət ərzində məlumatların yekunlaşdırılması zamanı kəsişməyən seçmələr daha səmərəli olur. (Buna görə dövrlər kəsişməyən alt dövrlərə bölürlər). Xüsusi qrupların tətbiqi zamanı kəsişən seçmələr üçün də qiymətləndirmələrin dəqiqliyini artırmaq olar. Kəsişən son vahidlər qrupu üçün belə üstünlük bəzən əhəmiyyətli ola bilər. Ancaq kəsişən seçmələr üçün dövrdən dövrə dəyişikliklərin qiymətləndirilməsi çox əhəmiyyətli olur. Şübhəsiz, ümumi dəyişikliklərin nəzərə alınması üçün qrup müayinədə olduğu kimi dövrdən dövrə eyni vahidlər müayinə olunmalıdır.

Kəsişmə dərəcəsi, həmçinin rotasiya sxemi dəyişikliklərin nəzərə alındığı dövr və ya dövrlərin uzunluğundan da asılıdır. Daha sadə seçmə müayinənin qonşu dövrləri arasında dəyişikliklər qeydiyyatda hesablanmışdır, belə ki, bu dövrlər üçün kəsişmə dərəcəsi maksimum olur. Daha mürəkkəb sxemlər bir-birindən uzaq olan dövrlər üçün seçmələrin daha çox kəsişməsinə aparır.

Rotasiya üsulu ilə seçilmə zamanı, şübhəsiz, maliyyə və təşkilati amillərə diqqət etmək lazımdır. Seçmə vahidlərinin əvəz olunması xərclərin artmasına səbəb olur. Seçmə üçün materialların hazırlanması xərcləri, sorğu aparanların yerlərinin dəyişdirilməsi, yeni respondentlərin aşkar edilməsi və onlarla əlaqə yaradılması xərcləri artırır. Göstərilən xərclər ilkin seçmə vahidlərinin və ya seçmənin digər yüksək səviyyəsində vahidlərin dəyişdirilməsi (əvəz olunması) zamanı daha çox olur. Statistik səmərəlilik və respondentlərin statistik yükünün azaldılması nöqteyi-nəzərindən vahidləri daha aşağı səviyyələrdə əvəz etmək məqsədəuyğundur. Bu səbəbdən rotasiya, adətən, son vahidlər səviyyəsində daha tez-tez olur, ilkin seçmə vahidləri səviyyəsində daha az olur və ya heç olmur.

Seçmədə vahidlərin saxlanılması respondentlərin artmasına, cavabların tam alınmamasına və məlumatların keyfiyyətinin azalmasına səbəb ola bilir. Müəyyən edilmişdir ki, fərq əvvəllər bir və ya bir neçə dəfə istifadə olunmuş alt seçmələrlə birinci dəfə istifadə olunan alt seçmələrin müqayisəsi zamanı daha aydın aşkar edilir. Respondentlərin məqsədəuyğun təkrar sorğulanma tədbirləri müayinənin aparılmasının sosial-mədəni şərtlərindən (mühitindən), müayinənin təyinatından və məzmunundan, müayinəni aparan təşkilatın xarakterindən və cəlb edilmiş sorğu aparanların hazırlığından asılıdır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin çoxunda, xüsusilə kənd yerlərində əhali statistik müayinəni aparan rəsmi və ya ictimai təşkilatlarla çox vaxt həvəslə əməkdaşlıq edir. Ancaq belə əməkdaşlığı təminatlı hesab etmək olmaz. Problemlər dövrdən dövrə alınmış cavabların, hətta eyni şəxsə aid informasiyanın dəyişmələri ilə əlaqədar əmələ gələ bilər. Bu, xüsusilə, cavabları “etibarnamə üzrə” almağa icazə verilən zaman aydın aşkar olur.

Seçmə vahidlərinin saxlanılması zamanı digər problemlə də, məhz, respondentlərin olduğu yeri və oxşarlığını tapmağa (tədqiq etməyə) cəhd edərkən meydana çıxan çətinliklərlə də qarşılaşmaq olar. Bir sıra hallarda problemin kəskinliyini (gərginliyini) mövcud əhalinin, daha mobil ailələrin və fərdlərin əvəzinə daha stabil (sabit) struktur vahidlərinin (yaşayış vahidləri, girişlər və s.) seçilməsi yolu ilə bir qədər azaltmaq olar. Bu, dövrlər arasında vahidlərin (fərdlərin və ev təsərrüfatlarının) real kəsişməsini azaldır.

Kənarlaşdırılan vahidlərin əvəz edilməsi. Seçmə vahidlərinin dövrdən dövrə ərazi vahidlərinin rotasiyası (əvəz edilməsi) baş verən müayinəni nəzərdən keçirək. Müəyyən müddətdə kiçik qruplarda bütün ərazi vahidləri ”istifadə edilmiş” olar. Belə vəziyyətdə prosesi davam etdirmək üçün ya a) seçmədə olan ərazi vahidlərini təkrar istifadə etmək, ya da b) istifadə olunmuş qrupları əvvəllər müayinə olunmamış qruplarla əvəz etmək olar. Birinci variant sadə və ucuzdur, lakin bəzən bu variantı eyni respondentlərin dəfələrlə sorğulanması zamanı respondentlərin əlavə yüklənməsi və cavabların “kənarlaşması” ilə əlaqədar arzu edilməz hesab edirlər. İkinci variant kiçik vahidlərin tədrici kənarlaşdırılması nəticəsində seçmədir (əgər belə kənarlaşmaların qarşısını almaq üçün xüsusi əməliyyatlar tətbiq edilməmişsə).

Təcrübədə çox hallarda “təkrar olunmayan dəyişən ” əsasında qrup və ya ərazi seçiminə müraciət edirlər, bu metod isə, eyni məcmuya dəfələrlə tətbiq edilmək üçün nəzəri cəhətdən mürəkkəbdir. Daha sadəsi, kiçik qrupları kifayət dərəcədə böyük vahidlər şəklində qruplaşdırmaq, sonra isə bu böyük vahidləri seçmə və rotasiya üçün istifadə etməkdir.



Seçmə həcminə nəzarət. Daimi müayinələr üçün seçmə ilə əlaqədar bir məsələ seçmənin həcminin həmişə tələb olunan səviyyədə qalmasını təmin etmək zərurətidir. Sxem və qeyd olunmuş seçmə vahidləri uzun dövr ərzində dəyişməz qaldığı zaman öyrənilən məcmunun təbii artımı ilə əlaqədar olaraq seçmə həcminin avtomatik artırılma meyli müşahidə olunur. Seçmə məcmusunun həcminin sabit qalması üçün dövri olaraq seçimi korrektə etmək lazımdır. Sadə metod müvafiq sabit vuruq əsasında və hər dövr və ya dövrlər qrupu üçün yeni seçmə məcmusunun ölçüsünə görə ümumi seçmə məcmusunu azaltmaqdır.
1.4. Seçmənin rotasiya üsuluna dair beynəlxalq təcrübə
Seçmə vahidlərinin rotasiyası bir dövrdən digər dövrə keçdikdə seçmə məcmunun bəzi vahidlərinin yeni vahidlərlə əvəz edilməsini göstərir. Sosial müayinələrdə rotasiyanın üsulu, toplanmış məlumatların “simmetrik”liyini təmin edir. Seçmə vahidlərinin yeni çoxluqları seçməyə müntəzəm fasilələr (intervallar) vasitəsilə daxil edilir, sonra isə hər çoxluq seçmədə saxlanılır və ya vahid sxem üzrə seçmədən çıxarılır. Belə sistem bir dövrdən digərinə keçdikdə və müəyyən zaman kəsiyi ilə ayrılmış (bölünmüş) iki dövr arasında kəsişmələrin qeyd olunmuş səviyyəsini (dərəcəsini) təmin edir. Bir neçə misalla aydınlaşdıraq.

1.Honkonqda ildə iki dəfə aparılan müayinə üçün seçmə siyahıyaalma məlumatları üzrə 10%-lik “baş seçmə məcmusu” bazasında yerinə yetirilir. O, 15 bərabər (eyni) qiymətli alt seçmələrə bölünmüşdür. Hər yarımillik dövrdə iki alt seçmə məcmu müayinə edilir: Bu alt seçmə məcmularından biri əvvəlki dövrdə müayinə olunmuşlardan götürülür, digəri isə yeni olur. Göründüyü kimi, iki ardıcıl dövr arasında kəsişmə 50%-ə (alınmamış cavablara, vahidlərin yerdəyişməsinə və başqa dəyişikliklərə görə daha az) bərabər olur; altı aylıq dövrlə və daha böyük dövrlə ayrılmış iki dövr arasında kəsişmə yoxdur.

2.İspaniyada işçi qüvvəsinin rüblük müayinəsi iki mərhələli (pilləli) seçməyə əsaslanır, birinci mərhələdə iqtisadi fəaliyyət sahələri götürülür, ikinci mərhələdə ərazi vahidləri götürülür. Sahələr, adətən, rüblük dövrdə dəyişməz qalır. Hər dövrdə əvvəlki dövrün ərazi vahidlərinin 5/6 hissəsi saxlanılır və 1/6 hissə isə həmin sahənin ərazi vahidlərindən əlavə edilir. Beləliklə, birinci seçmə səviyyəsində faktiki tam kəsişmə olur. Son seçmə mərhələsində (pilləsində) iki ardıcıl dövr üçün ümumi vahidlərin sayının 5/6 hissəsi kəsişir; rüblə ayrılmış dövrlər üçün 4/6 hissə kəsişir: iki rüblə ayrılmış dövrlər üçün 3/6 hissə (50%) kəsişir və s.; 15 ay və daha çox müddətlə ayrılmış dövrlər üçün kəsişmə olmur. Dövrün əhatəsinin bərabər ölçülü olması üçün onun seçməsi üç sərbəst (asılı olmayan) aylıq alt seçmələrə bölünmüşdür, hər alt seçmə müəyyən ərazinin öyrənilən əhalisinə aid olur və rüblük seçmənin 1/3 seksiyasını (bölməsini) əhatə edir. Ondan başqa, nəzarətin təşkili üçün seçmə əlavə olaraq, hər həftə ərzində müayinə edilməli olan həftəlik hissələrə bölünmüşdür.

3. Avropa İttifaqı statistikasında işçi qüvvəsinin fasiləsiz müayinəsi aparılır: İspaniyada olduğu kimi, Niderlandda və Böyük Britaniyada həftəlik dövrlər; digər ölkələrdə illik (yazda) müayinələr. Müayinələrin əksəriyyətində daimi rotasiya sxemlərinə müraciət olunur, ancaq kəsişmə dərəcələri çox fərqli olur. Məsələn, dövlər üzrə seçmə vahidlərinin kəsişməsi Almaniyada və Yunanıstanda 75%-ə, Danimarka və Fransada 2/3 hissəyə, Portuqaliyada 50%-ə, İtaliyada (İspaniyada olduğu kimi) 1/2 hissəyə, İrlandiya və Lüksemburqda 25%-ə bərabərdir. Dövlər arasında fasilə (interval) artdıqca kəsişmə dərəcəsi xətti azalır.

Böyük Britaniyada seçmə iki hissədən ibarətdir:

a) dövr daxilində vahidlər haqqında məlumat toplayan daimi rüblük müayinə. Seçmədə ünvan beş ardıcıl rüb ərzində qalır, bu bir rübdən digərinə yüksək kəsişmə dərəcəsini (80%) göstərir və meylləri daha dəqiq qiymətləndirmək imkanı verir. İllə ayrılmış iki dövr arasındakı kəsişmə 20%-ə qədər xətti azalır, daha böyük müddət üçün isə sıfra qədər azalır.

b) hər il yaz rübündə “əlavə”müayinə aparılır; onun həcmi kifayət qədər böyük olur (adi rüblük müayinədən təxminən üç dəfə böyük), hər ilin yazında etibarlı bazis qiymətləri (qiymətləndirmələri) almaq üçündür. Seçmənin bu hissəsində ildən - ilə kəsişmə 1/3 həcmə bərabərdir.

4.Kanadada işçi qüvvəsinin müayinəsində seçmə vahidlərinin hissə-hissə (qismən) əvəz olunması nəzərdə tutulur. Rotasiya çoxmərhələli seçmənin hər mərhələsində baş verir. Seçmənin son vahidi – ev təsərrüfatı hər altı ayda əvəz edilir, daha yüksək pillələrdə isə, vahidlər seçmədə daha uzun müddət qalırlar. Bu göstərir ki, bir dövrdən növbəti dövrə keçəndə ev təsərrüfatlarının 1/6 hissəsini çıxarırlar (kənarlaşdırırlar) və yeni vahidlərlə əvəz edirlər, qalan 5/6 hissəsini isə əvvəlki dövrdən götürürlər (saxlayırlar). Növbəti pillədə aydan aya əvəz olunma (növbə) vahidlərin daha az hissəsinə toxunur, bu hissə isə daha yüksək pillələrə keçdikdə azalır.

5. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdən İndoneziyada işçi qüvvəsinin rüblük müayinəsini misal göstərmək olar. İstifadə olunan rotasiya sxemi xüsusilə sadədir: hər rüb iki alt seçməni müayinə edirlər; növbəti rübdə onlardan birini kənarlaşdırırlar və yenisini müayinə edirlər. Başqa sözlə, alt seçmə iki rüb dalbadal müayinəyə məruz qalır; bu rüblər arasında kəsişmə 50%-ə bərabər olur, sonra isə yox olur. Sistem illik deyil, rüblük dəyişikliklərin öyrənilməsi üçün daha münasibdir.

Göstərilən misallar seçmənin son vahidlərinin nisbətən sadə rotasiya sxemlərini nümayiş etdirirlər. Seçmə “n” alt seçmədən ibarət olur; müayinənin hər dövrünün əvvəlində yeni alt seçmə daxil edilir, hər alt seçmə isə n dövr müayinəyə məruz qalır. Dövrlər arasında kəsişmə dərəcəsi onların arasındakı fasilə (interval) artdıqca xətti azalır. “i” sayda dövrlərlə ayrılmış iki seçmə üçün kəsişmə (n-i)/n-ə bərabərdir. Alınmamış cavablarla, yerdəyişmələrlə və digər dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq kəsişmə təcrübədə (praktikada) daha aşağı olur. Seçmənin daha yuxarı pillələrində (mərhələlərində) vahidlərin kəsişmə dərəcəsi daha çox olur, daha aşağı pillələrə (mərhələlərə) keçdikcə kəsişmə dərəcəsi azalır. Çox sayda siyahıyaalmalarda son vahidlərin qeyd olunmuş seçməsini daha uzun müddət ərzində saxlayırlar. Seçmənin daha normal paylanmasını təmin etmək üçün və əməliyyatlara nəzarəti yaxşılaşdırmaq üçün çox vaxt (tez-tez) dövr alt dövrlərə bölürlər. Bu məqsəd üçün dövrlərin seçməsini, adətən, bərabər və kəsişməyən alt seçmələrə bölürlər, bu alt seçmələrdən hər biri müəyyən əraziyə aid olur.

Seçmələrin kəsişmə dərəcəsinin variasiyası üçün və dövrlər arasındakı fasilənin (intervalın) artması ilə bağlı onun dəyişməsilə əlaqədar daha mürəkkəb rotasiya sxemlərinə müraciət edilir.

6. ABŞ-da əhalinin aylıq müayinəsi zamanı “4-8-4” sxemini tətbiq edirlər. Bu göstərir ki, hər ayın əvvəlində müayinəyə yeni alt seçməni qoşurlar; bu alt seçməni dörd ay ərzində müayinə edirlər, sonra səkkiz ay müddətinə seçmədən kənarlaşdırırlar, sonra daha dörd ay müayinə edirlər və seçmədən tamamilə kənarlaşdırırlar. Deməli, 16 aylıq müddət ərzində müəyyən vahidi səkkiz ay ərzində müayinə edirlər; aydın olur ki, hər hansı ay ərzində səkkiz belə alt seçməni müayinə edirlər, onlardan biri birinci dəfə, digəri ikinci dəfə, növbəti üçüncü dəfə və bu qayda ilə biri də səkkizinci dəfə müayinəyə məruz qalır. Aydan aya iki alt seçməni dəyişirlər, birini tamamilə kənarlaşdırırlar, digərini isə səkkiz aydan sonra müayinə etmək üçün müvəqqəti kənarlaşdırırlar. Başqa sözlə, aydan aya kəsişmə 75%-ə bərabərdir. Kəsişmə iki aydan sonra 50%-ə qədər, üç aydan sonra 25%-ə qədər azalır, sonra isə yeni vahidlərin daxil edilməsi ilə yenidən artdığı ana qədər sıfra bərabər olur.

Belə mürəkkəb sxemin tətbiqinin əsas məqsədi illik dəyişikliklərin daha dəqiq qiymətləndirilməsi, ildən-ilə seçmələrin kəsişmə dərəcəsinin yüksəlməsinə nail olmaqdır. Bu zamanı kəsişmə doqquz aydan sonra sıfırdan fərqli olur və 12 aylıq müddətlə ayrılmış səviyyələr üçün 50% təşkil etməklə 16-cı aya qədər belə qalır.

7. Finlandiyada işçi qüvvəsinin müayinəsini rüblük aparırlar, onlardan hər biri aylıq alt dövrlərə bölünür. Hər ay yeni alt seçmə cəlb olunmuş, bu alt seçməni 16 aylıq dövr ərzində beş dəfə müayinə edirlər. Hər ay beş belə alt seçməni müayinə edirlər. Əvvəlki misaldan fərqli olaraq alt dövrlər arasında kəsişmə yoxdur: bununla aylıq dəyişmələrin (rübdən fərqli olaraq) qeydiyyatının müayinənin əsas məqsədi olmadığı başa düşülür. Ancaq bir rübün seçmə vahidləri ilə növbəti rübün seçmə vahidlərinin kəsişməsi 80% -ə bərabərdir. Bu əvvəlki misaldakı rüblük 25%-lik kəsişmədən xeyli çoxdur və rüblük dəyişiklikləri daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verir. İldən–ilə kəsişmə 40%-ə bərabərdir və ABŞ-da olduğundan bir qədər aşağıdır.

8.Yaponiyada işçi qüvvəsinin müayinəsinə əhalinin siyahıyaalma məlumatlarına əsaslanır, birinci mərhələdə siyahıyaalma məntəqələri seçilir, ikinci mərhələdə isə ərazi vahidləri seçilir. Siyahıyaalma məntəqələrinin rotasiyasını “4-8-4” sxemi üzrə yerinə yetirirlər. Hər seçmə məntəqəsində ərazi vahidlərindən ibarət iki çoxluq götürürlər, çoxluqlardan birini iki ay dalbadal müayinə edirlər, əgər bu sahə seçmədə qalırsa, növbəti iki ayda digər çoxluqla əvəz edirlər. Məntəqə növbəti ildə dörd ay seçmədə təkrar istifadə edilir.

Bu sxem ABŞ-da istifadə olunan sxemə oxşasa da ondan fərqlənir. Birinci, “4-8-4” sxemi burda ilkin elementlərin rotasiyasına aiddir, ABŞ-da bu elementlər dəyişməz qalır, rotasiya isə son vahidlərə aid olur. ABŞ-da seçmə hər biri böyük investisiyanı təmsil edən azsaylı vahidlərə əsaslanır, Yaponiyada isə nisbətən kiçik vahidlər çox istifadə edilir. İkinci fərq ondan ibarətdir ki, hər ev təsərrüfatı və ya hər vahid 16 ay ərzində ancaq dörd dəfə müayinə edilir. Bu respondentlərin yükünü azaltmaq üçün edilir.



2. Təhsilə çəkilən xərclərin qiymətləndirilməsinə dair
2.1. Təhsil üzrə xərclərin maliyyələşdirmə mənbələrinə görə bölgüsü

YUNESKO-nun Statistika İnstitutunun metodoloji tövsiyələrinə əsasən təhsil üzrə xərclər maliyyələşdirmə mənbələrinə görə aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:




  1. Dövlət maliyyələşdirmə mənbələri;

  2. Özəl (qeyri-dövlət) maliyyələşdirmə mənbələri;

  3. Beynəlxalq maliyyələşdirmə mənbələri.


Dövlət maliyyələşdirmə mənbələri mənsub olduqları dövlət hakimiyyəti orqanlarının səviyyəsinə uyğun olaraq 3 kateqoriyaya bölünür:


  • Mərkəzi hakimiyyət orqanları;

  • Regional hakimiyyət orqanları;

  • Yerli hakimiyyət orqanları.

Mərkəzi hakimiyyət orqanları üzrə təhsilə çəkilən xərclər təkcə Təhsil Nazirliyinin xərclərini deyil, eləcə də digər nazirlik, idarə və icra hakimiyyəti orqanlarının təhsil üzrə xərclərini özündə birləşdirir və həmçinin regional və yerli orqanlar tərəfindən məktəblərin təmirinə ayrılan, lakin həmin orqanların büdcələrində “təhsil xərcləri” maddəsi üzrə deyil, başqa maddələr üzrə qeydə alınan vəsaitlər də aid edilir.

Mərkəzi, regional və yerli hakimiyyət orqanlarının beynəlxalq (xarici) mənbələrdən aldıqları transfertlər (köçürmələr) dövlət tərəfindən bölüşdürüldükdə, həmin vəsaitlər dövlət xərclərinə aid edilir.

Əgər bir nazirlik təhsil sahəsinə ayrılan vəsaiti digər nazirliyin hesabına köçürürsə, bu zaman birinci nazirlik bu pul köçürmələrini və ya transfertləri özünün dövlət xərclərinin ümumi məbləğindən çıxır.

Əgər ölkədə iki səviyyəli hakimiyyət mövcuddursa, aşağı səviyyə regional deyil, yerli hesab edilir. Əgər ölkədəki hakimiyyət orqanlarının strukturu dörd və ya daha artıq səviyyədən ibarətdirsə, ikinci səviyyə regional, bütün sonrakı səviyyələr isə yerli adlandırılır.

Yuxarıda qeyd olunan dövlət hakimiyyəti orqanlarının hər üç səviyyəsi üçün üç mümkün xərc növü mövcuddur:



  • təhsil müəssisələrinə çəkilən birbaşa xərclər;

  • digər xərclər (təhsil müəssisələrinə çəkilən birbaşa xərclər istisna olmaqla);

  • transfertlər (köçürmələr).

Hər hansı dövlət orqanının (təşkilatının) təhsil müəssisələrinə çəkdiyi birbaşa xərcləri aşağıdakı iki şəkildə ola bilər:



  1. Dövlət təşkilatının özünün, birbaşa olaraq təhsil müəssisələri üçün istehsal olunan mal və xidmətləri alması, məsələn:




  • Təhsil Nazirliyi tərəfindən müəllim heyətinə əmək haqqının birbaşa ödənilməsi;

  • Məktəbin tikintisi ilə əlaqədar olaraq bələdiyyə tərəfindən tikinti müəssisəsinə birbaşa ödənişin edilməsi;

  • Təhsil Nazirliyi tərəfindən məktəblərdə və ya yerli orqanlarda paylanması (bölüşdürülməsi) məqsədilə dərsliklərin əldə olunması.




  1. Təhsil sahəsində mal və xidmətlər satın almaq hüququ olan təhsil müəssisələrinə dövlət orqanı tərəfindən vəsaitin ödənilməsi, məsələn:




  • Müəllim heyətinin saxlanması və ya mal və xidmətlərin alınması üzrə xərclərin ödənilməsi məqsədilə dövlət tərəfindən ali təhsil müəssisəsinə qrantın ayrılması;

  • Maliyyə cəhətdən müstəqil olan dövlət məktəbinə dövlət vəsaitinin ayrılması, özəl məktəbə dövlət subsidiyalarının verilməsi və s.

Təhsil müəssisələrinin inzibatçı heyətinin saxlanılmasına çəkilən xərclər təhsil müəssisələrinə çəkilən birbaşa xərclərə daxil edilmir.



Digər xərclərə (təhsil müəssisələrinə çəkilən birbaşa xərclər istisna olmaqla) dövlət idarəetmə orqanlarının mərkəzi, regional və yerli səviyyədə təhsil sahəsinin idarə edilməsinə, eləcə də yoxlama, nəzarət, təhsil qrafiklərinin hazırlanmasına çəkilən xərclər aiddir.

Təhsil sahəsinə transfertlər (köçürmələr) iki növə ayrılır: müxtəlif səviyyəli hakimiyyət orqanları arasında transfertlər və ayrı-ayrı ev təsərrüfatlarına və hüquqi şəxslərə transfertlər (köçürmələr).

Müxtəlif səviyyəli hakimiyyət orqanları arasında transfertlər (köçürmələr) dedikdə, yuxarı səviyyəli hakimiyyət orqanları tərəfindən aşağı səviyyəli hakimiyyət orqanlarına edilən köçürmələrin xalis məbləği başa düşülür. Məsələn, mərkəzi hakimiyyət orqanı tərəfindən regional orqanlara köçürülən vəsaitin məbləği, regionlardan mərkəzə köçürülən vəsaitin məbləği çıxılmaqla təhsil sahəsi üzrə mərkəzdən regionlara transfertlərin ümumi məbləğinə bərabər olmalıdır.

Müvafiq regional orqanlardan keçərək mərkəzi hakimiyyət orqanları tərəfindən yerli hakimiyyət orqanlarına köçürülən vəsaitlər regional deyil, məhz mərkəzi hakimiyyət orqanlarının transfertləri hesab edilir.

Ayrı-ayrı ev təsərrüfatlarına və hüquqi şəxslərə təhsilə görə transfertlər (köçürmələr) və ödəmələr dedikdə, təhsil alanlara və onların ailələrinə, eləcə də hüquqi şəxslərə edilən transfertlər başa düşülür.

Ayrı-ayrı ev təsərrüfatlarına transfertlər təhsil alanlara və onların ailələrinə dövlət müavinətləri, təqaüdlər, digər qrantlar və istiqrazlar şəklində edilən maliyyə yardımlarıdır. Onlar aşağıdakı xərcləri əhatə edir:



  • Təhsil alanların ictimai nəqliyyatdan pulsuz və ya güzəştli şərtlərlə istifadə etməsi üçün xüsusi subsidiyalar;

  • Təhsil alanların statusu ilə əlaqədar olaraq, onların ailələrinə əlavə ödənişlərin və uşaqlarına müavinətlərin verilməsi.

Təhsil üzrə dövlət tərəfindən təqdim edilən müavinətlər, təqaüdlər və borclar həmin xərcləri bütövlükdə və ya qismən təmin edən hakimiyyət orqanlarının səviyyəsinə deyil, məhz onları təhsil alanlara təqdim edən hakimiyyət orqanlarının səviyyəsinə aid edilir. Məsələn, təhsil alan regional hakimiyyət orqanından borc alır. Borca verilən həmin məbləği isə sonradan mərkəzi hakimiyyət orqanı regional orqanına bütövlükdə və ya qismən ödəyir və borc regional hakimiyyət orqanları tərəfindən verilən borclara aid edilir.


Ayrı-ayrı hüquqi şəxslərə transfertlər (köçürmələr) və ödəmələrə müxtəlif müəssisələrə və qeyri-kommersiya təşkilatlarına, o cümlədən dini təşkilatlara verilən subsidiyalar aid edilir. Təhsil alanı qida və yaşayış yeri ilə təmin edən müəssisə və təşkilatlara ayrılan subsidiyalar da bu cür transfertlərdəndir.

Müxtəlif səviyyəli hakimiyyət orqanları arasında həyata keçirilən transfertlər (köçürmələr) dövlət xərclərinin ümumi məbləğinə daxil edilmir. Çünki, onlar dövlət sektoru çərçivəsində həyata keçirilən daxili pul köçürmələri olduğundan, təhsil üzrə dövlət xərclərinin ümumi məbləğinə təsir etmir.


Özəl (qeyri-dövlət) maliyyələşdirmə mənbələri iki kateqoriyaya bölünür:


  • Ailələr;

  • Hüquqi şəxslər.

Ailələrin xərcləri təhsil müəssisələrinə ödəmələritəhsil müəssisələrinə ödəmələrdən başqa, digər xərcləri özündə birləşdirir.


Təhsil müəssisələrinə ödəmələrə təhsil haqqının ödənilməsinə, təhsil ilə bağlı xidmətlərə, eləcə də təhsil müəssisələri tərəfindən təhsil alanlara təqdim edilən yaşayış yerlərinin, iaşə xidmətlərinin, tibbi xidmətlərin və digər məişət xidmətlərinin ödənilməsinə çəkilən xərclər aid edilir.

Tələbələr və onların ailələri tərəfindən təhsil müəssisələrinə ödənilən vəsaitlər xalis şəkildə qeydə alınmalıdır. Məsələn, ali təhsil müəssisələrində 1 tələbənin adi təhsil haqqı 2000 manat təşkil etdikdə tamamilə pulsuz təhsil alan tələbələr mövcud olduğu halda, təhsil müəssisəsinə ödənilən vəsaitin hipotetik hesablanmış tam məbləği göstərilməlidir.


Təhsil müəssisələrinə ödəmələrdən başqa, digər xərclərə:


  • təhsil prosesi zamanı istifadə olunan şəxsi əşyaların birbaşa əldə olunmasına çəkilən xərclər;

  • təhsil alanın yaşayış yeri ilə təmin olunması ilə bağlı ailələrin subsidiyalaşdırılmış xərcləri.


Təhsil prosesi zamanı istifadə olunan şəxsi əşyaların birbaşa əldə olunmasına dəftərlərin, dərsliklərin və digər məktəb ləvazimatlarının, məktəb və idman geyim formalarının, eləcə də təhsil müəssisəsi tərəfindən verilməyən bütün digər vəsaitlərin alınması aid edilir.

Təhsil alanın yaşayış yeri ilə təmin olunması ilə bağlı ailələrin subsidiyalaşdırılmış xərcləri təhsil üzrə xərclərə daxil edilir və təhsil alanlara və ya onların ailələrinə təqdim olunan maliyyə yardımlarının ümumi məbləği ilə təhsil haqqının ödənilməsi xərcləri və təhsil prosesi zamanı istifadə olunan şəxsi əşyaların birbaşa alınmasına çəkilən xərclər arasındakı fərq kimi hesablanır. Məsələn, ölkədə 2000 tələbə təhsil alır və onların hər biri 2500 manat məbləğində maliyyə yardımı alır. Alınan məbləğdən hər bir tələbə orta hesabla 1000 manat bilavasitə təhsil haqqının ödənilməsinə və 300 manat dərsliklərin, təhsil üçün lazım olan digər məktəb ləvazimatlarının, şəxsi əşyaların alınmasına xərcləyir. Təhsil alanın yaşayış yeri ilə təmin olunması ilə bağlı ailələrin subsidiyalaşdırılmış xərclərinin ölkə üzrə yekun məbləği isə yerdə qalan 1200 manatlıq məbləği (2500–1000–300=1200) tələbələrin sayına, yəni 2000-ə vurmaqla hesablanır.
Özəl (qeyri-dövlət) hüquqi şəxslərin təhsil xərcləri iki növə bölünür: təhsil müəssisələrinə ödəmələrətəhsil alanlara və onların ailələrinə ödəmələrə.
Özəl (qeyri-dövlət) hüquqi şəxslərin təhsil müəssisələrinə ödəmələrinə aşağıdakılar aid edilir:


  • şirkətlər və həmkarlar ittifaqı təşkilatları tərəfindən texniki-peşə təhsil müəssisələrinə təqdim edilən subsidiyalar;

  • özəl şirkətlər tərəfindən elmi tədqiqatların aparılması üzrə müqavilələrə əsasən universitetlərə ödəmələr, təhsil haqqı və digər təhsil xidmətləri üzrə ödəmələr, eləcə də özəl fondlar tərəfindən təhsil müəssisələrinə verilən qrantlar;

  • xeyriyyəçilik məqsədilə təhsil müəssisələrinə verilmiş ianələr;

  • özəl təşkilatlar tərəfindən icarəyə görə ödəmələr;

  • özəl xeyriyyəçi fondların gəlirlərindən təhsil müəssisələrinə verilmiş ianələr.

Bəzi ölkələrdə bu kateqoriya üzrə xərclərin böyük hissəsini işəgötürənlərin işçilərinin təhsil və ixtisas səviyyəsinin artırılması ilə bağlı xərcləri təşkil edir. Bu növ xərclər təhsil alanlara əmək haqqının və ya digər növ müavinətlərin ödənilməsi üzrə xərcləri özündə əks etdirmir.


Təhsil alanlara və onların ailələrinə verilən ödəmələrə təhsil üzrə təqaüd və müavinətlər, eləcə də müəssisələr, dini və digər qeyri-kommersiya təşkilatları tərəfindən ayrılan qrantlar, dövlət zəmanəti ilə və ya kreditləşdirmə proqramlarına əsasən verilən borclar da daxil olmaqla, banklar və digər kredit təşkilatları tərəfindən təhsil alanlara təqdim edilən kredit və borclar aid edilir.
Каталог: upload -> File -> documents -> 12-2016
12-2016 -> 1. İqtisadi vəziyyətin proqnozlaşdırılması, iqtisadi siyasətin işlənməsi və monitorinqi üçün statistikadan istifadə etməklə iqtisadi modellərin hazırlanması və təkmilləşdirilməsi Giriş
documents -> Təhsil Nazirliyi Qəbələ Peşə məktəbi
documents -> Avropa Ali Təhsil Məkanının Kvalifikasiyalar Çərçivəsi (aatmkç) – nədir və nə məqsəd daşıyır?
12-2016 -> 1. Ayrı-ayrı enerji məhsullarının (əmtəələrin) balanslarının tərtibinə dair Müqəddimə
12-2016 -> Aqrar sahəNİN İNKİŞafinda innovasiya mexaniZMİNİn rolu
12-2016 -> 1. Ev təsərrüfatları haqqında məlumatların (seçmənin müəyyən edilməsi, məlumatların toplanması, daxil edilməsi və nəzarətdə saxlanması, məlumat bazasının idarə edilməsi) təkmilləşdirilməsinə dair
12-2016 -> ƏhaliNİn təBİİ artimina gender disproporsiYASINIn təSİRİ


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə