ÖVLƏt qt sad un vers tet mag stratura məRKƏZ Əlyazmas ı



Yüklə 0.59 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/6
tarix05.05.2017
ölçüsü0.59 Mb.
  1   2   3   4   5   6

 

1

 



AZƏRBAYCAN RESPUBL KASI TƏHS L NAZ RL Y  

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT  QT SAD UN VERS TET  

 

MAG STRATURA  MƏRKƏZ  



 

Əlyazmas


ı hüququnda 

 

 



 

 

  



 

 

Mitəlov Rəvan Əzizxan oğlu 

                                                    (MAG STRANTIN A.S.A) 

 

 



 

 

Dövlət maliyyə nəzarəti və onun təkmilləşdirilməsi” mövzusunda 



 

 

 



 

MAG STR D SSERTAS YASI 

 

 

 



stiqamətin şifri və adı :  M 010000  qtisadiyyat  

 

 



xtisasın şifri və adı : 

M 010003 Maliyyə və kredit

      

 

 



 

Elmi rəhbər:                                                                     Magistr proqramının rəhbəri: 

 Dos. Qarayev A. .                                                                   Prof. Kərimov A.M 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

BAKI  - 2015 



 

 

2

 



 

BAKI 2015 

 

MAG STR D SSERTAS YASININ  Ş PLANI 

 

Magistr dissertasiyasının mövzusu: “Dövlət maliyyə nəzarəti və onun təkmiləşdirilməsi” 

 

M Ü N D Ə R   C A T 

 

 

Giriş  

 

FƏS L 1. Мaliyyə nəzarətinin formalaşmasının nəzəri-metodoloji əsasları 



 

1.1.  qtisadiyyatın idarə olunmasında maliyyə nəzarətinin rolu, məqsəd və vəzifələri  

1.2. Мaliyyə nəzarətinin  formaları, növləri və metodları  

1.3. Maliyyə nəzarəti sistemində audit nəzarətinin yeri və rolu 

 

 



FƏS L 2. Azərbaycan Respublikasında dövlət maliyyə nəzarətinin müasir vəziyyəti 

 

2.1. Respublikada büdcə-vergi  nəzarətinin təşkili xüsusiyyətləri və müasir vəziyyəti 

2.2.  

2.3. Dövlət maliyyə nəzarətini həyata keçirən orqanlar 

 

 



FƏS L 3.  Respublikada dövlət maliyyə nəzarətinin təkmilləşdirilməsi və effektivliyinin artırılması  

    

3.1.  Dövlət maliyyə nəzarətinin mövcud problemləri və onların aradan qaldırılması məsələləri 

3.2.  Аzərbaycanda  dövlət  maliyyə  nəzarətinin  müasir  tələblər  səviyyəsində  qurulması  və 

effektivliyinin artırılması  

 

 

Nəticə     



stifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı 

Rezume 

Summary 

 

Magistrant:                                                 Mitəlov Rəvan Əzizxan  oğlu 

Elmi rəhbər:                                               dos. Qarayev A. . 

 

3

G R Ş 

 

Mövzunun  aktuallığı.  qtisadi və sosial inkişaf prosesləri öz-özünə tənzimlənə 

bilməz.  Bu  proseslər  daim  müxtəlif  və  ciddi  təsirlərə  məruz  qalır,  nəticədə  sosial-

iqtisadi  həyatda  dövlətin  iqtisadiyyatı  tənzimləmə  mexanizminin  fəaliyyətini 

çətinləşdirən çoxlu problem yaranır. Həmin problemləri önləmək, aradan qaldırmaq və 

mümkün  olan  hər  hansı  yeni  neqativ  amilin  qarşısını  almaq  üçün  hökmən  iqtisadi 

nəzarət  sistemi  olmalıdır.  qtisadi  nəzarət  sisteminin  vacib  komponentlərindən  biri 

maliyyə nəzarətidir. 

Maliyyə  nəzarəti  –bütün  iqtisadi  subyektlər:  dövlət,  müəssisə  və  təşkilatların 

maliyyə  fəaliyyəti  üzərində  qanunverici  və  icraedici  hakimiyyət  orqanlarının 

nəzarətidir.  Onun  məqsədi  dövlətin  iqtisadi  siyasətinin  uğurla  yerinə  yetirilməsini 

təmin etmək, xalq təsərrüfatının bütün sahələrində maliyyə ehtiyatlarının formalaşması 

və  onlardan  səmərəli  istifadə  prosesini  gerçəkləşdirməkdir.  Əslində,  bütün  bunlar 

maliyyənin  ümumi  vəzifələridir.  Bazar  iqtisadiyyatı  şəraitində  maliyyənin  rolu  son 

dərəcə artdığından maliyyə nəzarətinin əhəmiyyəti də hiss ediləcək dərəcədə yüksəlir. 

  nzibati  amirlik  sistemindən  fərqli  olaraq  demokratik  idarəetmə  prinsiplərinə 

söykənən  bazar  iqtisadiyyatı  sistemində  dövlətin  iqtisadi  funksiyaları  xeyli 

məhdudlaşdırılır  və  bu,  iqtisadi  azadlığı  stimullaşdırır,  lakin  belə  bir  azadlığın  əldə 

edilməsi heç bir vəchlə özbaşınalığa və zərərli nəticələrə gətirib çı xarmamalıdır. Buna 

görə  də  yeni  iqtisadi  münasibətlər  şəraitində  iqtisadiyyata  dövlət  nəzarəti 

mexanizminin önəmi artır.  

Maliyyə  nəzarətinin  əsas  formalarından  olan    dövlət  maliyyə  nəzarəti 

konstitusiya  və  müvafiq  qanunvericilik  aktları  əsasında  aparılmaqla,  onun  məqsədi 

bilavasitə dövlətin  maliyyə  siyasətinin həyata  keçirilməsi,  ölkədə  maliyyə  sabitliyinin 

təmin edilməsi, dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar fondların vəsaitlərinin yaradılması 

və istifadə olunması üzərində nəzarətdən ibarətdir. 

Hazırda  dövlət  maliyyə  nəzarəti  respublikanın  qanunverici  və  icra  orqanları, 

maliyyə  və  vergi  orqanları,  xəzinə  sistemi  və  digər  dövlət  idarəetmə  orqanları 

tərəfindən həyata keçirilir. Bu subyektlərdən xəzinə və vergi qurumları çox mühüm rol 

oynayırlar.  


 

4

Dövlət maliyyə nəzarəti həmçinin ayrı-ayrı nazirlik və komitələrin nəzarət-təftiş 



idarələri, baş mühasibatlığı və maliyyə idarələri vasitəsilə də həyata keçirilir.  

ndiki  halda  iqtisadi  inkişafın  müasir  mərhələsində    köhnə    nəzarət  sisteminin 

yenidən  qurulması,  təzələnməsi,  təkmilləşdirilməsinə  də  ehtiyac  duyulur.  Maliyyə 

nəzarətinin təkmilləşdirilməsi, hər şeydən əvvəl, nəzarətin ən müasir mexanizmlərinin 

təşkilini  və  fəaliyyət  göstərməsini,  nəzarət  sisteminin  əlaqələndirilməsini  və  təsir 

gücünün artırılmasını və s. nəzərdə tutmalıdır. 



Tədqiqat işinin predmeti və obyekti. Tədqiqat işinin predmetini Azərbaycanda  

dövlət  maliyyyə  nəzarəti  sisteminin  təkmilləşdirilməsinin  nəzəri  aspektləri,  obyektini 

isə  maliyyə  ehtiyatlarının  formalaşdırılması  və  istifadəsi  zamanı  meydana  çıxan  pul-

bölgü prosesi təşkil etmişdir. 



Tədqiqatın əsas məqsədi və vəzifələri. Dissertasiya işinin məqsədi yeni iqtisadi 

şə

raitdə  dövlət maliyyə nəzarətinin zəruriliyinin, məqsəd və vəzifələrinin öyrənilməsi,  



bu  sahə  ilə  bağlı  müxtəlif  nəzəri  yanaşmaların  sistemləşdirilməsi,    dövlət  maliyyə 

nəzarəti  sistemində  mövcud  problemlərin  araşdırılması  və  onun    effektivliyinin 

artırılması yollarını müəyyənləşdirməkdir. 

Dissertasiya  işinin  məqsədinə uyğun  olaraq tədqiqatda  aşağıdakı  vəzifələrin həlli 

nəzərdə tututlmuşdur: 

- müasir iqtisadi şəraitdə nəzarət mexanizminin və onun vacib tərkib hissəsi olan 

maliyyə  nəzarətinin  formalaşması  prinsipləri,  şərtləri  və  rolunun  nəzəri-metodoloji 

məsələlərinin elmi araşdırılması və bu istiqamətdə təklif və tövsiyyələr hazırlamaq; 

-  müasir  şəraitdə  dövlət  maliyyə  nəzarəti  sisteminin  fəaliyyətinin   

qiymətləndirilməsini  aparmaq  və  son  dövrlərdə  baş  verən  meyllərin  analitik  təhlilini 

vermək; 

- maliyyə nəzarətinin əsasən də dövlət maliyyə nəzarəti sisteminin qabaqcıl dünya 

təcrübəsi  və  Azərbaycan  reallığı  əsasında  təkmilləşdirilməsi  və  effektivliyinin 

artırılması istiqamətində elmi təkliflər və tövsiyyələr hazırlamaq. 



Tədqiqat işinin nəzəri və metodoloji əsaslarını Azərbaycanın və digər ölkələrin 

bu sahə, dövlət maliyyə nəzarəti  haqqında elmi əsərləri, Azərbaycan Respublikasının 

qanunları, normativ-hüquqi aktları və s. təşkil edir. 


 

5

 Tədqiqatın  elmi  yeniliyi.  Maliyyə  nəzarətinin  gələcək  inkişafı,  onun 



səmərəliliyi  xeyli  dərəcədə  dövlətin  qanunvericilik  bazasının  zamanın  tələbinə  uyğun 

təkmilləşdirilməsindən      bilavasitə  asılıdır.  Maliyyə  nəzarətini  tənzimləyən  normativ-

hüquqi  baza  bu  nəzarəti  demokratik  dövlətə  xas  olan  keyfiyyətcə  yeni  səviyyəyə 

keçirməyi təmin  etməlidir.  

Bununla  bərabər,  maliyyə  nəzarəti  sistemində  aşağıdakı  istiqamətlərdə  müəyyən 

digər tədbirlərin görülməsi də məqsədəuyğun olardı:  

-  maliyyə  nəzarətinin  normativ-hüquqi  bazasının  mövcud  reallıqlara  uyğun 

təkmilləşdirilməsi; 

-  maliyyə  nəzarəti  sahəsində  informasiya  texnologiyalarının  tətbiqinin 

genişləndirilməsi; 

-  müxtəlif  nəzarət  orqanları  tərəfindən  aparılan  yoxlamaların  təkrarlanmasının 

qarşısının alınması;  

-  yoxlamaların  keyfiyyət  göstəricilərinin  artırılması  və  yoxlamaların  sayının 

azaldılması; 

- aparılan yoxlamalar zamanı qanunvericiliyin tələblərinə riayət edilməsi və mənfi 

hallara qarşı ciddi nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi və s.  



Tədqiqatın  praktiki  əhəmiyyəti.  Tədqiqatın  elmi-nəzəri  və  praktiki  nəticələri  

dövlət maliyyə nəzarəti sisteminin təkmilləşdirilməsi və yenidən qurulması prosesində 

istifadə oluna bilər. 

Dissertasiya  işinin  həcmi  və  strukturu.  Dissertasiya  işi  kompüter  yazısı            

ilə müvafiq standartlara uyğun yazılmış və 76 səhifədən ibarətdir. Dissertasiya işi giriş, 

üç  fəsil,  nəticə  və  təkliflər  hissələrindən    ibarətdir.  Burada  həmçinin  çoxlu             

sayda 


diaqramlardan, 

sxemlərdən, 

qrafiklər 

və 


cədvəllərdən 

istifadə                    

olunmuşdur. 

Dissertasiya  işinin  birinci  fəsli    “Maliyyə  nəzarətinin  formalaşmasının  nəzəri-

metodoloji  əsasları”  adlanır.  Fəslin  adından  da  göründüyü  kimi  bu  fəsildə  əsasən  

maliyyə nəzarətinin  təşkilinin  nəzəri əsaslarına toxunulmuşdur.  

Dissertasiya  işinin  ikinci  fəsli  “Azərbaycan  Respublikasında  dövlət  maliyyə 

nəzarətinin  müasir  vəziyyəti”  adlanır.  Bu  fəsildə  respublikada  büdcə,  vergi,  sığorta 



 

6

nəzarətinin  müasir  vəziyyəti  və  təşkili  xüsusiyyətlərindən,  eləcə    də  onları  həyata 



keçirən orqanlardan geniş bəhs edilir. 

 Dissertasiya  işinin  üçüncü  fəsli  isə  “Respublikada  dövlət  maliyyə  nəzarətinin 

təkmilləşdirilməsi  və    effektivliyinin    artırılması  yolları”  adlanır  və  burada  əsasən 

dövlət maliyyə nəzarətinin təkmilləşdirilməsi  мясяляляриня эениш йер верилир. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

7

FƏS L 1.   MAL YYƏ NƏZARƏT N N FORMALAŞMASININ NƏZƏR -



METODOLOJ  ƏSASLARI. 

1.1.

  qtisadiyyatın idarə olunmasında maliyyə nəzarətinin rolu, məqsəd  və  

vəzifələri 

Iqtisadi  və  sosial  proseslərin  inkişaf  etdiyi  bir  şəraitdə  xalq  təsərrüfatının  idarə 

edilməsində,  xüsusilə  bazar  münasibətləri  şəraitində  maliyyə  nəzarətinin  rolu  və 

ə

həmiyyəti getdikcə  artır. 



Maliyyə  nəzarəti  dedikdə,  ölkənin  sosial-iqtisadi  inkişafı  məqsədilə  istər 

müəssisələrin,  istərsə  də  dövlətin  və  bələdiyyələrin  pul  fondlarının  təşkili, 

bölüşdürülməsi və məqsədyönlü  istifadə edilməsi üzərində nəzarət başa düşülür.  

Başqa  sözlə  ifadə  etsək,  maliyyə  nəzarəti  –  bütün  iqtisadi  subyektlər:  dövlət, 

müəssisə  və  təşkilatların  maliyyə  fəaliyyəti  üzərində  qanunverici  və  icraedici 

hakimiyyət orqanlarının nəzarətidir. 

Maliyyə  nəzarəti  bir  tərəfdən  maliyyə  idarə  edilməsinin  həlledici  hissəsi,  digər 

tərəfdən maliyyə sisteminin idarə olunmasının effektliliyinin vacib şərti kimi çıxış edir.  

Maliyyə nəzarətinə iki nöqteyi-nəzərdən  yanaşmaq doğru olar: 

1.

  Xüsusi  nəzarət  orqanlarının  bütün  iqtisadi  subyektlərdə  maliyyə 



qanunvericiliyi 

və 


maliyyə 

intizamına 

riayət 

olunması 



üzrə 

reqlamentləşdirilmiş fəaliyyəti kimi; 

2.

  Maliyyə əməliyyatlarının effektivliyinin təmin edilməsi  üçün maliyyə və pul 



axınlarının idarə edilməsinin  vacib elementi kimi. 

Qeyd  olunan  aspektlər  bir-biri  ilə  sıx  bağlıdır,  ancaq  nəzarətin  məqsədləri, 

metodları və subyektlərinə görə fərqlənirlər.  

Maliyyə  nəzarəti  maliyyənin  nəzarətedici  funksiyasının  təzahürü,  yaxud 

gerçəkləşdirilməsi  kimi  çıxış  edir  və  burada  həmin  nəzarətin  məqsədləri,  mahiyyəti 

müəyyənləşir.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  cəmiyyətin  məhsuldar  qüvvələrinin  və  ictimai 

münasibətlərin  inkişaf  səviyyəsindən  asılı  olaraq  maliyyə  nəzarətinin  məqsəd  və 

istiqamətləri dəyişə bilər. 

  .A.  Belobjetskinin  fikrincə:  «Maliyyə  nəzarəti  nəzarət  funksiyaları  verilmiş 

dövlət orqanlarının və ictimai orqanların müəssisə, birlik, idarə, təşkilat, maddi istehsal 

və  qeyri-istehsal  sahələri  bölmələrinin  maliyyə-təsərrüfat  fəaliyyətinə,  həmin 


 

8

fəaliyyətin  iqtisadi  səmərəliliyinin  obyektiv  qiymətləndirilməsi,  təsərrüfat  və  maliyyə 



ə

məliyyatlarının 

qanuniliyinin, 

mötəbərliliyinin 

və 

məqsədəmüvafiqliyinin, 



mülkiyyətin  qorunub  saxlanılmasının  təyin  edilməsi,  istehsalın  səmərəliliyini 

yüksəltməyin  və  dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin  artırılmasının  təsərrüfatdaxili  ehtiyatlarını 

aşkara çıxarmaq məqsədilə həyata keçirilən nəzarət kimi başa düşülməlidir» . 

 V.T.  Batıçko  “Maliyyə  hüququ”  kitabında  maliyyə  nəzarətini  aşağıdakı  kimi 

xarakterizə edir: “Maliyyə nəzarəti hüquqi normalarla tənzimlənən   dövlət, bələdiyyə, 

ictimai  və  digər  təsərrüfat  subyektlərinin  maliyyə  planlaşdırılması  fəaliyyətlərinin, 

gəlirlərin  əsaslanmış  və  dolğun  formada  pul  fondlarına  daxil  olması  və  onların 

istifadəsinin effektivliyinin yoxlanılması üzrə fəaliyyətlərin məcmusudur”. 

U.Y.Danilevski  isə  maliyyə  nəzarətinin  tərifini  belə  ifadə  edir:  « qtisadiyyatın, 

istehsalın  idarə  olunmasının  ümumi  mexanizminin  mühüm  funksiyalarından  biri  və 

ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olmaq  etibarilə,  maliyyə  nəzarəti  maliyyə,  kredit  və  istehsal 

göstəricilərini  əhatə  edir.  Nəzarət  sferasına  istehsal,  bölgü,  pul,  mal-material 

dəyərlilərinin pul ifadəsində dövriyyəsi və istehlakı daxil edilir”.  

 Rus  alimi  E.Y.Qraçeva  isə  maliyyə  nəzarətini  maliyyə  sisteminin  bütün 

həlqələrində    maliyyə  resurslarının  yaradılması,  bölüşdürülməsi  və  istifadəsi  üzərində 

dövlət  nəzarətinin  bir  növü  kimi  ifadə  edir.  Maliyyə  nəzarətinin  məzmununa  eyni 

yanaşmanı digər bir iqtisadçı A.L.Apel “Maliyyə hüququnun əsasları” əsərində bölüşür. 

Onun  fikrincə  maliyyə  nəzarəti  ölkənin  effektiv  sosial-iqtisadi  inkişafı  məqsədilə 

dövlətin  pul  fondlarının  formalaşdırılması,  bölüşdürülməsi  və  istifadəsinin  qanuniliyi 

və məqsədəuyğunluğu üzərində nəzarətdir. 

Maliyyə  nəzarəti  sferasına  pulun  istifadə  olunması  ilə  həyata  keçirilən  bütün 

ə

məliyyatlar  daxildir.  Bu  zaman  ilk  növbədə  maliyyə  ehtiyatlarının  formalaşdırılması 



və istifadəsi ilə bağlı olan birbaşa və bilavasitə qarşılıqlı əlaqələr və fəaliyyətin bütün 

sahələrində pul vəsaitləri fondları üzrə əlaqələr qeyd olunmalıdır. 

Konkret  olaraq  maliyyə  nəzarətinə  sferasına  aşağıdakı  istiqamətlər  daxil  oluna 

bilər: 


-

  Müxtəlif  səviyyəli    büdcələrin  tərtibi  və  icra  olunmasına  nəzarət       

olunması; 


 

9

-



  Büdcə  və  büdcədənkənar  fondların  vəsaitlərinin  səmərəli  və  məqsədyönlü 

istifadəsi,  banklarda  və  digər  kredit  təşkilatlarında  büdcə  vəsaitləri  ilə 

ə

məliyyatların düzgünlüyünə nəzarət olunması; 



-

  Mövcud  büdcə  və  vergi  qanunvericiliyinə  riayət  olunmasına  nəzarət 

olunması; 

-

  Мəcmu  ictimai  məhsulun  dəyərinin  və  Milli  gəlirin  bölgüsü  və  yenidən 



bölgüsünə nəzarət olunması  və sair. 

Maliyyə nəzarətinin məqsədi maliyyə resurslarının iqtisadiyyatın bütün sahələri 

və  həlqələrində  effektiv  və  məqsədyönlü  istifadəsini  təmin  etməkdən  ibarətdir.  Bu 

məqsədə  nail  olmaq  üçün    maliyyə  nəzarətinin  aşağıdakı  vəzifələri  müəyyən       

olunur: 

- maliyyə münasibətlərinin bütün subyektlərinin dövlət büdcəsi  və büdcədənkənar 

fondlar qarşısında maliyyə öhdəliklərinin bütövlükdə və vaxtında təmin ediməsi; 

-    mərkəzləşdirilmiş  və  qeyri-mərkəzləşdirilmiş  pul  fondlarının  vəsaitlərinin 

effektiv və məqsədyönlü istifadəsinə, eləcə də müəssisə, idarə və təşkilatlarda material 

dəyərlilərinin səmərəli istifadəsinə kömək etmək; 

- mühasibat  uçotu və hesabatların  düzgün aparılmasının təmin   edilməsi; 

-  müəssisələrdə  istehsaldaxili  maliyyə  resurslarını  üzə  çıxarmaq,  xərclərin 

azaldılması, mənfəət və rentabelliyin artırılması  imkanlarını müəyyən etmək; 

-  maliyyə  intizamının  pozulması  hallarının  aradan  qaldırılması,  maliyyə 

intizamının artırılması istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsi və s. 

Qeyd  olunan  vəzifələrin  həyata  keçirilməsi  maliyyə  və  təsərrüfat  fəaliyyətində 

qanunçuluğun təmin olunmasının, büdcə, şəxsi və cəlb olunmuş vəsaitlərdən səmərəli 

və  qənaətlə  istifadə  olunmasının  əsas  şərti  olub,  maliyyə  intizamının  

möhkəmləndirilməsinə də şərait yaradır. 

Maliyyə  intizamına  əməl  edilməsinə  aid  məsələlərdə  maliyyə  nəzarəti 

müəssisələrin,  təşkilatların,  dövlət-maliyyə-bank  strukturlarının  məsuliyyəti  ilə  sıx 

bağlıdır.  Bu  məsuliyyət  maliyyə  intizamını  pozanlara  qarşı  inzibati  və  iqtisadi 

tədbirlərdə  özünü  göstərir.  qtisadi  təsir  tədbirləri  maliyyə  sanksiyaları  və  yasaqları 

yolu ilə reallaşdırılır. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində maliyyə intizamı tez-tez pozulsa da, 

maliyyə  yasaqlarına tez-tez ehtiyac duyulsa da, maliyyə nəzarəti belə halların tezliklə 


 

10

aradan  qaldırılmasına,  istehsalın  səmərəsini  azaldan  yasaqların  mümkün  qədər  az 



olmasına yönəldilməlidir. 

Maliyyə  nəzarətinin  obyekti  xalq  təsərrüfatının  bütün  sahələri  və  həlqələrində 

maliyyə  resurslarının  formalaşdırılması  və  istifadəsində  yaranan  pul-bölgü      

prosesidir. 

Maliyyə  nəzarətinin  obyektinin  müəyyən  edilməsi  mübahisəli  məsələlərdən 

biridir.  Iqtisadi-elmi  ədəbiyyatlarda  müxtəlif  müəlliflər  maliyyə  nəzarətinin  obyektini 

fərqli şəkildə müəyyən edirlər. 

Məsələn,  S.P.Opyonişev  və  V.A.Jukov  qeyd  edirlər  ki,    maliyyə  nəzarətinin 

mahiyəti  və  yeri  haqqında  danışarkən  onun  həyata  keçirilməsində  müəssisə,  təşkilat, 

bank,  səhmdar  cəmiyyətləri  və  s.  yəni  sahibkarlıq  edən  subyektlərin  rolunun 

araşdırılmasına  ehtiyac  duyulur.Və  bu  səviyyədə    maliyyə  nəzarəti  maliyyə-təsərrüfat 

nəzarətini də həyata keçirir, yəni o, təkcə sırf maliyyə deyil, hətta bəzi hallarda vergi 

hesablanmasının  düzgünlüyünü,  istehsalatın  səmərəliliyini  və  büdcə  vəsaitlərinin 

istifadə  səmərəliliyini  müəyyən  etmək  üçün  təsərrüfat  fəaliyyətini  də  əhatə  edir 

Bununla  bağlı  maliyyə  nəzarətinin  obyekti  təsərrüfat  prosesləri  kompleksi,  maddi 

istehsal və qeyri istehsal sahələrinin pul münasibətləri  olur.  

Maliyyə  nəzarətinin,  qeyd  olunan  anlamda  həyata  keçirilməsinin  iki  aspekti  ön 

plana çəkilir - birincisi, pul vəsaitlərinin və maddi dəyərlilərin qorunmasının, qeydiyyat 

və  hesabat  məlumatlarının  etibarlılığının  təmin  olunması,  dövlət  maliyyə 

qanunvericiliyinə  riayət  edilməsi,  ikincisi,  müəssisələrin  fəaliyyətinin  düzgün 

qiymətləndirilməsi,  istehsalın  fasiləsizliyinin  və  təsərrüfatçılığın  səmərəliliyinin 

yüksəldilməsi imkanlarının aşkar edilməsi. 

 Başqa  sözlə  desək, maliyyə  nəzarətinin obyekti büdcə vəsaitlərinin  tam  səfərbər 

edilməsi  ilə  əlaqədar  ərazi,  sosial  və  sahə  baxımından,  milli  gəlirin  bir  hissəsinin 

yenidən bölüşdürülməsi və dövlətin öz funksiyasını yerinə yetirməsi məqsədi ilə onun 

səmərəli  istifadə  olunması  üçün,  hüquqi  və  fiziki  şəxslər  arasında  yaranan  pul 

münasibətləridir. 

 S.V.Stepaşin  “Dövlət  maliyyə  nəzarəti”  əsərində  maliyyə  nəzarətinin  obyekti 

kimi  milli  gəlirin  istehsalı,  bölüşdürülməsi  və  onun  səmərəli  istifadəsinə  dair,  bir 

tərəfdən dövlət, digər tərəfdən hüquqi və fiziki şəxslər arasında yaranan münasibətləri 



 

11

müəyyən  edir.  Deməli,  maliyyə  nəzarətinin  obyekti  həyata  keçirilməsi  pulla 



qiymətləndirilən  nəzarət  altında  olan  subyektiv  fəaliyyətdir.  Nəticə  etibarilə  pulla 

dəyərləndirilməsi mümkün olmayan fəaliyyət maliyyə nəzarəti obyekti ola bilməz.  

Maliyyə  nəzarətinin  predmeti  də  iqtisadçılar  arasında  müzakirə  obyektidir. 

Y.A.Danilevski  və  T.M.Mezenseva  maliyyə  nəzarətinin  predmetini  nəzarət  olunan 

obyektlərin iqtisadi münasibətləri kimi müəyyən edirlər. 

R.Q.Somoyev “Maliyyə, pul tədavülü və kredit” kitabında  maliyyə nəzarətinin 

bilavasitə  predmetinə  büdcə  prosesinin  bütün  mərhələlərindəki  büdcə  göstəricilərini, 

təsərrüfat  subyektlərinin  fəaliyyətlərinin  maliyyə  göstəricilərini  (mənfəət,  gəlirlər, 

maya  dəyəri,  rentabellik,  əsas  və  dövriyyə  fondları  və  s.),  büdcə  və  büdcədənkənar 

fondlara  vergi  ödənişlərini,  pul-kredit  münasibətlərini  xarakterizə  edən  göstəriciləri, 

eləcə də dəyər formasındakı bütün göstəriciləri aid edir. 

Bizim fikrimizcə maliyyə nəzarətinin predmetinin  müəyyən edilməsinə müxtəlif 

yanaşmalar  içərisində  V.M.  Rodionovanın  və  V. .Şleynikovanın  yanaşması  daha 

doğrudur. Onlara görə maliyyə nəzarətinin predmetinə ayrı-ayrı təsərrüfat subyektləri, 

eləcə  də  sahələr,  ərazi  vahidləri,  regionlar  və  bütövlükdə  ölkə  səviyyəsində  maliyyə 

resurslarının formalaşdırılması və istifadəsindəki pul-bölgü prosesi aid edilə bilər. 

Beləliklə, maliyyə nəzarətinin predmetinə - maliyyə göstəriciləri, mənfəət, əlavə 

dəyər  vergisi,  bütün  növ  gəlirlər,  maya  dəyəri,  rentabellik,    fondlar  və  sairə                     

aiddir.  Bütün  bu  göstəricilər  sintetik  xarakterə  malik  olduğundan  müəssisə  və 

təşkilatların təsərrüfat fəaliyyətinin bütün istehsal sahələrinə hərtərəfli nəzarət etməyə 

və  eyni  zamanda  maliyyə-kredit  mexanizmi  ilə  qarşılıqlı  əlaqəsinə  nəzarətin  həyata 

keçirilməsinə şərait yaradır.  

Maliyyə nəzarətinin subyektləri isə maliyyə nəzarətini həyata keçirən hüquqi və 

fiziki şəxslərdir. 

Iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə maliyyə nəzarəti sistemi eyni tipli olub, 

aşağıdakı elementləri özündə birləşdirir: 

•  cra hakimiyyəti orqanlarından asılı olmayan, qanunverici orqana tabe olan 

Hesablama Palatası; 

•  Büdcəyə vergi daxilomalarına nəzarət edən vergi qurumları; 

•  Qeyri-dövlət nəzarət xidmətləri; 



 

12

•  Daxili nəzarət xidmətləri və sair. 



Totalitar  tipli  dövlətlərdə  maliyyə  nəzarəti  qlobal  və  müntəzəm  xarakter 

daşımaqla, fiskal  məqsədlərə xidmət edir. 

Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə (məsələn postsosialist, postsovet respublikalarında) 

isə  maliyyə  nəzarəti    sistemi    spesifik  xüsusiyyətlərə  malik  olur  və  daim 

təkmilləşdirilir. 

Beynəlxalq səviyyədə çoxillik təcrübələr əsasında maliyyə nəzarətinin təşkilinin 

ə

sas prinsipləri müəyyən olunmuşdur ki, hər bir dövlət praktikada onların reallaşmasına 



çalışmalıdır. Bu prinsiplər INTOSAI-nin (Ali nəzarət orqanlarının beynəlxalq təşkilatı) 

Lima  deklarasiyasında  öz  əksini  tapmışdır.  Göstərilən  deklarasiyada  maliyyə 

nəzarətinin  aparılması  zamanı  aşağıdakı  prinsiplərin  nəzərə  alınması  vacib  hesab 

olunur: 


-

  Müstəqillik və obyektivlik; 

-

  Səriştəlilik və aşkarlıq. 



Qeyd etdiyimiz  baza prinsiplərindən  bir sıra törəmə pinsiplər də yaranır ki, bu 

prinsiplərə də aşağıdakılar  aid edilə bilər: 

-nəticəlilik; 

-dəqiqlik; 

- professional davranış; 

-effektivlik; 

-müxtəlif nəzarət orqanlarının fəaliyyətlərinin əlaqələndirilməsi və s. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

13

1.2. Maliyyə nəzarətinin formaları, növləri və metodları. 

  

 

Ма



liyyə  nəzarəti  müxtəlif  əlamətlərə  əsasən  təsnifləşdirilir  və  formalar  seçilir. 

Onu  da  qeyd  etmək  yerinə  düşər  ki,  maliyyə  nəzarətinin  forma,  metod  və  növlərinin 

müəyyən edilməsində də iqtisadçılar arasında fikir ayrılıqları mövcuddur. 

Iqtisadçı alimlərdən T.A.Başkatova, E.Y,Qraçeva, A.S.Narinskiy, N.Q.Hacıyev, 

V.M.Rodionova,  V. .Şleynikov,  N. .Silaev,  V.A.Piven,  S.O.Şoxin  həyata  keçirilmə 

zamanından asılı olaraq maliyyə nəzarətini ilkin, cari və sonradan nəzarətə ayırırlar.  

Digəriləri  isə  maliyyə  nəzarətinin    həyata  keçirilmə  zamanı  ilə  yanaşı,  digər 

kriteriyalar  üzrə  də  formalarını  müəyyən  edirlər.  Məsələn,  V.M.Rodionova  və 

V. .Şleynikov  nəzarətin  həyata  keçirildiyi  materialların  xarakterindən  asılı  olaraq 

maliyyə nəzarətinin  iki formasını: sənədli və faktiki nəzarəti qeyd edirlər. 

A.S.Narinskiy  və  N.Q.Hacıyev  yoxlamaların  əhatə  dairəsinin  həcmindən  asılı 

olaraq maliyyə nəzarətini tam və qismən maliyyə nəzarətinə ayırırlar. 

T.A.Başkatova  nəzarətin  obyektindən  asılı  olaraq  onun  aşağıdakı  formalarını 

fərqləndirir: 

-  büdcə nəzarəti; 

- vergi nəzarəti; 

- valyuta nəzarəti; 

- kredit nəzarəti; 

- sığorta nəzarəti və s. 

Qeyd  etdiyimiz  bəzi fikirlərlə  razılaşmaq  bir qədər  çətindir,  çünki  alimlərin bir 

qismi  maliyyə nəzarətinin formaları qismində onun növlərini də  qeyd edirlər. 


Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə