Müəssisə və əhali müayinələrində seçmə məcmunun əlaqələndirilməsinə və rotasiyaya dair



Yüklə 167.4 Kb.
səhifə3/6
tarix07.07.2017
ölçüsü167.4 Kb.
1   2   3   4   5   6

Beynəlxalq maliyyə mənbələrindən əldə olunan vəsaitlər özündə beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən təhsil sektorunun inkişafına ayrılan maliyyə yardımlarını birləşdirir. Həmin təşkilatlara inkişaf bankları (Ümumdünya İnkişaf Bankı, regional inkişaf bankları), Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qurumları, ikitərəfli fəaliyyət göstərən digər Hökumətlərarası təşkilatlar, dövlət inkişaf agentlikləri və hər hansı bir ölkədə mövcud olan beynəlxalq qeyri-dövlət təşkilatları aid edilir.

Beynəlxalq və digər xarici təşkilatlardan daxil olan vəsaitlərə müxtəlif növ təhsil müəssisələrinə verilən birbaşa ödəmələr və müvafiq hakimiyyət orqanlarına təhsil məqsədləri üçün verilən transfertlər (köçürmələr) daxil edilir.


2.2. Təhsilə çəkilən xərclərin qiymətləndirilməsi
Təhsilə çəkilən xərclərin qiymətləndirilməsi üçün aşağıdakı göstəricilərdən istifadə olunması tövsiyə edilir:


  1. Təhsilə çəkilən cari xərclərin təhsilin pillələri üzrə bölgüsü;

  2. Təhsil pillələri üzrə bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) düşən cari xərclər;

  3. Bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) düşən cari xərclərin adambaşına Ümumi Milli Gəlir (ÜMG) göstəricisinə nisbəti;

  4. Təhsilə çəkilən ümumi xərclərin Ümumi Milli Gəlirə (ÜMG) nisbəti;

  5. Təhsil üzrə cari xərclərin ümumi təhsil xərclərində xüsusi çəkisi;

  6. Ayrı-ayrı maliyyə mənbələri üzrə təhsilə çəkilən xərclərin ümumi təhsil xərclərində xüsusi çəkisi.


Təhsilə çəkilən cari xərclərin təhsilin pillələri üzrə bölgüsü
Təhsilə çəkilən cari xərclərin təhsilin pillələri üzrə bölgüsü təhsilə ayrılan maliyyə vəsaitlərinin təhsilin ayrı-ayrı pillələri üzrə bölüşdürülməsini göstərir. Bu göstərici vasitəsilə təhsilə çəkilən cari xərclər çərçivəsində təhsilin müəyyən bir pilləsi üçün xərclərin müqayisəli prioriteti müəyyən edilir.

Müəyyən təhsil pilləsi üzrə xərclərin xüsusi çəkisinin daha yüksək olması milli təhsil siyasətində, resursların bölüşdürülməsində həmin pillənin prioritet olmasına dəlalət edir.

Göstəricini maliyyə mənbələri, büdcənin müxtəlif səviyyələri, regionlar və cari xərclərin müxtəlif məqsədləri (əmək haqqı, təhsil üzrə müavinət, təqaüd, sosial təminat və s.) üzrə təsnifləşdirmək (qruplaşdırmaq) olar.

Göstəricinin hesablanması təhsilin hər bir pilləsi üzrə cari xərclər barədə dəqiq və dolğun məlumatlara əsaslanmalı və təhsilin idarə edilməsinin bütün pillələri üzrə həm dövlət, həm də özəl (qeyri-dövlət) təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirməsini əhatə etməlidir.

Göstərici təhsilin hər bir pilləsi üzrə cari xərclərinin təhsilə çəkilən cari xərclərin ümumi məbləğinə olan nisbətidir və aşağıdakı düsturla hesablanır:
% CXEth = CXEth * 100

CXEt
Burada %CXEtht maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə cari xərclərinin həmin

maliyyə ilində təhsilə çəkilən cari xərclərin ümumi

məbləğində xüsusi çəkisi;

CXEth t maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə cari xərclər;

CXEtt maliyyə ilində təhsilə çəkilən cari xərclərin ümumi məbləği.

Göstəricinin hesablanması üçün məlumat mənbələri: Maliyyə Nazirliyinin Dövlət büdcəsinin icrasına dair illik hesabatları; müəssisə və təşkilatların illik statistika hesabatları; ev təsərrüfatlarının tədqiqatının və təhsil xərcləri üzrə ev təsərrüfatlarında keçirilən xüsusi müayinələrin məlumatları; təhsil sahəsində fəaliyyətlə bağlı müxtəlif dövlət orqanlarının, o cümlədən Təhsil Nazirliyinin hesabatları.
Təhsil pillələri üzrə bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) düşən cari xərclər
Təhsil pillələri üzrə bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) düşən cari xərclər göstəricisi maliyyə ilində təhsilin hər pilləsi üzrə cari xərclərin maliyyələşdirilməsi üçün ayrılan vəsaitlərin təhsil alanların sayına nisbətən bölüşdürülməsini xarakterizə edir.

Bu göstərici “Təhsilə çəkilən cari xərclərin təhsilin pillələri üzrə bölgüsü” göstəricisinin törəməsi olaraq təhsilin müəyyən bir pilləsi üzrə çəkilən cari xərclərin müqayisəli prioritetini müəyyən edilir və bu xərclərin beynəlxalq müqayisəsinin təmin edir.

Göstəricini maliyyə mənbələri, büdcənin müxtəlif səviyyələri və regionlar üzrə də qruplaşdırmaq olar.

Göstəricinin hesablanması təhsilin hər bir pilləsi üzrə cari xərclər və təhsil alanların sayı barədə dəqiq və dolğun məlumatlara əsaslanmalı və təhsilin idarə edilməsinin bütün pillələri üzrə həm dövlət, həm də özəl (qeyri-dövlət) təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirməsini əhatə etməlidir.


Göstərici təhsilin hər bir pilləsi üzrə cari xərcləri bu pillə üzrə təhsil alanların sayına olan nisbətidir və aşağıdakı düsturla hesablanır:
CXEth,Eth = CXEth / Eth .
Burada CXEth Etht maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə 1 nəfər təhsil alana düşən cari xərclərin məbləği;

CXEth t maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə cari xərclər;



Eth t maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə təhsil alanların ümumi

sayı.
Göstəricinin hesablanması üçün məlumat mənbələri: Maliyyə Nazirliyinin Dövlət büdcəsinin icrasına dair illik hesabatları; müəssisə və təşkilatların illik statistika hesabatları; ev təsərrüfatlarının tədqiqatının və təhsil xərcləri üzrə ev təsərrüfatlarında keçirilən xüsusi müayinələrin məlumatları; təhsil sahəsində fəaliyyətlə bağlı müxtəlif dövlət orqanlarının, o cümlədən Təhsil Nazirliyinin hesabatları.


Bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) düşən cari xərclərin adambaşına Ümumi Milli Gəlir (ÜMG) göstəricisinə nisbəti
Maliyyə ilində bir təhsil pilləsi üzrə bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) düşən cari xərclərin adambaşına düşən Ümumi Milli Gəlirə (ÜMG) nisbəti göstəricisi adambaşına düşən ÜMG-in 1 nəfər təhsil alana və ya tələbəyə xərclənən hissəsini xarakterizə edir. O, ölkədə insan kapitalının inkişafına yönəldilmiş investisiyaların səviyyəsini qiymətləndirməyə imkan verir. Bu göstərici təhsilin pillələri üzrə hesablandığından ölkədə təhsilin ayrı-ayrı pillələrinə nə dərəcədə diqqət yetirildiyini və nə qədər vəsait xərcləndiyini əks etdirir.
Göstəricinin yüksək olması, ölkədə adambaşına düşən gəlirin müəyyən təhsil pilləsi üzrə bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) xərclənən hissəsinin xüsusi çəkisinin yüksək olmasına dəlalət edir.

Göstərici bir nəfər təhsil alana (tələbəyə) çəkilən maliyyə xərclərinin adambaşına düşən orta gəlirə olan nisbətini müəyyən edir və aşağıdakı düsturla hesablanır:


% CXEth,GNPc = CXEth / GNIt * 100

Eth Pt

Burada, % CXEth,GNPc t maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə bir nəfər təhsil alana

düşən cari xərclərin adambaşına düşən Ümumi Milli Gəlirə

(ÜMG) nisbəti;



CXEth t maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə cari xərclərin

məbləği;


Eth t maliyyə ilində təhsilin h pilləsi üzrə təhsil alanların

ümumi sayı;



GNItt maliyyə ilində ölkə üzrə Ümumi Milli Gəlirin məbləği;

Ptt maliyyə ilində ölkə əhalisinin orta illik sayı.
Göstəricinin hesablanması üçün məlumat mənbələri: Maliyyə Nazirliyinin Dövlət büdcəsinin icrasına dair illik hesabatları; müəssisə və təşkilatların illik statistika hesabatları; ev təsərrüfatlarının tədqiqatının və təhsil xərcləri üzrə ev təsərrüfatlarında keçirilən xüsusi müayinələrin məlumatları; təhsil sahəsində fəaliyyətlə bağlı müxtəlif dövlət orqanlarının, o cümlədən Təhsil Nazirliyinin hesabatları; təhsil müəssisələrində təhsil alanların rəsmi siyahıları; əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatları.
Təhsilə çəkilən ümumi xərclərin Ümumi Milli Gəlirə (ÜMG) nisbəti
Təhsilə çəkilən ümumi xərclərin Ümumi Milli Gəlirə (ÜMG) nisbəti göstəricisi maliyyə ilində istehsal olunan milli gəlirin təhsilə xərclənən hissəsini xarakterizə edir və yalnız milli səviyyədə (ölkə üzrə) hesablanır.

Təhsil xərclərinin Ümumi Milli Gəlirə nisbəti ölkədə təhsilə göstərilən diqqətin səviyyəsini göstərir və aşağıdakı düsturla hesablanır:


% XGNIt = XEt * 100

GNIt

Burada, % XGNItt maliyyə ilində təhsilə çəkilən xərclərin ÜMG-ə nisbəti;



XEtt maliyyə ilində təhsilə çəkilən ümumi xərclərin məbləği;

GNIt t maliyyə ilində ölkə üzrə Ümumi Milli Gəlirin məbləği.
Göstəricinin hesablanması üçün məlumat mənbələri: Maliyyə Nazirliyinin Dövlət büdcəsinin icrasına dair illik hesabatları; müəssisə və təşkilatların illik statistika hesabatları; ev təsərrüfatlarının tədqiqatının və təhsil xərcləri üzrə ev təsərrüfatlarında keçirilən xüsusi müayinələrin məlumatları; təhsil sahəsində fəaliyyətlə bağlı müxtəlif dövlət orqanlarının, o cümlədən Təhsil Nazirliyinin hesabatları.

Təhsil üzrə cari xərclərin ümumi təhsil xərclərində xüsusi çəkisi
Təhsil üzrə cari xərclərin ümumi təhsil xərclərində xüsusi çəkisi göstəricisi təhsilə çəkilən cari xərclər və kapital qoyuluşları arasındakı nisbəti (fərqi) müəyyən edir.

Təhsil üzrə cari xərclərinin xüsusi çəkisinin yüksək olması, cari və planlaşdırılan dəyişiklikləri, müəllim heyətinin əmək haqqının səviyyəsi və digər istismar xərclərini nəzərə almaqla, təhsil sisteminin investisiya qoyuluşlarına ehtiyacının səviyyəsini xarakterizə edir. Bu göstərici xüsusilə təhsilə çəkilən dövlət xərclərinin planlaşdırılması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir və aşağıdakı düsturla hesablanır:



% CXEt = CXEt * 100

TXEt
burada, % CXEtt maliyyə ilində təhsil üzrə cari xərclərin təhsil xərclərində xüsusi çəkisi;
CXEt t maliyyə ilində təhsilə çəkilən cari xərclərin məbləği;
TXEtt maliyyə ilində təhsil xərclərinin ümumi məbləği.
Göstərici yalnız milli səviyyədə (ölkə üzrə) hesablanır. Bundan əlavə, onu təhsilin maliyyələşdirmə mənbələri, dövlət büdcəsinin müxtəlif səviyyələri və regionlar üzrə də hesablamaq olar.
Göstəricinin hesablanması üçün məlumat mənbələri: Maliyyə Nazirliyinin Dövlət büdcəsinin icrasına dair illik hesabatları; müəssisə və təşkilatların illik statistika hesabatları; ev təsərrüfatlarının tədqiqatının və təhsil xərcləri üzrə ev təsərrüfatlarında keçirilən xüsusi müayinələrin məlumatları; təhsil sahəsində fəaliyyətlə bağlı müxtəlif dövlət orqanlarının, o cümlədən Təhsil Nazirliyinin hesabatları.
Ayrı-ayrı maliyyə mənbələri üzrə təhsilə çəkilən xərclərin ümumi təhsil xərclərində xüsusi çəkisi
Ayrı-ayrı maliyyə mənbələri üzrə təhsilə çəkilən xərclərin xüsusi çəkisi təhsil sisteminin fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsinin mənbələr üzrə bölgüsünü (strukturunu) əks etdirir və metodologiyanın birinci hissəsində göstərilən hər mənbənin təhsilin maliyyələşdirilməsində rolunu xarakterizə edir, habelə təhsil sisteminin dövlət xərclərindən nə dərəcədə asılı olduğunu göstərir. Təhsilin səviyyələri üzrə hesablanan bu göstərici maliyyələşdirmə mənbəyi kimi çıxış edən iqtisadiyyatın sektorlarının təhsilin hər səviyyəsinin inkişafında iştirakını təsvir edir.
Göstərici aşağıdakı düsturla hesablanır:
% XEts = XEts * 100

TXEt
burada, % XEts t maliyyə ilində s maliyyələşdirmə mənbəyinin təhsil xərclərinin ümumi həcmində xüsusi çəkisi;
XEts t maliyyə ilində s maliyyələşdirmə mənbəyindən təhsilə yönəldilən xərclərin məbləği;
TXEtt maliyyə ilində təhsil xərclərinin ümumi məbləği.
Göstəricinin hesablanması üçün məlumat mənbələri: Maliyyə Nazirliyinin Dövlət büdcəsinin icrasına dair illik hesabatları; müəssisə və təşkilatların illik statistika hesabatları; ev təsərrüfatlarının tədqiqatının və təhsil xərcləri üzrə ev təsərrüfatlarında keçirilən xüsusi müayinələrin məlumatları; təhsil sahəsində fəaliyyətlə bağlı müxtəlif dövlət orqanlarının, o cümlədən Təhsil Nazirliyinin hesabatları.

3. Elmi təşkilatların fəaliyyətinin kompleks

statistik qiymətləndirilməsinə dair
Müqəddimə

Elmin inkişafının, onun istiqamət və perspektivlərinin təhlilinin statistik öyrənilməsi üzrə metodoloji problemlərin tədqiqi yalnız bütün hadisə və proseslərə onların dinamikası və qarşılıqlı əlaqəsi şəklində baxılmasını şərtləndirən metod əsasında mümkündür.

Elmi-texniki tərəqqinin əmək məhsuldarlığına təsiri elm, texnika və iqtisadiyyatın dialektik inkişafına sistemli təhlil metodunun tətbiqini tələb edir. İqtisadiyyatda çalışanların əmək nəticələri müxtəlifdir. Sənayedə, kənd təsərrüfatında, tikintidə çalışan insanlar öz əməkləri ilə maşınlar, qida məhsulları və digər maddi sərvətlər yaradırlar. Elm, maarif və mədəniyyət sahəsində isə qeyri-maddi sərvətlər yaradılır. Eyni zamanda elmi fəaliyyətə iqtisadiyyatın bir hissəsi kimi baxılır və maddi sektorun tərəqqisi elmi-texniki tərəqqidən, elmi-texniki tərəqqi isə öz növbəsində elmi xidmət sektorundan asılıdır.

Cəmiyyətin inkişaf tələbinə uyğun olaraq elmi fəaliyyət dedikdə, müxtəlif sahələrdə yeni biliklərin istehsalı başa düşülür. Bu fəaliyyət növü ictimai əmək bölgüsünün daha da dərinləşməsini şərtləndirir. İnsanın əmək fəaliyyəti, onun fiziki və əqli qabiliyyətinin birgə səyi nəticəsində baş verir. Bioloji sistemdə (canlı orqanizmlərdə) baş və əl bir orqanizmdə birləşdiyi kimi, əmək prosesində də fiziki və zehni əmək birləşir. İctimai əmək bölgüsü və əmək məhsuldarlığı dəyişdikcə, mübadilə olunan məhsulların tərkibində qeyri-maddi istehsalın nəticəsi olan məhsulların (məlumat, bilik, informasiya və s.) mübadiləsi artır. İri maşınqayırma sənayesində zehni əməyin fiziki əməkdən ayrılması prosesi başa çatır. Yeni fəaliyyət növü elmi fəaliyyət formalaşır ki, bu zaman elm cəmiyyətin məhsuldar qüvvəsinə çevrilir. Elm cəmiyyətin məhsuldar qüvvəsinə çevrilməklə, qeyri-maddi (mənəvi) istehsalın müstəqil elementi kimi maddi istehsalın inkişafını üstələyir, ictimai təcrübədə təbiətin qanunlarının tam istifadə edilməsinə imkan yaradır. Onun üstün inkişafı maddi istehsalda dominant rol oynaması demək deyildir. Bu sosial-iqtisadi mühitin tələbidir. Təbiət, cəmiyyət və insan təfəkkürünün inkişafı haqqında yeni biliklərin (qanunauyğunluqların) əldə edilməsinə xidmət edən elmi fəaliyyət ictimai istehsalda tutduğu yerinə görə və başqa fəaliyyət növlərindən fərqinə görə bir çox spesifik xüsusiyyətlərə malikdir.

Məlumdur ki, istehsal prosesi 3 amilin (məqsədəuyğun fəaliyyət-əmək prosesi, əmək cismi, əmək vasitəsi) dialektik vəhdətidir. Zehni əmək yaradıcılığı, intellektuallığı, qabiliyyət, ixtisas və aktivlik nöqteyi-nəzərindən fiziki əmək fəaliyyətindən kəskin fərqlənir. Zehni əmək fəaliyyətinin predmeti də fərqlidir. Yəni zehni əmək fəaliyyətinin predmeti və nəticəsi bilik, məlumat, informasiyadır (biliyin özünəməxsusluğu qeyri-maddi olmasıdır). Zehni əmək fəaliyyəti ilə əldə olunan (sərəncamda olan) mövcud biliklər yeni biliklərə çevrilir.

Elm sferasına ideal (qeyri-maddi) vəsaitdən başqa, maddi obyektlər, hər şeydən əvvəl əmək cisimləri və material daxildir. Bu maddi vəsaitlər olmadan mikro və makro aləm haqqında lazımi biliklərin toplanması qeyri-mümkündür.

Elmi əməyin əsas məhsulu yeni bilikdir və yeni bilik istehlak dəyərinə malikdir. Yeni bilik mübadilə, istehlak zamanı öz dəyərini itirmir. Yəni öz dəyərini uzun müddət saxlayır. Maddi istehsaldan fərqli olaraq elmi biliklərin mübadiləsi onun istehlakçılarının biliklərinin daha da artmasına səbəb olur. Eyni zamanda elmi biliklər mənəvi köhnəlməyə məruz qalır. Bu da zamana görə yeni, daha kamil biliklərin istehsalı ilə əlaqədardır.

İqtisadiyyatın bazar münasibətlərinə transformasiyası, yeni siyasi, iqtisadi və sosial münasibətlərin formalaşması elmi fəaliyyətin inkişaf istiqamətlərini köklü surətdə dəyişdirmişdir. Müasir informasiya texnologiyalarının tətbiqi ilə zamanın tələbinə müvafiq elmi və sənaye tədqiqatlarının aparılması və yeni işləmələrin layihələndirilməsi, bilik iqtisadiyyatının sürətlə inkişaf etməsini, elm statistikasının təkmilləşdirilməsini, onun dünya səviyyəsinə qaldırılmasını tələb edir. Həmin zərurətdən asılı olaraq bu metodoloji tövsiyənin hazırlanması “2008-2012-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında rəsmi statistikanın təkmilləşdirilməsinə dair Dövlət Proqramı”nda icrası 2009-cu ildə nəzərdə tutulan tədbirlər planına daxil edilmişdir.


3.1. Elm statistikasının beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması

Elmi təşkilatların fəaliyyətinin kompleks təhlili üçün elm və texnologiya statistikasının birgə öyrənilməsi lazımdır. Son dövrlərdə fərdi şirkətlər, təsərrüfat sahələri, ölkələr tərəfindən aparılan nəzəri və empirik tədqiqatlar ənənəvi inkişafın yeni klassik növünə keçilməsinə şərait yaratdı. İqtisadi inkişafın ekzogen dəyişənlərdən (elmtutumlu texnologiyalar) asılı olması sübut edildi. Təbii ehtiyatların tükənməsi, enerji və xammal tutumlu iqtisadiyyatdan elmtutumlu iqtisadiyyata transformasiyanı sübut etdi. İnnovasiyaların tətbiqi iqtisadiyyatın dəyişməsini təmin edir. Yeni növ məhsulların, texnologiyaların, hətta istehsal sahələrinin yaranmasına səbəb olan elmi-texniki tərəqqi yeni iş yerlərinin yaranmasını sürətləndirir, yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsinə tələbatı artırır. Qeyd edilməlidir ki, elmi-texniki tərəqqinin ekoloji effekti təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə edilməsini, ətraf mühitə antropogen təsirlərin azaldılmasını, təkrar xammal və tullantılardan istifadə edilməsini təmin edir. Elmi-texniki tərəqqinin sosial nəticələri də qiymətləndirilməlidir. Məhsulun istehlak xüsusiyyəti yaxşılaşır, əmək və mənzil şəraiti yüksəlir, təhsil və səhiyyə təkmilləşir, əmək qabiliyyətli əhali ictimai əməyə cəlb edilir. Bütün bunlarla yanaşı, elm və innovasiya insan dəlillərinə, həyati dəyərlərə, etik, estetik və hüquqi normalara, sosial partnyorluq və ictimai münasibətlərə, institusional strukturlara, nəhayət, bütövlükdə cəmiyyətin təkamülünə geniş şəkildə təsir göstərmiş olur. Elm yeni ictimai-iqtisadi formasiya-informasiya cəmiyyətinin yaranmasında xüsusi rol oynayır. İnformasiya cəmiyyətində yeni iqtisadi fəaliyyət növü intellektual məhsulun, biliyin istehsal (toplanması, işlənməsi, saxlanması, ötürülməsi, yayılması) həcmi başqa fəaliyyət növlərinə nisbətən üstünlük təşkil edir. Ona görə də, elmi fəaliyyət növü aşağıdakı kimi təsnif olunur:


M seksiyası. Peşə, Elmi və texniki fəaliyyət


72

Elmi tədqiqatlar və işləmələr

721

Təbii və texniki elmlər sahəsində tədqiqatlar və işləmələr

7211

Biotexnologiya sahəsində tədqiqatlar və işləmələr

72110

Biotexnologiya sahəsində tədqiqatlar və işləmələr

Bu altsinfə aşağıda göstərilən istiqamətlər üzrə biotexnologiya sahəsində tədqiqat və işləmələr daxildir:

- gen mühəndisliyi, farmakologiya, genetika sahəsində

DNK/RNK işləmələri, DNK strukturunun öyrənilməsi, sintezi, yayılması, klonlaşdırma məqsədilə və digər qeyri-ənənəvi texnologiyalarda istifadə edilməsi;

- proteinlər və s. molekullar: DNK strukturunda onların ardıcıl birləşməsi, sintezi, protein (o cümlədən, iri molekulyar hormonların) mühəndisliyi, molekulyar səviyyədə dərman vasitələrinin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, proteinlərin ayrılması və təmizlənməsi, hüceyrə reseptorlarının eyniləşdirilməsi;

- hüceyrə və toxumların yetişdirilməsi;

- biotexnoloji proseslər: bioreaktorlar vasitəsi ilə fermentasiya, bioemal, biosulfurasiya, biofiltrasiya və oxşar proseslər;

- gen daşıyıcıları və RNK: genetik terapiya, infeksiyanın virus yayıcıları;

- bioinformatika: genomlar üzrə məlumat bazalarının yaradılması, proteinlərin ardıcıllığı, mürəkkəb bioloji proseslərin, o cümlədən bioloji sistemlərin modellərinin yaradılması;

- nanobiotexnologiyalar: dərman preparatlarını, diaqnostikanı və s. istifadə etməklə, biosistemlərin öyrənilməsi üçün qurğuların yaradılması məqsədilə nanomikroişləmələrin tətbiq edilməsi.



7219

Təbii və texniki elmlər sahəsində sair tədqiqatlar və işləmələr (biotexnologiyadan başqa)

72190

Təbii və texniki elmlər sahəsində sair tədqiqatlar və işləmələr (biotexnologiyadan başqa)

Bu altsinfə daxildir:

- təbii və texniki elmlər (riyaziyyat, fizika, astronomiya, kimya, biologiya, təbabət, torpaqşünaslıq, kənd təsərrüfatı elmi və s.) sahəsində yuxarıda müəyyənləşdirilmiş elmi-tədqiqat və işləmələrin üç növündə müntəzəm öyrənmə və yaradıcılıq səyləri. Onlar biliklərin artırılmasına və bu biliklərdən istifadənin səmərəliliyinin yüksəldilməsinə yönəldilmişdir.


722

İctimai və humanitar elmlər sahəsində tədqiqatlar və işləmələr

7220

İctimai və humanitar elmlər sahəsində tədqiqatlar və işləmələr

72200

İctimai və humanitar elmlər sahəsində tədqiqatlar və işləmələr

Bu altsinfə daxildir:

- ictimai və humanitar elmlər (iqtisadiyyat, psixologiya, sosiologiya, hüquqşünaslıq, dilşünaslıq, dilçilik, incəsənət və s.) sahələrində yuxarıda müəyyənləşdirilmiş elmi-tədqiqat və işləmələrin üç növündə müntəzəm öyrənmə və yaradıcılıq səyləri. Onlar biliklərin artırılmasına və bu biliklərdən istifadənin səmərəliliyinin yüksəldilməsinə yönəldilmişdir.

Bu altsinfə daxil deyildir:

- bazar konyukturasının tədqiqi (7320-də təsvir olunur)

Elmi sferanın strukturu aşağıdakı sektorlardan ibarətdir:



  • ilk növbədə fundamental tədqiqatlara yönəlmiş akademik sektor. Bura Elmlər Akademiyasının elmi-tədqiqat müəssisələri, sahə akademiyaları (kənd təsərrüfatı, tibbi və s.) daxildir;

  • ayrı-ayrı sahələrin maraqlarına müvafiq tətbiqi tədqiqatlar və işləmələr hazırlayan sahə sektoru. Bura ayrı-ayrı idarə və nazirliklərin tabeliyində olan elmi-tədqiqat, layihə, quraşdırma, texnoloji, təcrübə-eksperimental müəssisə və təşkilatlar daxildir. Məsələn, Müdafiə Nazirliyinin tabeliyində olan elmi təşkilatlar, nəinki tətbiqi, eyni zamanda strateji tədqiqatlarla məşğul olur;

  • ali təhsil müəssisələri sektoru. Bu sektorda olan elmi bölmələr, eyni zamanda fundamental və tətbiqi tədqiqatlar aparır;

  • zavod sektoru. Bura sənaye müəssisələri, istehsal birlikləri tabeliyində olan elmi-tədqiqat aparan və işləmələr hazırlayan (elmi-tədqiqat, layihə, konstruktor, texnoloji, təcrübə-eksperimental) bölmələr daxildir. Eyni zamanda avtomatlaşdırma və mexanikləşdirmə, yeni texnikanın tətbiqi, informasiyalaşdırma və s. şöbələr buraya aiddir. Bir qayda olaraq onların vəsaiti müəssisələr tərəfindən maliyyələşdirilir. Elmi təşkilatların mövcud institusional strukturu elmi fəaliyyətin geniş miqyasda tətbiqinə də öz təsirini göstərir. Yəni inkişaf etmiş sənaye ölkələrində elmi fəaliyyətin icma səviyyəsində göstərilməsi, hətta icmalar üzrə innovasiya mərkəzlərinin fəaliyyət göstərməsi tədqiqatların aparılmasına cəmiyyətin bütün üzvlərinin cəlb edilməsini təmin edir. İcmaların innovasiya fəaliyyətinə dair ilkin statistik seçmə müşahidələri elmi fəaliyyətin dinamikasının təhlili üçün mühüm informasiya mənbəyi hesab edilir.

Statistika təcrübəsində elmi, informasiya, digər intellektual fəaliyyətin ayrıca təsnif olunması Milli hesablar sisteminin tələblərindən irəli gəlir. Lakin bəzi tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu təsnifatlar, nəinki ayrı-ayrı xidmət növlərini nəzərə almır, eyni zamanda bir çox mövqelər üzrə aqreqasiya səviyyəsi aşağıdır. Bu da informasiya cəmiyyətinin iqtisadiyyatının bütöv seqmentinin inkişaf tendensiyasını təhlil etməyə imkan vermir. Bununla yanaşı, elmi fəaliyyətin spesifikliyi nəzərə alınmır, hətta MHS-nin tələbinə müvafiq xidmətlərin qruplaşdırılması əlamətinə diqqət verilmir. Xidmətlər bazar və qeyri-bazar, haqqı ödənilən və ödənilməyən və s. üzrə qruplaşdırılır.

Elmi xidmətlərin təsnifləşdirilməsi zamanı elmi fəaliyyətin xüsusiyyətləri əsas götürülməlidir. Bu nöqteyi-nəzərdən elmi xidmətlərin qruplaşdırılması prinsipləri dəyişdirilməlidir. Elmi fəaliyyət növlərini aşağıdakı kimi göstərmək olar:

- elm və təhsil;

- elmi-texniki fəaliyyət;

- innovasiya fəaliyyəti;

- intellektual fəaliyyət;

- informasiya texnologiyası sahəsinin xidmətləri;

- informasiya fəaliyyəti, elektron məhsul və xidmətlər sektoru;

- elmtutumlu xidmətlər;
Elm və təhsil. Elmə əsaslanan iqtisadiyyat dedikdə, təbii olaraq ilk növbədə onun elə sektorunu hissələrə bölmək nəzərdə tutulur ki, bu biliklərin mənbəyini təşkil etsin. Biliklərin (məlumatların) istehsalı, saxlanması və yayılması üsuluna görə informasiya texnologiyaları iki qrupa ayrılır:

- kodlaşdırılmış biliklər (xüsusən informasiyalar, məlumatlar). Belə biliklər (məlumatlar, informasiyalar) ötürülmə, yoxlanma və bərpa üçün yararlı vəziyyətə gətirilir. Kodlaşdırılmış informasiyanın təqdim edilmə formatı kompakt və standart şəkildədir. Ona görə də informasiya texnologiyasının əsas funksiyalarının yerinə yetirilməsi təmin olunur və hətta bu funksiyaların yerinə yetirilməsi xərcləri aşağı olur.

- insanların bacarıq və vərdişlərində formallaşdırılmamış bilik. Bu bilik qeyri-aşkar formada mövcuddur. Belə biliklərin toplanması biliklərdən maksimum istifadəni təmin edir və informasiya texnologiyası vasitəsi ilə kodlaşdırılır. Bu daimi təhsil (learning) prosesi ilə həyata keçirilir. Bilik, təcrübə və vərdişlərin daimi təhsil prosesi vasitəsi ilə kodlaşdırılması və vərdişlərin mənimsənilməsi informasiya cəmiyyətinin əsas xarakteristikasıdır. İƏİT (İqtisadi əməkdaşlıq və inkişaf təşkilatlarının) tövsiyələrində bu fəaliyyətin statistik öyrənilməsinə xüsusi fikir verilir. Bu nöqteyi-nəzərdən iqtisadi fəaliyyət növlərinə elm və təhsilin fəaliyyətinin daxil edilməsi zəruridir. Burada həm elmi və həm də empirik biliklərin öyrənilməsi və öyrədilməsindən söhbət gedir. Lakin təkrarlamanın qarşısının alınması üçün müxtəlif növ mütəxəssislərin ixtisas təcrübələri bura daxil edilmir.
Elmi-texniki fəaliyyət. Aparılmış elmi tədqiqatlar və işləmələr onların nəticələrinin praktiki realizasiyası, elmi biliklərin yaradılması və tətbiqi prosesi iqtisadi fəaliyyət növü kimi təsnifləşdirilir. Bu növ fəaliyyətlər elmi-texniki fəaliyyət kateqoriyasına aid edilir. Bura elm və texnikanın bütün sahələrində yaradılan, yayılan və tətbiq edilən fəaliyyət daxildir. Bu anlayış elm və texnika statistikasının baza kateqoriyası hesab edilir.

Elmi-texniki fəaliyyət aşağıdakı üç növə bölünür:

- elmi tədqiqatlar və işləmələr;

- təhsil və kadrların hazırlanması;

- elmi-texniki xidmətlər.

Təhsil və kadrların hazırlanması dedikdə, daimi olaraq mühəndislərin və tədqiqatçıların hazırlanması başa düşülür. Buraya ali və orta təhsildən sonrakı təhsil daxil edilir. Bu fəaliyyət növü Beynəlxalq təhsil standart təsnifatının (İnternational Standard Classification of Education - İSCED) 5 və 6-cı dərəcələrinə uyğundur.
Elmi-texniki xidmətlər dedikdə, elmi-texniki biliklərin istehsalı (yaradılması), yayılması və tətbiqini həyata keçirən elmi-tədqiqat və işləmələrlə əlaqəli fəaliyyət başa düşülür. Statistik təhlil məqsədləri üçün tədqiqatları və işləmələri ayırmaq lazımdır. Elmi-texniki xidmətlər elmi təşkilatlarda qeyri-əsas fəaliyyət növü kimi təsnif edilir. Bu fəaliyyəti xüsusi şöbə (elmi-texniki informasiya, kitabxana, arxiv, muzey və s.) həyata keçirir. Elmi-texniki xidmət şöbəsi nəinki elmi biliklərin yaradılması və tətbiqi üzrə məlumatları toplayır, eyni zamanda təhlil predmeti olan empirik biliklərin toplanmasını təşkil edir. Elmi-texniki xidmətə aşağıdakı fəaliyyət növləri aiddir:

- elmi-texniki informasiya sahəsində fəaliyyət (məlumatların toplanması, kodlaşdırılması, qeydiyyatı, işlənməsi, göndərilməsi, yayılması və s.) ;

- kitabxanaların, muzeylərin, botanika və zoologiya bağlarının, digər elmi-texniki yığıncaqların (arxeoloji və geoloji və s.) elmi-texniki fəaliyyəti;

- elmi-texniki konfransların və simpoziumların təşkili və aparılması;

- elmi-texniki ədəbiyyatın tərcüməsi, redaktəsi və nəşri;

- topoqrafik, geoloji və hidroqrafik şəkillər, meteoroloji və seysmoloji müşahidələr, torpağın, bitkilərin, balıq və yabanı faunanın inventarizasiyası, torpaq, hava və sudan götürülmüş sınaqlar, radioaktivliyin səviyyəsinə nəzarət;

- əvvəllər hazırlanmış metod və üsullardan istifadə etməklə geoloji kəşfiyyat və axtarışlar;

- iqtisadi, sosial, mədəni və humanitar hadisələrə, ictimai rəyin və bazarın vəziyyətinə dair məlumatın toplanması;

- texniki sınaqlar, standartlar, metrologiya, keyfiyyətə nəzarət, digər işlər;

- elmi-texniki layihələrin hazırlanması üzrə məsləhət verilməsi;

- patent-lisenziya fəaliyyəti.
İnnovasiya fəaliyyəti - bazarın tələbatına uyğun, texnoloji cəhətdən yeni və təkmil məhsul, xidmətin yaradılmasıdır. Bu elmi tədqiqatların və işləmələrin nəticəsi hesab edilir. Kompleks elmi, texnoloji, təşkilati, maliyyə və kommersiya tədbirlərinin həyata keçirilməsi nəticəsində innovasiya fəaliyyəti təmin edilir. Avropa Statistikasının tövsiyəsinə görə innovasiya fəaliyyətinin təsnifatı aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:

- elmi-tədqiqatlar və işləmələr;

- texnoloji təyinatına görə innovasiyanın tətbiqi zəruri olan maddiləşmiş texnologiyaların, maşın və avadanlıqların (inteqral proqram təminatı da daxil olmaqla), digər əsas fondların əldə edilməsi;

- innovasiya tətbiq olunan (realizasiya olunan) maddiləşməmiş texnologiyaların (patent hüququ, ixtiranın, sənaye nümunələrinin və faydalı modellərin istifadəsinə icazə) patentsiz icazələrin, nou-hoy, komplektləşdirilməmiş şəkildə yeni texnologiyaların, həmçinin əmtəə nişanlarının, texnoloji tərkibli digər xidmətlərin (injinirinq və məsləhətçi) patent formasında əldə edilməsi;

- innovasiyalı proqram vəsaitlərinin əldə edilməsi;

- istehsal layihələri, yeni məhsullar (xidmətlər), yeni proseslərin realizasiyası;

- istehsalın texnoloji hazırlanması və təşkili;

- texnoloji innovasiyaların tətbiqini yerinə yetirən kadrların təhsili, hazırlanması və yenidən hazırlanması;

- yeni məhsulların marketinqi.
İntellektual fəaliyyət iqtisadi fəaliyyət növləri təsnifatı üzrə aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir:

- hesablama texnikası və informasiya texnologiyasının istifadəsi;

- hüquq sahəsində fəaliyyət;

- mühasibat uçotu və auditor sahəsində fəaliyyət;

- bazarın vəziyyətinin tədqiqi və ictimai rəyin öyrənilməsi;

- idarəetmə və kommersiya fəaliyyəti üzrə məsləhətlər;

- memarlıq, mühəndis texniki layihələndirmə sahəsində fəaliyyət;

- texniki sınaqlar, tədqiqatlar və sertifikasiya;

- reklam fəaliyyəti.
İnformasiya texnologiyası xidmətləri. İnformasiya texnologiyası dedikdə, məlumatların, mətnlərin, şəkillərin, səslərin toplanması, saxlanması, işlənməsi, axtarışı, ötürülməsi, təqdim edilməsində mikroelektronika tətbiq edən texnologiya başa düşülür. Onların baza elementləri aşağıdakılardır:

- mikroelektronika, inteqral sxemlər, yarımkeçiricilər;

- geniş miqyasda tətbiq edilən mallar - kompüterlər, telekommunikasiya avadanlığı, elektron cihazlar;

- bəzi spesifik mallar-televiziya avadanlığı, videotexnika.


Elmtutumlu xidmətlər. Avropa Statistikasında iqtisadi fəaliyyət növlərinə görə elmtutumlu xidmətlər aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir:

a) yuxarı səviyyəli elmtutumlu yüksək texnologiyalı xidmətlər:

- rabitə;

- kompüterlə əlaqəli fəaliyyət;

- tədqiqatlar və işləmələr.

b) orta səviyyəli elmtutumlu yüksək texnologiyalı xidmətlər:

- maliyyə vasitəçiliyi;

- digər kommersiya fəaliyyəti;

- səhiyyə və sosial xidmətlər;

- istirahət, mədəniyyət və idmanın təşkili ilə əlaqədar fəaliyyət.

Statistik müşahidələrin təcrübəsində yüksək texnologiyalı xidmətlərin qruplaşdırılması texnoloji səviyyəyə görə daha da təkmilləşdirilir. İntellektual fəaliyyət sahəsində məşğulluğun öyrənilməsi üçün yeni biliklərin istehsalına məsrəflərin müəyyən edilməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu zaman müxtəlif məlumat mənbələrindən, birdəfəlik müşahidələrdən istifadə edilir. Aşağıda biliyin istehsalı, yayılması və tətbiqi ilə əlaqəli iqtisadi fəaliyyət növlərinin təsnifatı verilmişdir.

Biliyin istehsalı, yayılması və tətbiqi ilə əlaqəli iqtisadi

fəaliyyət növlərinin təsnifat sxemiFunksiyalar

Fəaliyyət növləri

İnformasiyanın istehsalı və yayılması

İnformasiya fəaliyyəti

İntellektual

fəaliyyət



Kütləvi informa-siyanın yayılması üzrə fəaliyyət

Rabitə xidməti

İnformasiya texnologiyası üzrə mal və xidmətlərin istehsalı



İT sektoru



Elektron informasiya-məlumat xidməti

Telematik xidmət

İT mallarının istehsalı

Hesablama texnikası və informasiya texnologiyası ilə əlaqəli fəaliyyət

Tədris üzrə xidmət

Malla əlaqəli xidmətlər

Biliyin, digər xüsusiləş-miş informasiyanın is-tehsalı, yayılması və təqdimi



İntellektual fəaliyyət

Elmi-texniki fəaliyyət

İnnovasiya fəaliyyəti

Mütəxəssis xidməti

Təhsil

İnnovasiya fəaliyyəti

yəti

Elmi-texniki fəaliyyət

Elmi tədqiqatlar və işləmələr

Elmi-texniki təhsil

Elmi-texniki xidmət

Biliyin istehsalı (yaradılması) və yayılması

Biliyin istehsala tətbiqi

Elmi tədqiqatlar və işləmələr

Təhsil

Biliyin yaradılması (formal və qeyri-formal)



Elmi fəaliyyət. Elmin iqtisadi fəaliyyət növünə çevrildiyi müasir şəraitdə, həmin sahədə çalışanların sayı artmaqda davam edir və eyni zamanda bu sahənin maddi-texniki bazası güclənir, bu sahəyə maliyyə qoyuluşu artır, elmi-texniki infrastruktur genişlənir. Elmi fəaliyyət milli sərvətin, mənəvi dəyərlərin yaradılmasında əhəmiyyətli rol oynamağa başlayır. Eyni zamanda elmi fəaliyyət müxtəlif növ ehtiyatların istehlakına səbəb olur. Elmi fəaliyyətin sosial-iqtisadi səmərəliliyi onun kəmiyyət və keyfiyyətindən, istifadə dərəcəsindən asılıdır.

Elmi fəaliyyətin statistik müşahidəsi bu sahəni kompleks xarakterizə edən göstəricilər sisteminin hazırlanmasını tələb edir. Elmi fəaliyyəti dərk etmək üçün zəruri kateqoriyalar, anlayışlar, göstəricilər hazırlanmalıdır. Elmin inkişaf səviyyəsini, onun təminatını xarakterizə etmək üçün iqtisadi ədəbiyyatlarda, elmin idarə edilməsi təcrübəsində elmi potensial anlayışı geniş istifadə edilir. Bu anlayış “iqtisadi potensial”, “sənaye potensialı”, “resurs potensialı”, “kadr potensialı” anlayışlarına analoji istifadə edilir. Elmi ehtiyatlara aşağıdakılar daxildir:

- kadrlar elmi potensialın baza elementidir. Elmin əsas məhsuldar qüvvəsidir;

- maddi-texniki baza. Elmi fəaliyyətdə əsas və dövriyyə fondlarını əhatə edir;

- təbiət və cəmiyyət haqqında, tədqiqatlar, işləmələr, kəşflər, ixtiralar, onların tətbiqi nəticələrinə dair informasiya, məlumat, bilik;

- maliyyə ehtiyatları (elmin inkişafı üçün ayrılmış pul vəsaiti).

Elmi-texniki tərəqqiyə əsaslanan iqtisadi artım nəzəriyyəsində elm və innovasiyanın birgə fəaliyyəti xüsusi qeyd edilir. İnnovasiyaların elmi fəaliyyətlə istehsal arasındakı rolunu qeyd etsək, başa düşmək olar ki, innovasiya fəaliyyəti elm və istehsalın birləşdirici rolunu oynayır. Yəni elmi nəticələr innovasiyalar vasitəsi ilə istehsala tətbiq edilir. Elm-innovasiya prosesi aşağıdakı əlaqələrə malikdir:

- elmdaxili qarşılıqlı əlaqələr, o cümlədən elmi sahələrarası əlaqə;

- elmi-tədqiqat və işləmələrin nəticəsinin innovasiya sektoruna, yaxud iqtisadiyyata birbaşa tətbiqi (tibbi, ictimai, humanitar elmlərdə, bəzi hallarda təbii və texniki elmlərdə);

- innovasiya fəaliyyəti ilə elm arasında əks əlaqə. Bu elmi nəticələrin tamamlanması və təkmilləşdirilməsinin zəruri halında lazımdır (ixtiralar, sınaq nümunələri, layihə-konstruktor, texnoloji sənədlər və s.);

- innovasiyaların həyata keçirilməsi zamanı təkmilləşdirmələr. Məhsulların, xidmətlərin, proseslərin, yaxud proqram təminatının modifikasiyası, kadrların yenidən hazırlanması, istehsalın təşkili, marketinq tədqiqatları;

- istehsalda innovasiyanın realizasiyası;

- bazarlararası əks əlaqə, digər tərəfdən innovasiya fəaliyyəti ilə elm arasında əks əlaqə, texnologiyaların və innovasiyaların təkmilləşdirilməsi, bazarın tələbatına müvafiq olaraq elmi-tədqiqatların və işləmələrin yeni istiqamətinin aşkar edilməsi;

- istehsal, istehlak və idarəetmə sferasının təkmilləşdirilməsinə yönəldilmiş innovasiya məhsullarının geniş tətbiqi.

“Elm – istehsal - istehlak” xətti modeli əks əlaqəyə malik olmadığına görə elmi fəaliyyət inkişafdan qalmışdır. Bazar iqtisadiyyatında qeyri-xətti model fəaliyyət göstərir ki, bu zaman iqtisadi vahidlər elmi fəaliyyət qarşısında yeni-yeni tələblər qoyur. Bu tələblərin realizasiyası iqtisadi cəhətdən yeni məhsul və xidmətlərin icad edilməsinə səbəb olur. İnnovasiya fəaliyyəti iqtisadi agentlərin (müəssisə və təşkilatların) qarşılıqlı fəaliyyəti nəticəsində formalaşaraq cəmiyyətin innovasiya sistemini yaradır. Bu sistem elmi fəaliyyət sistemi ilə iqtisadi fəaliyyət sistemi arasında əlaqələndirici rolunu oynayır. Deməli, iqtisadiyyatın innovasiyalı inkişafının səmərəliliyi ayrı-ayrı iqtisadi vahidlərin səmərəli fəaliyyətindən deyil, elmin istehsalı və istifadəsi prosesində onların kollektiv fəaliyyətindən, bir-birləri ilə qarşılıqlı əlaqələrindən asılıdır.

Elm statistikasının metodologiyasında innovasiya sisteminin aşağıdakı xarakterik cəhətlərini qeyd etmək lazımdır:

- elmi biliklərin istehsalı (yaradılması), yayılması və istifadəsi prosesi sistemli xarakter daşıyır və təşkilati təminatı tələb edir;

- elmi biliklərin istehsalı (yaradılması) ilə məşğul olan elmi fəaliyyət innovasiyaların mənbəyi hesab edilir və elm innovasiya sisteminin mərkəzi yerində durur və onun nüvəsi hesab edilir;

- bu proseslərin həyata keçirilməsində əhəmiyyətli rolu institusional amil oynayır və müxtəlif növ, forma və mülkiyyətli təşkilatların yaradılması zəruridir;

- göstərilən proseslərin səmərəliliyi əsasən həmin təşkilatların səmərəli qarşılıqlı fəaliyyətindən asılıdır. Yəni biliyin istehsalçıları və istehlakçıları arasında və sosial-iqtisadi sistemlə bütövlükdə.


İnnovasiya sistemi və onun qarşılıqlı əlaqələri
Sosial-iqtisadi sistem

Dövlət


Bazar

Milli innovasiya sistemi


İstehsal

İnnovasiya müəssisələri


Elmi sistem

Maliyyə institutları

Elmi-texniki, innovasiya infrastrukturu

İstehsal və sosial infrastruktur

Sosial sfera

Kadrların hazırlanması sistemi

Elm sistemi ölkədə tədqiqatlar aparan və işləmələr hazırlayan təşkilatlardan ibarətdir. Bunlar elmi biliklərin istehsalı və yayılması (ötürülməsi) sahəsində qarşılıqlı əlaqə və asılılığa malikdirlər. Bu sistemin əsas məqsədi cəmiyyətin elmi biliklərə olan tələbatını ödəməkdən ibarətdir. Elm xüsusi növ əmək fəaliyyətinə çevrildikdə biliyin istehsalı, yayılması, mübadiləsi və istehlakı üzrə fəaliyyət bir- birindən ayrılır. Elmi fəaliyyətdə əmək bölgüsü əsasən aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:

- tədqiqat və işləmələri yerinə yetirmək. Bu fəaliyyət elmi fəaliyyətin əsas növü hesab edilir və birbaşa elmi biliklərin istehsalı, onun tətbiqinin yeni sahələrinin axtarışı ilə məşğul olur. Tədqiqatların aparılmasına tədqiqat proseslərinin birbaşa idarə edilməsi (elmi-texniki aspektlərin planlaşdırılması, onun realizasiya mərhələləri, tədqiqatın gedişinə nəzarət və s.) daxil edilir;

- tədqiqat və işləmələrin aparılmasının təmin olunması (cihazların və avadanlıqların istismarı, proqram təminatının, materialların və çertyojların hazırlanması, hesablamaların, eksperimentlərin, sınaqların, təhlillərin aparılması və s.);

- konkret işləmələr və tədqiqat layihələrinin realizasiyası ilə əlaqədar köməkçi işlər (elmi-texniki informasiya ilə təminat, patent, icazə və digər elmi-texniki xidmətlər, layihələr üzrə iqtisadi və maliyyə hesablamalarının aparılması, elmi cihazlara xidmət və onların təmiri, sınaq və eksperimental istehsal və s.);

- elmi təşkilata təsərrüfat xidməti üzrə işlər (mühasibat və kadr xidməti, maddi texniki təminat, dəftərxana xidməti və s.).

Yuxarıda göstərilən qruplaşma elmi təşkilatın işçi heyətinin kateqoriyalar üzrə ayrılması üçün istifadə edilir. Elmi fəaliyyətin yerinə yetirilməsi üçün köməkçi fəaliyyət elmin infrastrukturunun formalaşmasına səbəb olur. Elmin infrastrukturuna informasiya, istehsal və təsərrüfat xidməti, maddi texniki təchizat, sosial və məişət xidməti daxildir. Elmin infrastrukturunun tərkibi və funksiyası makro (ölkə), mezo (sahə, region), mikro (müəssisə, təşkilat) səviyyədə fəaliyyətdən asılıdır.


Elmi tədqiqat və işləmələrin növləri. Elmi fəaliyyət zamana görə yığımlı (kumulyativ) prosesdir. Yəni zamana görə elmin (informasiyanın, məlumatın, biliyin) həcmi artır. Ona görə onu növlərə ayıraraq öyrənilməsi mümkündür. Müxtəlif yanaşmaları nəzərə alaraq tədqiqat və işləmələr aşağıdakı növlərə bölünür:

1. Fundamental tədqiqatlar yeni biliklərin əldə edilməsinə (istehsalına) istiqamətləndirilmiş (konkret məqsəd olmadan) eksperimental və yaxud nəzəri tədqiqatlardır. Fundamental tədqiqatlarda müsbət nəticələrin əldə edilməsi ehtimalı aşağıdır (5-10%). Məsələnin nəzəri həllinə istiqamətlənir, axtarış xarakterli olur, fundamental tədqiqatın təcrübəyə tətbiqi yolları və sferasını müəyyən edir.

2. Tətbiqi tədqiqatlar - praktiki məsələlərin həlli məqsədilə yeni biliklərin əldə edilməsinə yönəldilmiş orjinal işlər hesab olunur. Tətbiqi tədqiqatlar fundamental tədqiqatların nəticələrinin istifadəsini müəyyən edir. Əvvəllər formalaşmış problemlərin həllinin yeni metodunu aşkar edir. Tətbiqi tədqiqatların nəticəsi ixtiralar, metodikalar, elmi tövsiyələr, təlimatlar, maketlər və s. olur. Bu mərhələdə müsbət nəticənin əldə edilməsi ehtimalı 80 % olur. Hətta fundamental xarakterli nəticələr də əldə oluna bilər.

3. İşləmələr dedikdə, mövcud biliyə əsaslanan sistematik işlər başa düşülür. İşləmələr tədqiqat, yaxud praktiki təcrübə nəticəsində alınır. Mövcud materialların, məhsul və qurğuların, proses, xidmət, sistem və metodların təkmilləşdirilməsi işləmələrə aid edilir. Bu qrupa aşağıdakı fəaliyyət növləri daxildir:

- texniki obyekt və sistemlərin hazırlanması (konstruktor işləri);

- yeni obyektlərin sxem və layihələrinin hazırlanması (layihə işləri);

- texnoloji proseslərin hazırlanması, yəni fiziki, kimyəvi, mexaniki və digər proseslərin əmək prosesi ilə birləşdirilərək faydalı nəticələrin istehsalı üsullarının hazırlanması (texnoloji işlər).

Tədqiqat və işləmələrin tərkibinə aşağıdakı fəaliyyət növləri daxil deyildir:

- təhsil və kadrların hazırlanması;

- digər növ elmi-texniki fəaliyyət (elmi-texniki xidmətlər, o cümlədən marketinq fəaliyyəti, ictimai məlumatların toplanması və işlənməsi (əgər bunlar konkret tədqiqat işlərinə aid deyilsə), sınaqlar və standartlaşma, layihəqabağı işlər, xüsusiləşmiş tibbi xidmət, mövcud proqram təminatını müşayiət etmək və uyğunlaşdırma);

- istehsal fəaliyyəti (yeniliyin tətbiqi daxil olmaqla);

- idarəetmə və digər köməkçi fəaliyyət (tədqiqat və işləmələr üzrə idarəetmə orqanlarının, onların maliyyə xidmətinin və s. fəaliyyəti).

İşlərin bu və ya digər fəaliyyət növünə aid edilməsi üçün öncə onun tədqiqat və ya işləmə olması müəyyən edilməlidir. Bu zaman aşağıdakı meyarlardan istifadə edilir. Yəni tədqiqat fəaliyyəti (fundamental və ya tətbiqi) elmi biliyin artırılmasına yönəldilir, işləmələr üzrə fəaliyyət isə yeni materialların, texnika və texnologiyaların və s. hazırlanmasına yönəldilir. O cümlədən də fundamental tədqiqatların tətbiqi tədqiqatlardan birbaşa istifadəsinə, hadisənin mahiyyətinə nüfuz etməsinə və elmi nailiyyətin əhəmiyyətinə görə fərqlənir.
Elm sahələri. Elm sahələri aşağıdakı kimi təsnifləşdirilə bilər.


Elm sahəsi

Elm sahəsinin növləri

1. Təbiət elmləri

1.1. Riyaziyyat (01.01.00)

Mexanika (01.02.00)

1.2. Fizika (01.04.00)

Astronomiya (01.03.00)

1.3. Kimya (02.00.00)

Əczaçılıq kimyası, farmakoqnoziya (15.00.02)

1.4. Bioloji elmlər (03.00.00)

Psixofiziologiya (19.00.02)

1.5. Yer haqqında elmlər (25.00.00)

İqtisadi, sosial və siyasi coğrafiyadan başqa (25.00.24)



2. Texniki elmlər

2. Texniki elmlər (05.00.00)

Bina və qurğuların arxitekturası (18.00.02)



3. Tibbi elmlər

3. Tibbi elmlər (14.00.00)

Əczaçılıq elmləri (15.00.00)

Əczaçılıq kimyasından başqa (15.00.02)


4. Kənd təsərrüfatı elmləri

4. Kənd təsərrüfatı elmləri (06.00.00)

Kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatı (08.00.05 tərkibindən)

Baytarlıq elmləri (16.00.00)


5. İctimai elmlər

5.1. İqtisadi elmlər (08.00.00)

Kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatından başqa (08.00.05 –dən)

5.2. Hüquq elmləri (12.00.00)

5.3. Pedaqoji elmlər (13.00.00)

5.4. Psixoloji elmlər 919.00.00)

Fiziopsixologiyadan başqa (19.00.02)

5.5. Sosiologiya elmləri (22.00.00)

5.6. Siyasi elmlər (23.00.06)

5.7. Kulturologiya (24.00.00)

5.8. Digər ictimai elmlər

İqtisadi, sosial, siyasi coğrafiya (25.00.24)

Şəhərsalma, kənd yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılması

(18.00.04)


6. Humanitar elmlər

6.1. Tarix elmləri (07.00.00)

6.2. Fəlsəfə elmləri (09.00.00)

6.3. Filoloji elmlər (10.00.00)

6.4. Sənətşünaslıq (17.00.00)

Tarixi - arxitektur abidələrinin arxitekturası, bərpası,

rekonstruksiyası tarixi və nəzəriyyəsi (18.00.01)

6.5. Mədəniyyətşünaslıq (24.00.00)



Elmi tədqiqatların və işləmələrin sosial-iqtisadi məqsədləri. Hazırda ayrı-ayrı dünya birliyi təşkilatları tərəfindən iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə elmi tədqiqatlar və işləmələr müxtəlif cür təsnifləşdirilir. Avropa statistikası, İqtisadi əməkdaşlıq və inkişaf təşkilatları (İƏİT), YUNESKO tərəfindən hazırlanmış təsnifatlarda fəaliyyət növləri həddindən artıq xırdalığı ilə verilir. Lakin bunların real sektora tətbiqi bir çox çətinliklərlə qarşılaşır. Mikro səviyyədə xərclərin uçotunun məhsul vahidi üzrə aparılması mümkün olmadığı üçün, bir müəssisənin müxtəlif fəaliyyət növləri üzrə aralıq istehlak xərclərinin, əlavə dəyərin və s. göstəricilərinin hesablanması mümkün olmur.
Tədqiqat və işləmələrin sosial-iqtisadi məqsədlər üzrə təsnifləşdirilməsi və onun beynəlxalq standartlara uyğunluğu

Sosial-iqtisadi məqsədlər



Təsnifat üzrə kodu

İƏİT


Avropa birliyi/Avropa statistikası

1. İqtisadiyyatın inkişafı

1.1. Kənd təsərrüfatı, meşəçilik və balıqçılıq

1.2. Enerjinin istehsalı, paylanması və istifadəsi

1.3. Sənaye

1.3.1. Sənayenin texnoloji səviyyəsinin, iqtisadi

səmərəliliyinin yüksəldilməsi

1.3.2. Qeyri-enerji mineralların hasilatı və emalı

1.3.3. Kimya sənayesi

1.3.4. Avtomobil və digər nəqliyyat vasitələrinin istehsalı

1.3.5. Elektron sənayesi, radio, televiziya və rabitə üçün

avadanlıqların istehsalı

1.3.6. Proqram təminatı vasitələrinin hazırlanması

1.3.7. Elektrik maşın və avadanlıqlarının istehsalı

1.3.8. Cihazların istehsalı

1.3.9. Digər maşın və avadanlıqların istehsalı

1.3.10. Paltarların, tekstil və dəri məmulatlarının istehsalı

1.3.11. Yeyinti məhsullarının və içkilərin istehsalı

1.3.12. Digər sənaye sahələri

1.4. Tikinti

1.5. Nəqliyyat

1.6. Rabitə

1.7. İnfrastruktur, şəhər və kənd yaşayış yerlərinin

planlaşdırılması

1.8. Xidmət sferası



1+2+3+4

1

2



3

4

4



4

2


2+5+6+7

6

5



7
7.0+7.1+7.2

7.3


7.4

7.5
7.6.1+7.6.2

7.6.3

7.7


7.9

7.87


7.11

7.10


7.11

2.2


2.4

2.5


2.0+2.1+2.3+2.6+2.9


2. Sosial məqsədlər

2.1. Ətraf mühitin mühafizəsi

2.2. Əhalinin sağlamlığının mühafizəsi

2.3. Sosial inkişaf və ictimai strukturlar



5+6+7

5

6



7

3+4+8

3

4



8

3. Elmin ümumi inkişafı

9.1

11

4. Yerin və atmosferin tədqiqatı və istifadəsi

8

1

5. Kosmosdan sülh məqsədləri üçün istifadə

10

9

6. Müdafiə

11

13



Elmi təşkilatlar və elmin sektorları. Elmi sistemin statistik öyrənilməsində mühüm yeri onun institusional strukturu tutur. İlkin təşkilati vahidlərə tədqiqatçı qruplar – ümumi problem üzərində vahid elmi rəhbərlik altında işləyən elmi və yardımçı əməkdaşların ilkin kollektivləri aid edilir. Elmi təşkilatlarda tədqiqatçı qruplar elmi təşkilatın şöbələrində (qruplarda, laboratoriyalarda, sektorlarda, şöbələrdə) fəaliyyət göstərir. Milli hesablar sisteminin tətbiqi, elmi statistika sahəsinə beynəlxalq standartların uyğunlaşdırılması, elmin inkişafının müasir və perspektiv təmayülünün uçotu zəruriliyi fəaliyyət növləri təsnifatına yenidən baxılmasını tələb edir. Burada əsas məqsəd elmi tədqiqatların və işləmələrin yerinə yetirilməsi üzrə statistik müayinədə həmin təsnifatdan istifadə olunmasıdır. Beynəlxalq statistikada elmi sektorların yeni təsnifatı aşağıdakı kimidir:


  • dövlət – dövlətin idarə edilməsinə və cəmiyyətin tam elmi tələbatının ödənilməsinə yönəldilmiş fəaliyyət;

  • sahibkarlıq – əsas fəaliyyəti satış üçün mal və xidmət istehsal edən müəssisə və təşkilatları əhatə edir (dövlət mülkiyyətində olan müəssisələr daxil olmaqla);

  • ali təhsil – ali tədris müəssisələrində ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması ilə əlaqədar fəaliyyət;

  • xüsusi, qeyri-mənfəətli – qarşısında mənfəət əldə etmək məqsədi qoymayan xüsusi təşkilatlar.

Elm sektorunun tərkibi aşağıdakı kimidir:


Sektorlar

Tərkibi

Dövlət sektoru

İdarə və nazirliklərin təşkilatları. Bu təşkilatlar dövlətin idarə edilməsi və cəmiyyətin tələbatının ödənilməsini təmin edir. Bura dövlət idarəçiliyinin (hərbi, ictimai qaydaların qorunması, səhiyyə, mədəniyyət, istirahət, sosial təminat və s.) ali və yerli orqanlar daxildir.

Mənfəəti olmayan təşkilatlar (hökumət tərəfindən tam maliyyələşdirilən və nəzarətdə olan təşkilatlar (ali təhsil müəssisələri istisna olmaqla). Bu təşkilatlar ilk növbədə hökumətə xidmət göstərir və mənfəət əldə etmək məqsədi qoymur. Onlar əsas etibarilə ictimai və inzibati funksiyalara dair tədqiqat işlərinə cəlb edilirlər.



Sahibkarlıq sektoru

Əsas fəaliyyəti satış üçün mal və xidmət istehsal edən bütün müəssisə və təşkilatlar. Bura dövlət mülkiyyətində olan müəssisələr də daxildir (ali təhsil sektorunun xidmətindən başqa).

Yuxarıda göstərilmiş təşkilatlara xidmət göstərən mənfəəti olmayan xüsusi təşkilatlar



Ali təhsil sektoru

Hüquqi statusundan və maliyyələşmə mənbəyindən asılı olmayaraq universitetlər və ali təhsil müəssisələri.

Ali təhsil müəssisələrinin birbaşa idarəçiliyində və nəzarətində olan elmi-tədqiqat institutları, eksperimental stansiyalar, klinikalar, yaxud onların assosiasiya olunmuş təşkilatları.

Ali ixtisas təhsili xidməti göstərən təşkilatlar (ali ixtisas təhsili sisteminin təşkilatları)


Mənfəəti olmayan xüsusi (qeyri-kommersiya) sektor

Mənfəət əldə etmək məqsədi olmayan özəl təşkilatlar (həmkarlar cəmiyyətləri, ittifaqları, assosiasiyalar, ictimai və xeyriyyə təşkilatları və fondları); bundan başqa fondun yarısından çoxu dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən və dövlət sektoruna aid edilməyənlər.

Xüsusi fərdi təşkilatlar




Elmin sektorları və müəssisələrin növləri üzrə elmi təşkilatların təsnifatı


Elmin sektoru

Təşkilatların növü

Dövlət sektoru

İdarə və nazirliklərin təşkilatları, Milli Elmlər Akademiyası və sahə akademiyaları daxildir

Ali idarəetmə orqanlarının təşkilatları

Yerli idarəetmə orqanlarının təşkilatları


Sahibkarlıq sektoru

Sahə elmi-tədqiqat institutları

Konstruktor, layihə-konstruktor, texnoloji təşkilatlar

Layihə, layihə-axtarış təşkilatları

Sənaye müəssisələri

Təcrübə bazaları

Digər


Ali təhsil sektoru

Universitet və digər ali təhsil müəssisələri

Ali təhsil müəssisələrinə, ali ixtisas təhsili idarəetmə orqanlarına tabe olan Elmi-tədqiqat institutları (mərkəzləri),

Ali təhsil müəssisələrinə, ali ixtisas təhsili idarəetmə orqanlarına tabe olan konstruktor, layihə-konstruktor təşkilatları

Ali təhsil müəssisələri nəzdində klinikalar, xəstəxanalar və digər tibbi müəssisələr

Ali təhsil müəssisələrinə tabe olan sınaq (eksperimental) müəssisələri

Digər


Mənfəəti olmayan xüsusi (qeyri-kommersiya) sektor

Elm və mütəxəssis (könüllü) cəmiyyəti və assosiasiyası

İctimai təşkilatlar

Xeyriyyə cəmiyyətləri

Digər



Каталог: upload -> File -> documents -> 12-2016
12-2016 -> 1. İqtisadi vəziyyətin proqnozlaşdırılması, iqtisadi siyasətin işlənməsi və monitorinqi üçün statistikadan istifadə etməklə iqtisadi modellərin hazırlanması və təkmilləşdirilməsi Giriş
documents -> Təhsil Nazirliyi Qəbələ Peşə məktəbi
documents -> Avropa Ali Təhsil Məkanının Kvalifikasiyalar Çərçivəsi (aatmkç) – nədir və nə məqsəd daşıyır?
12-2016 -> 1. Ayrı-ayrı enerji məhsullarının (əmtəələrin) balanslarının tərtibinə dair Müqəddimə
12-2016 -> Aqrar sahəNİN İNKİŞafinda innovasiya mexaniZMİNİn rolu
12-2016 -> 1. Ev təsərrüfatları haqqında məlumatların (seçmənin müəyyən edilməsi, məlumatların toplanması, daxil edilməsi və nəzarətdə saxlanması, məlumat bazasının idarə edilməsi) təkmilləşdirilməsinə dair
12-2016 -> ƏhaliNİn təBİİ artimina gender disproporsiYASINIn təSİRİ


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə