Qİda fiZİologiyasi fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ muhazire qida fiZİologiyasinin qisa iNKİŞaf tariXİ Plan 1



Yüklə 1.71 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/14
tarix25.12.2016
ölçüsü1.71 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

 

 
QİDA FİZİOLOGİYASI FƏNNİ  
AZƏRBAYCAN BÖLMƏSİ 
MUHAZİRE 1. QİDA FİZİOLOGİYASININ QISA İNKİŞAF TARİXİ 
Plan  
1. Qida fiziologiyasinin qisa inkişaf tarixi 
2.Qida fiziologiyasi kursunun predmeti və vəzifələri 
 
1. Qida fiziologiyasinin qisa inkişaf tarixi 
Qida  fıziologiyası  nisbətən  cavan  elm  olmaqla,  onun  bəzi  nəzəri  və  təcrübi 
əsasları XIX əsrdə formalaşmağa başlamışdır. Fizika, kimya, fıziologiya və təbabət 
sahəsində  əldə  edilmiş  nailiyyətlər,  bu  sahələrdə  canlı  orqanizmlərə,  onların 
qidalanması  proseslərinə  şamil  edilə  bilən  bəzi  qanunların  və  ölçmə  metodlarının 
kəşfı  qida  və  qidalanma  haqqında  ilk  elmi  təsəvvürlərin  yaranmasına  səbəb 
olmuşdur.  R.  Mayer,  C.Coul,  H.  Helmhols,  M.V.  Lomonosov,  Y.  Libix  və  digər 
alimlərin  adları  ilə  bağlı  olan  bəzi  fıziki-kimyəvi  qanunlar-enerji,  maddə  və 
hərəkətin  çevrilməsi  və  saxlanılması  qanunları  canlı  orqanizmdə,  ətraf  mühit  ilə 
canlı  orqanizm  arasında  maddələr  və  enerji  mübadiləsi  proseslorinin  bioloji 
mahiyyətini dərk etməyə kömək etmişdir. X1X əsrin ikinci yarısında M. Rubner və 
başqa  tədqiqatçılar  qida  maddələrinin  kalori  (enerji)  dəyərliliyi  haqqında  təsəvvür 
yaratmış,  bədəndə  enerji  mübadiləsinin  kəmiyyət  göstəricilərini  ölçmək  və 
hesablamaq üçün effektli metodlar təklif etmişlər. Kalorimetrik üsulun yaradılması 
və  onun  daha  da  təkmilləşdirilməsi  qida  fıziologiyasının  inkişafında  mühüm 
mərhələ kimi qeyd olunmalıdır. 
Bu  dövrdə  bəzi  tədqiqatçılar  qida  çatışmazlığı  hallarının  fızioloji  və  patoloji 
nəticələri  haqqında  ilk  elmi  mülahizələr  irəli  sürmüşlər.  Kimyaçı  alimlər  və  qida 
texnologiyası  mütəxəssisləri  tərəfindən  qidanın  kimyəvi  tərkibinin  öyrənilməsi, 

 

 
əsas qida  maddələrinin  müəyyən edilməsi, orqanizmin  normal böyümə  və  inkişafı 
üçün  ilk  növbədə  lazım  olan  qida  maddələrinin  -  zülal,  şəkər  və  yağların 
əhəmiyyəti məsələləri gündəliyə qoyulmuşdur. 
Böyük rus alimi İ.M. Seçenovun qida fıziologiyası elminin inkişafında xüsusi 
xidmətlərini  isə  onun  XIX  əsrin  sonlarında  dərc  etdirdiyi  bir  sıra  elmi 
materiallardan,  orqanizmdə  baş  verən  proseslərin  retlektor  mexanizmi  ilə  bağlı 
fıkirlərindən izləmək mümkündür. 
XX əsrin başlanğıcında fızioloq alim İ.P.Pavlov heyvanlarda (itlərdə) qidanın 
həzmi  proseslərinin  öyrənilməsinə  həsr  olunmuş  ilk  fundamental  tədqiqatlar 
aparmışdır.  İ.P.Pavlov  həzm  fıziologiyasının  banisi  hesab  olunur.  Qidanın  ağız 
boşluğunda,  mədə  və  bağırsaqlarda  həzm  olunmasına  təsir  göstərən  həzm 
şirələrinin  və  onların  ifrazı  proseslərinin  təcrübədə  xüsusi  eksperimental  üsullarla 
(məs: fıstula metodu və s.) öyrənilməsi nəticəsində İ.P.Pavlov qidalanmaya dair bir 
sıra  mühüm  qanunauyğunluqlar  kəşf  etmişdir.  O,  göstərmişdir  ki,  həzm  prosesləri 
qidanın  kəmiyyət  və  keyfıyyət  göstəricilərindən,  xarakterindən,  orqanizmə  təsir 
göstərən  şərti  və  şərtsiz  amillərdən,  heyvanın  qida  davranışından  xeyli  asılıdır. 
Qida  fıziologiyası  sahəsində  İ.P.Pavlovun  klassik  tədqiqatları  indi  də  yüksək 
qiymətləndirilir.  Onun  bu  sahədə  dərc  etdirdiyi  kitabları  və  elmi  materialları 
vərəqlədikcə bunun bir daha şahidi oluruq. 
Rus  fızioloji  məktəbinin  banisi  sayılan  İ.M.Seçenovun  mərkəzi  sinir  sistemi-
nin  fəaliyyəti  ilə əlaqədar elmi  tədqiqatları, qan dövranı,  həzm  və beyin  fiziologi-
yası sahəsində böyük rus fizioloqu İ.P.Pavlovun apardığı tədqiqatlar "Qida fıziolo-
giyası"nın  sonrakı  inkişafında  mühüm  rol  oynamışlar.  Təsadüfı  deyildir  ki,  bu 
alimlərin  hər  ikisı  məhz  həmin  elmi  nailiyyətlərinə  görə  Nobel  mükafatına  layiq 
görülmüşlər. 
Əhalinin  müxtəlif  qrupları  və  ya  kontingentləri  üçün  qidanın  normalaşdırıl-
ması,  qidada  zülal,  şəkər,  yağ,  vitamin,  mineral  duzlar  və  s.  kimi  əsas  kompo-
nentlərin optimal normaları və nisbətlərinin  müəyyənləşdirilməsi  məsələsi də elmi 
şəkildə  öyrənilməyə  başlanmışdır.  Bu  sahədə  M.N.  Şaternikov,  O.P.  Molçanov, 

 

 
İ.P. Razenkov, N.M. Lunin, A.V.Palladin, A.A. Pokrovski kimi alim və həkimlərin 
böyük xidmətləri olmuşdur. 
Akademik A.A.Pokrovski qida biokimyası, fıziologiyası və patologiyası sahə-
lərində geniş elmi tədqiqatların təşkilində mühüm rol oynamışdır. Hələ keçmiş so-
vet dövlətinin mövcudluğu dövründə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasmın nəzdində 
və  A.A.Pokrovskinin  bilavasitə  rəhbərliyi  altında  "Elmi-Tədqiqat  Qida  İnstitutu" 
fəaliyyət  göstərmişdir.  İnstitut  əhalinin  müxtəlif  kontingentlərı  üçün  qidaya  olan 
tələbatların  elmi  əsaslar  üzərində  yaradılmış  yeni  normativ  göstəricilərinin  işlənib 
hazırlanmasında mühüm rol oynamışdır. 
XX  əsrin  sonlarından  akademik  A.M.Uqolev  və  onun  şagirdlərinin  apardığı 
elmi-tədqiqat  işləri  qida  fıziologiyası  elmini  daha  da  inkişaf  etdirmişdir.  Bu  ba-
xımdan A.M. Uqolevin "Adekvat qidalanma nəzəriyyəsi və trofologiya" adı altında 
dərc  etdirdiyi  monoqrafıya  və  bu  istiqamətdə  elmi  məqalələrinin  rolunu  xüsusilə 
qeyd  etmək  lazımdır.  Burada  adekvat  qidalanma  nəzəriyyəsinin  əsas  postulatları 
işıqlandırılmaqla,  klassik  tarazlaşdırılmış  qidalanma  nəzəriyyəsinə  onun  tərkib 
hissəsi kimi baxılır. 
Bunlardan əlavə, XX əsrin əvvəllərindən 90-cı illərə qədər fəaliyyət göstərən 
Moskvadakı "Ümumittifaq İctimai İaşənin Elmi-Tədqiqat İnstitutu" (indiki Ümum-
rusiya  Qidalanma  İnstitutu),  Ukraynada  "İctimai  İaşənin  Elmi-Tədqiqat  İnstitutu" 
(Ukrnitop)  və  digər  elm  idarələri  də  əhalinin  qidalanması  ilə  bağlı  elmi  məsələlə-
rin, iaşə  müəssisələrində kütləvi qidalanmanın  və pəhriz qidalanmasının təşkili  ilə 
əlaqədar  elmi  biliklərin  işlənib  hazırlanmasında  böyük  rol  oynamışlar.  Prof. 
D.İ.Lobanov,  prof.  E.P.Kozmina,  prof.V.S.  Baranov,  akad.  M.İ.Belyayev,  prof. 
A.İ.Mqlinets, dos. Q.N.Lovaçeva, dos. N.R.Uspenskaya, prof. M.İ.Peresiçnıy kimi 
alimlərin  və  onların  şagirdlərinin  apardığı  elmi-tədqiqat  işlərinin  nəticələri  də 
"Qida fıziologiyası" elminin gələcək inkişafında xüsusi qeyd olunmalıdır. 
İnsanın  qidalanması  bioloji  və  sosial  problem  olduğundan  bu  məsələ  beynəl-
xalq səviyyədə, bir sıra mötəbər beynəlxalq təşkilatların bilavasitə təkidi və iştirakı 
ilə  vaxtaşırı  müzakirə  edilmiş  və  indi  də  edilir.  Ümumdünya  Səhiyyə  Təşkilatının 
illik  hesabatlarına  görə  dünya  əhalisinin  ancaq  yarıya  qədəri  normal  qidalanma 

 

 
imkanlarına  malikdir.  Hətta,  bəzi  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  belə  əhalinin  qidalanma 
normaları  və  çeşidinin  orqanizmin  zülala  və  enerjiyə  olan  tələbatlarına  tam  cavab 
vermədiyi  faktları  qeyd  edilmişdir.  Birləşmiş  Millətlər  Təşkilatının  (BMT)  bəzi 
beynəlxalq departamentləri (Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq Komitəsi, Səhiyyə Təşkila-
tı  və  s.)  xətti  ilə  Cenevrədə  (1984  və  1990-cı  illərdə)  və  Romada  (1987-1992-ci 
illərdə)  keçirilən  konqreslərdə  əhalinin  qidalanması  problemləri,  bu  sahədə  aparı-
lan  elmi-tədqiqat  işləri  və  eksperimentlərin  analizləri,  ölkələrin  milli  siyasətində 
qidalanma  məsələlərinə  münasibət,  dövlət  başçılarına  müraciətlər  ön  planda  dur-
muş və geniş şəkildə müzakirə edilmişdir. 
Qida  fıziologiyasının  inkişafı  və  nailiyyətləri  fərdi  və  kütləvi  qidalanmanın 
düzgün  qurulması,  qida  məhsullarının  emalı,  qidaların  hazırlanması  və  onlardan 
istifadə  edilməsi  qaydalarının  qida  texnologiyasının  və  çeşidinin  yaxşılaşdırılma-
sına,  orqanizmin  sağlamlığının  mühafızə  edilməsinə,  qidalanmanın  əhəmiyyətinin 
geniş əhali kütlələri tərəfindən dərk olunmasına xidmət edir. 
Fiziologiya sahəsində qədim elmi  fıkirlərə isə orta əsrin təbabət korifeylərin-
dən olan Ə1 Razinin "Mənsuri” adlı əsərində, Abu Farabinin tibbə aid olan "İnsan 
bədəninin  orqanları  haqqında”
 
traktatında,  Əbu  Əli  İbn-Sinanın  məşhur  "Tibb 
elminin qanunlan" kitabında və digər mənbələrdə rast gəlinir. 
O  dövrdə  yaşamış  azəri  alimlərindən  Ömər  Osman  oğlu  və  Dürrü  Razi,  son-
rakı  dövrlərdə  yaşayıb  yaratmış  fransız  və  alman,  italyan  alimlərindən  Rene  De-
kart,  Vilyam  Harvey,  İ.Müller,  Luici  Qalvani,  Rusiyada  M.V.Lomonosov  və 
V.A.Basovun əsərlərində də fiziologiyanın gələcək inkişafına təkan verən çoxlu el-
mi  məlumatlar  vardır.  Bütün  bunlar  barədə  və  digər  alimlər  haqqında  daha  geniş 
məlumatları, fıziologiya üzrə müasir dövrün görkəmli Azərbaycan alimi prof. Faiq 
Cəfərovun  yazmış  olduğu  "İnsan  fıziologiyası"  dərsliyinin  "Fiziologiyanın  inkişaf 
tarixi" bölməsindən toplamaq olar. 
Əlbəttə, tarixən fıziologiyanın inkişafında kimya və fızika sahəsində aparılmış 
elmi-tədqiqatların  da  böyük  rolu  olmuşdur.  Bunlar  da  öz  növbəsində  sonralar 
müstəqil bir elm sahəsi kimi formalaşmış "Qida fiziologiyası"nın inkişafına gətirib 
çıxarmışlar. 

 

 
Azərbaycan  Respublikasında  da  qida  fıziologiyası  sahəsində  xeyli  önəmli 
elmi-tədqiqat  işləri  aparılmış  və  bu  sahədə  elmi  müşahidələr  yenə  də  davam 
etdirilir.  Ölkənin  milli  siyasətində  əhalinin  ərzaq  xammalı  və  qida  məhsulları  ilə 
təmin edilməsi məsələsi daim öz aktuallığını saxlayır. 
Orta  əsrlərdə  təbabət  elmlərinin,  o  cümlədən  fıziologiyanın  təkamülündən 
söhbət  açıldıqda  hərtərəfli  ensiklopedik  biliyə  malik  olan  məşhur  İbn  Sinanın 
(Avisenna)  «Tibb  elminin  qanunları»  əsərini  nəzərdən  qaçırmaq  olmaz.  Buradakı 
qida  və  qidalanmaya  aid  fıkirlər,  qida  maddələrinin  (məhsullarının)  dad  xüsusiy-
yətləri  və  onların  təsnifatı  haqqında  toplanıb  dəqiqləşdirilmiş  elmi  məlumatlar  və 
digər  müddəalar  qida  fıziologiyası  və  qida  gigiyenası  elmlərinin,  hətta  qida 
texnologiyası elmlərinin gələcək inkişafında müstəsna rol oynamışdır. İbn Sinanın 
bu  əsəri  haqqında  ədəbiyyatlarda  çoxsaylı  məlumatlar  və  şərhlər  vardır.  Şərq 
aləminin  digər  qolu  sayılan  qədim  Tibet  təbabəti  elminin  fıziologiyaya,  xüsusilə 
qida  fıziologiyasına  aid  olan  mənbələrindən  qısa  məlumatlann  verilməsi  də, 
fıkrimizcə daha məqsədəuyğun olardı. 
Min  illər  ərzində  formalaşmış  qədim  Tibet  təbabətinin  ən  qiymətli  əsərlərin-
dən  olan  "Jud-şi"  və  "Vaydurya-onbo"  traktatlarında  sağlam  və  xəstə  orqanizm 
haqqında olan elmi və praktiki məsləhətlərin çoxu bu gün də fıziologiya elmi üçün 
çox əhəmiyyətlidir. Heç şübhəsiz, təkcə şərq alimləri deyil, avropalılar da təbabətin 
sonrakı  inkişafında  burada  olan  dəyərli  məlumatlardan  bəhrələnmişlər.  XIX  əsrin 
görkəmli təbiblərindən sayılan, milliyyətcə monqol olan P.A.Badmayevin bu dövr-
də  yazmış  olduğu  şərhlərlə  rus  dilinə  tərcümə  etdiyi  "Tibet  təbabəti  elminin  əsas-
ları  Jud-şi"  kitabında  bunlar  haqqında  ətraflı  söhbət  açılmışdır.  Burada  insan 
fıziologiyasının  əsasları  ilə  əlaqədar  əsaslandırılmış  elmi  fikirlərlə  yanaşı,  ən 
maraqlısı  ayrı-ayrı  qida  məhsullarının  orqanizm  üçün  fızioloji  əhəmiyyəti, 
müalicəvi təsir mexanizmləri barədə çox geniş məlumatlar vardır. 
Qida  və  qida  maddələrinin  həzmdə  iştirakı,  öd  ifrazı,  su  mübadiləsi  və  qan 
damarlarının  fəaliyyətində  rolu,  bütövlükdə  orqanizm  üçün  əhəmiyyəti  haqqında 
ətraflı söhbət açılır. 

 

 
Qidalanma,  qida  maddələri,  içkilər,  həyat  tərzi  və  ilin  mövsümünün  qidalan-
maya  və  müalicəyə  təsiri,  qida  qarışığının  həzm  zamanı  mədə  şirəsinin  təsiri  ilə 
dəyişilməsi,  onun  dadının  dəyişilməsi,  öd  və  vəzilər,  onların  fəaliyyəti,  qidalanma-
nın  pozulmasına  təsir  edən  amillər,  sinir  sisteminin  fəaliyyəti  və  ona  təsir  edən 
amillər, qan və əzələlər, yağ toxuması və sümük, beyin və onun fəaliyyəti, beynin 4 
arteriyanın  köməyi  ilə  qidalanması  və  digər  elmi  məlumatlar,  qidalanmanın  pozul-
ması  nəticəsində  orqanizmin  müxtəlif  orqanlarında  baş  verən  çatışmazlıqlar  və  s. 
haqqında  bu  gün  də  araşdırmalar  tələb  edən  çox  qiymətli  fıkirlər  təkcə  müasir  elm 
aləmində deyil, kütləvi oxucu kütləsində də təəccüblə yanaşı, həsəd hissləri oyadır. 
Tibet  dilində  yazılmış  olan,  Tibet  təbabətinin  əsas  qanunauyğunluqlarını  əks 
etdirən "Jud-şi" traktatı üçün şərhlərdən ibarət olan "Vaydur-onbo" traktatında insan 
orqanizmi  üçün  normalar  və  patologiyalar  üzrə  qaydalar,  nəzəri  konsepsiyalar 
toplanmışdır. 4 cilddən ibarət olan bu traktatda təkcə dərman vasitələrinin tətbiqinə 
aid deyil, müvafıq həyat tərzində və pəhriz şəraitində insan sağlamlığının tarazlığını 
təmin edən üç fızioloji sistem ("rlunq", "mkxris" və "badkan" terminləri adı altında) 
haqqında və onların funksional xarakteristikası vacibliyindən məlumatlar verilir. 
Qidanın  orqanizmdə  mənimsənilməsi  və  sorulması  zamanı  yeddi  ardıcıl  çev-
rilmələrin  baş  verdiyi  göstərilir.  Bu  isə  toxuma  quruluşlarının  yaranması,  onların 
assimilyasiya prosesində iştirakı fıkirlərinin izah olunması cəhdini göstərir. Burada 
eyni zamanda, əsas fızioloji sistemlərin  fəaliyyətində sinir sisteminin tənzimləyici 
rolundan, maddələr mübadiləsi ilə əlaqəsindən danışılır, qanın fızioloji yaxud pato-
loji  proseslərdə  iştirakı  dərəcəsi  (səviyyəsi)  və  formalarından  söhbət  açılır. 
"Vaydurya-onbo"  traktatının  6-cı  fəslində  o  vaxtki  təbabət  elminin  quruluşu  ağac 
şəklində təsvir olunur ki, bölmələr, başlıqlar, fəsillər bu ağacın gövdələri, budaqları 
və  yarpaqları kimi  göstərilir. Məsələn, doqquz  gövdənin olması təbabət elmində 9 
əsas bölmənin - orqanizmin normal vəziyyəti, dəyişilmiş (xəstə) vəziyyəti və s. bu 
kimi bölmələrin mövcudluğuna oxşadılır. 
Beləliklə, fıziologiyanın bu günkü səviyyəyə gəlib çatması və onun böyük bir 
elm  sahəsi  kimi  təşəkkül  tapmasında  orta  əsr  şərq  aləminin  mövcud  əsərləri  və 
təcrübədə əldə olunmuş nailiyyətləri böyük rol oynamışdır. 

 

 
 
 
2.Qida fiziologiyasi kursunun predmeti və vəzifələri 
Əhalinin  zəruri  qida  məhsulları  ilə  təmin  edilməsi  və  normal  (rasional) 
qidalanmasının  təşkili  məsələsi  bəşəriyyət  qarşısında  duran  ən  vacib  və  daimi 
problemlərdəndir.  Hər  bir  ölkə  və  dövlət  üçün  bu  mühüm  siyasi-ictimai,  iqtisadi, 
elmi  və  tibbi  əhəmiyyət  kəsb  edən  nəhəng  praktiki  məsələdir.  Qida  məhsullarının 
əldə  edilməsi  və  qidaya  olan  tələbatın  ödənilməsi  həm  də  hər  bir  konkret  insan 
fərdini daim qayğılandıran şəxsi problem kimi mövcuddur. 
Ümumiyyətlə,  qidalanma  canlı  orqanizmin  böyümə  və  inkişafı,  həyat 
fəaliyyəti,  mövcudluğu  və  artımı  kimi  əzəli  funksiyaların  həyata  keçməsi  üçün  ən 
vacib  olan  bioloji  xassə  (fizioloji),  motiv  və  tələbat  kimi  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb 
edir.  İnsan  və  digər  canlıların  qidalanması  mürəkkəb  bir  prosesdir.  Qidanın  əsas 
mənbəyi  təbiətdir.  Qida  məhsullarının  istehsal  potensialı  bir  sıra  inkişaf  etmiş 
ölkələrin  iqtisadiyyatının,  kənd  təsərrüfatı  və  sənayesinin  mühüm  tərkib 
hissələrindəndir.  Bəzi  ölkələrdə  güclü  qida  sənayesi  kompleksləri  fəaliyyət 
göstərir. Bizim ölkəmizdə isə bu iş hələlik özünün inkişaf mərhələsindədir. 
Ərzaq  məhsullarının  təbii  ehtiyatlarının  qorunub  saxlanması  və  onların 
ümumi  miqdarının  daim  artırılması,  yeni-yeni  qida  mənbələrinin  aşkara 
çıxarılması,  süni  qidaların  əldə  edilməsi  cəmiyyətin  gələcək  həyatı  və  tərəqqisi 
üçün mühüm şərtlərdən biridir. 
İnsanda  qida  davranışı  ardıcıl  olaraq  həyata  keçən  bir  sıra  mürəkkəb 
motivlənmiş,  psixo-emosional  fonda  cərəyan  edən  reaksiyalar  və  hərəkətlər 
silsiləsindəndir.  Bu  fizioloji  proses  öz  mahiyyəti  etibarilə  digər  həyat 
proseslərindən  fərqlidir.  Ona  görə  də  fiziologiya  elmində  qidalanmanın  təbii 
əsaslarının  və  onu  həyata  keçirən  bioloji  mexanizmlərin  öyrənilməsinə  həmişə 
böyük maraq göstərilmişdir. Qidalanma və onun rasional təşkili insanın sağlamlığı 
üçün  vacib  şərtlərdən  biri  olduğuna  görə  səhiyyə  və  tibb  aləmində  bu  məsələlər 

 

 
daim  diqqət  mərkəzində  olmuşdur.  Son  dövrlərdə  qida  fiziologiyası,  kütləvi 
qidalanmanın  gigiyenası  və  sanitariyası,  ərzaq  məhsullarının  əmtəəşünaslığı,  iaşə 
məhsullarının texnologiyası, qida gigiyenası kimi elmi və tətbiqi xarakterli sahələr 
formalaşmışdır. Qida fiziologiyası bir fənn kimi müvafiq ixtisaslı ali və orta ixtisas 
məktəblərində tədris edilir. 
Qida fıziologiyası ümumi fıziologiyanın sürətlə inkişaf edən, böyük nəzəri və 
praktik əhəmiyyəti olan sahələrindən biridir. Fiziologiya orqanizmin, onun  üzv  və 
sistemlərinin  həyat  fəaliyyəti  proseslərini  və  funksiyalarını,  onlarm  bir-biri  ilə  və 
xarici mühitlə qarşılıqlı əlaqə və təsirlərini öyrənən elmdir. 
Qida  fıziologiyası  orqanizm  tərəfındən  qida  maddələrinin  qəbulu,  həzm 
zamanı sorulması, quruluş (struktur) elementlərinə və enerji mənbəyinə çevrilməsi 
proseslərini  öyrənir.  Bu  elmin  əsas  vəzifəsi  orqanizmin  qida  maddələrinə  olan 
gündəlik  tələbatları,  qidanın  normal  həzmi  və  sorulması  şəraiti,  hüceyrələr 
səviyyəsində  mənimsənilməsi  yolları  və  dərəcəsi,  qida  rasionlarınm  fızioloji 
əhəmiyyəti, qida çatışmamazlıqları zamanı baş verən dəyişikliklər kimi  məsələləri 
təcrübi (eksperimental) və nəzəri olaraq araşdırmaqdan ibarətdir. 
Qida  maddələri  və  insanın  bu  maddələrə  olan  ehtiyacı  haqqında  əsas 
təsəvvürlər  mövcud  tarazlaşdırılmış  (balanslaşdırılmış)  qidalanma  təlimi 
(konsepsiyası)  ətrafında  cəmləşir.  Bu  təlimin  əsas  prinsipi  qida  məhsullarında 
fızioioji  cəhətdən  tam  dəyərli  olan  qida  maddələrinin  müəyyən  və  zəruri 
nisbətlərinin  saxlanması  əsasında  rasional  qidalanmanın  təşkili  məsələsidir. 
Əhalinin  rasional  qidalanmasmın  vəziyyəti  cəmiyyətin  sosial,  iqtisadi  və  tibbi 
problemləri  və  onların  həlli  səviyyəsi  ilə  bilavasitə  bağlı  məsələdir.  Qida 
fiziologiyası  sahəsində  aparılan  araşdırmalar  və  əldə  edilən  hazırki  nailiyyətlər 
kütləvi  qidalanmanın  (ictimai  iaşənin)  təşkili  və  fəaliyyəti  kimi  mühüm  bir  sosial 
problemin qoyuluşu və həllinə bilavasitə təsir göstərir. 
Qida  məhsullarının  kimyəvi  tərkibi,  onların  gündəlik  qəbulu  normaları, 
qidalanma rejimi, qarşılıqlı olaraq əvəz edilə bilən qida məhsulları və maddələrinin 
düzgün  müəyyənləşdirilməsi  və  seçilməsi,  qidanın  hazırlanmasının  mütərəqqi 

 

 
texnologiyalarının  tətbiqi  məsələləri  də  qida  fıziologiyası  elminin  diqqət 
mərkəzində durur. 
Qidalanma  və  onun  bioloji  əhəmiyyəti,  qidanın  kimyəvi  və  ya  mikrobioloji 
təhlükəsizliyi,  qidalanmanın  gigiyenası  və  sanitariyası,  qida  sənayesinin  və  iaşə 
müəssisələrinin  texnoloji  bazası,  əhalinin  qida  məhsullarına  olan  ehtiyaclarının 
vaxtlı-vaxtında  ödənilməsi  ilə  əlaqədar  biliklərdən,  qida  sənayesi  və  iaşə 
müəssisələri işçilərinin sahələrdə peşə hazırlığı kimi əldə edilmiş nailiyyətlərindən 
çox  asılıdır.  Qida  fiziologiyasının  elmi  araşdırmaları  və  tövsiyyələri  qida 
məhsullarının  istehsalı  və  yenidən  emalına,  onların  tərkibində  qidalı  və  digər 
faydalı maddələrin qorunub saxlanılması məsələlərinin həllinə kömək edir. Bu həm 
də rasional qidalanmanın düzgün təşkili üçün əhəmiyyət kəsb edir. 
Rasional  qidalanma,  düzgün  təşkil  edilmiş  elə  qidalanmadır  ki,  qəbul  edilən 
hazır  məhsullarda  qida  maddələrinin  insan  orqanizminin  fızioloji  tələbatlarına 
uyğunluğunu təmin etməklə yanaşı, eyni zamanda onların mənimsənilməsi və sərf 
edilməsi prosesləri arasında müəyyən tarazlığın olmasını və orqanizmin böyümə və 
inkişafı  ilə  əlaqədar  olaraq,  qidaya  olan  əlavə  ehtiyaclarının  ödənilməsini  nəzərdə 
tutur.  Rasional  qidalanma  insan  həyatının  yaş,  peşə,  istehsalat,  iqlim,  coğrafı 
mühit, məişət və fərdi xüsusiyyətlərinə müvafıq olaraq qurulmalıdır. Qidalanmanın 
bioloji  (fızioloji)  rolu  onun  tibbi  aspektləri  baxımından  da  qiymətləndirilməlidir. 
İnsanın  sağlamlığına,  ömrünə,  əmək  qabiliyyətinə  və  xarici  mühitin  əlverişsiz 
amillərinə  uyğunlaşmasına,  adaptasiyasına  təsiri  məsələsi  isə  qida  fıziologiyası 
elmini  tibb  elmləri  ilə  əlaqələndirən  əsas  məsələlərdəndir.  Qidalanma  insanın 
sağlamlığını  müəyyənləşdirən  mühüm  təbii  amillər  sırasına  aiddir.  Orqanizmin 
həyat  fəaliyyəti,  onda  baş  verən  qurulma  və  bərpa  prosesləri,  onlara  sərf  olunan 
enerji və tikinti materialı bilavasitə qidalanmadan asılıdır. 
Qida fıziologiyası qidanın kimyəvi tərkibi, enerji dəyəri, sutkalıq normaları və 
qidalanmanın  rejimi  kimi  məsələləri  araşdırmaqla  bərabər,  müxtəlif  qida 
çatışmamazlıqları  ilə  əlaqədar  baş  verən  fızioloji  və  patoloji  dəyişiklikləri  də 
nəzərdən keçirir. Uzunmüddətli tam və ya natamam qidalanma, azkalorili qidalarla 
qidalanma  bir  tərəfdən  orqanizmin  həyat  fəaliyyətini  və  mövcudluğunu  təhlükə 

 
10 
 
altına  qoyan  mühüm  eksperimental-stressor  amillər  kimi,  digər  tərəfdən  isə 
müəyyən  xəstəlikləri  aradan  qaldıran  və  yaxud  onların  inkişafını  zəiflədə  bilən 
tibbi  vasitə  kimi  xarakterizə  edilir.  Aclıq  amilinin  mənfı  təsirinin  normal 
qidalanma  yolu  ilə  aradan  qaldırılmasının  mümkünlüyü  isə  qida  fıziologiyasının 
əsas müddəalarından biridir. 
Dövlətin  milli  siyasətində  əhalinin  fızioloji  normalar  hüdudunda  lazım  olan 
qida ilə təmin edilməsi həmişə əhəmiyyətli (prioritet) məsələ kimi qiymətləndirilir. 
Hər bir insan və vətəndaş normal qidalanma hüququna malikdir ki, bu hüququn da 
əsas təminatçısı dövlət və fərdin özüdür. Qida fiziologiyası elmi qidaianmanın elmi 
əsaslarının və potensialının formalaşmasında böyük rol oynayır. 
 
MÜHAZIRE 2. İNSAN FİZİOLOGİYASININ ƏSASLARI 
Plan: 
1. İnsan fiziologiyası haqqında qısa məlumat. 
2. Həyat fəaliyyəti proseslərinin sinir və humoral tənzimi. 
3. Qan və qan dövranı orqanlari sistemi, qanın morfoloji tərkibi. 
4. Qanın laxtalanması.  
5. Qanın kimyəvi tərkibi və ürək-damar sisteminin fəaliyyəti. 
 
1) İnsan fiziologiyası haqqında qısa məlumat. 
İnsan  fıziologiyası  fıziologiya  elminin  ən  böyük  sahələrindən  biri  olub, 
müasir təbiətşünaslıq elmləri arasında mühüm yer tutur. Onun qədim inkişaf tarixi 
vardır  və  təbabətin  nəzəri  əsaslarından  biri  sayılır.  İnsan  fıziologiyasının  bir  sıra 
müddəaları,  heyvan  orqanizmlərinin  həyat  fəaliyyəti  prosesləri  təcrübə  (eksperi-
ment)  yolu  ilə  öyrənilərkən  əldə  edilən  nailiyyətlərə  əsaslanır  və  heyvan  fıziolo-
giyasının əsas müddəalarına müəyyən dərəcədə uyğun gəlir. 

 
11 
 
İnsan fıziologiyası insan orqanizmi, onun üzv və toxumaları, üzvlər sistemlərinin 
həyat  fəaliyyətini  və  funksiyalarını,  onların  qarşılıqlı  əlaqə  və  təsirlərini,  idarə  və 
tənzim mexanizmlərini, orqanizm ilə xarici mühitin vəhdətini öyrənən elmdir. 
Fizioloji  funksiyalar orqanizmi təşkil edən hüceyrə, toxuma, orqan  və orqan-
lar  sistemlərinin  funksiyaları  kimi  təzahür  olunurlar.  İnsan  orqanizmində  iki  yüzə 
yaxın  müxtəlif  növ  hüceyrələrə  rast  gəlinir.  Fəaliyyət  göstərən,  eyni  funksiya  ye-
rinə  yetirən  hüceyrələrin  birləşməsindən  müxtəlif  növ  sinir  toxuması,  əzələ  toxu-
ması,  epiteli  toxuması,  birləşdirici  toxuma  əmələ  gəlir.  Bu  toxumalar  və  onların 
əsasında əmələ gələn orqanların və orqanlar sistemlərinin funksiyaları müxtəlifdir. 
Sinir  toxuması  sinir  siqnallarının  nəqli  və  yenidən  işlənməsi  funksiyasını,  əzələ 
toxumasının  yığılma  funksiyasını,  sümük  toxumasının  dayaq  funksiyasını,  epiteli 
toxumasının ötürücü və sekresiya funksiyalarını icra edir və ilaxır. 
İnsan  orqanizmində  olan  üzvlər  bir  və  ya  bir  neçə  funksiyanı  yerinə  yetirirlər. 
Qaraciyər qanın tərkibinə keçən bəzi zərərli maddələri zərərsizləşdirir, öd ifraz edir və 
sairə,  böyrəklər  sidiyin  ifrazını  təmin  edir,  ağciyərlər  tənəffus  vəzifəsini  həyata 
keçirirlər.  Eyni  və  ya  oxşar  funksiyaların  icrası  üçün  müəyyən  və  oxşar  orqanların 
sistemləri formalaşdırılır ki, onların vəzifəsi hər hansı həyat fəaliyyəti prosesini bütün 
mərhələlər  üzrə  bir-birindən  asılı  və  bir-birilə  əlaqəli  şəkildə  icra  etməkdir.  İnsan 
orqanizmində  sinir  sistemi,  sümük,  əzələ  sistemi,  tənəffüs  sistemi,  ürək-qan  damar 
sistemi, daxili sekresiya vəziləri sistemi, cinsiyyət orqanları sistemi və digər sistemlər 
və yanmsistemlər fəaliyyət göstərir. Quruluş (struktur) və funksiya dialektik vəhdətdə 
olan  anatomik  və  fızioloji  göstəricilərdir.  Orqanizmdə  funksiyasız  struktur  və  ya 
struktursuz funksiya olmur. İnsan orqanizminin quruluşu və ona xas olan funksiyalar 
fərdi  inkişaf  (ontogenez),  xüsusilə  də  doğulandan  sonrakı  inkişaf  (postnatal 
ontogenez)  dövründə  formalaşıb  yetkinləşir.  Quruluş  və  funksiyaların  fərqlənməsi, 
yetişməsi və fəallaşması prosesləri ontogenezdə zaman etibarilə müxtəlif (heteroxron) 
xarakter daşıyır: bəzi toxumalar, orqanlar və ya sistemlər fərdi inkişafda tez, digərləri 
isə  gec  formalaşıb  yetkinləşirlər.  Məsələn:  sinir  sistemi  və  onun  bəzi  elementar 
funksiyaları  hələ  döl  inkişafı  dövründə  yaranır.  Həzm  orqanları  doğulandan  sonra 
fəaliyyətə başlayır, cinsiyyət orqanları çox gec fəallaşırlar və ilaxır. 

 
12 
 
Hər hansı bir toxuma, orqan və ya orqanlar sistemi başlıca olaraq bir mühüm 
funksiyanı aparmaq üçün fəallıq göstərir. Lakin orqanizm həyati vacib bir davranış 
aktı  və  ya  funksiyanı  yerinə  yetirmək  məcburiyyətində  qaldıqda,  bir  neçə  orqanın 
və  ya  orqanlar  sisteminin  funksiyaları  müvəqqəti  olaraq,  verilmiş  davranış  aktı 
başa çatana, məqsədəuyğun faydalı nəticə alınana qədər birgə fəallaşırlar. Fizioloq 
P.K.Anoxin  bu  cür  birgə  aktiv  fəaliyyət  göstərən  və  müxtəlif  sistemlərin  birliyi 
kimi  çıxış  edən  fızioloji  mexanizmləri  funksional  sistem  adlandırmışdır.  Məsələn, 
qida  davranışı  zamanı  sinir,  həzm,  ürək-damar,  tənəffüs  və  hərəkət  aparatları, 
müdafıə  reaksiyaları  zamanı  sinir,  dayaq-hərəkət,  tənəffus,  ürək-damar  sistemləri 
sanki sinxron olaraq və ya ardıcıl şəkildə birlikdə fəallaşırlar. 
İnsanda  sinir  sistemi  özünün  ən  yüksək  inkişaf  səviyyəsinə  çatmışdır. 
Mərkəzi  sinir  sistemi  (baş  və  onurğa  beyin)  öz  sinirləri  vasitəsilə  bütün  duyğu 
üzvləri,  daxili  və  xarici  orqanlar  ilə  əlaqədədir.  İnsanda  baş  beyinin,  xüsusilə  də 
baş  beyin  böyük  yarımkürələri  və  onun  qabığının  yüksək  inkişafı  bu  orqanın 
funksiyalarının xeyli mürəkkəbləşməsinə səbəb olmuşdur. 
Baş  beyin  qabığı  bütün  hiss  üzvlərindən,  hərəkət  aparatından  və  daxili  orqan-
lardan  gələn  siqnalların  analiz  və  sintezində,  ali  sinir  və  psixi  fəaliyyətin  müxtəlif 
xassələrinin  (yaddaş, qavrama, təfəkkür,  nitq, şüur  və s.) təzahüründə başlıca rol oy-
nayır.  İnsanın  ali  sinir  fəaliyyəti  orqanizmin  xarici  mühitlə  sıx  qarşılıqlı  əlaqələrinin 
tənzimlənməsində,  vegetativ  (tənəlfus,  qidalanma,  çoxalma,  ifrazat)  və  somatik 
(hərəkət,  xarici  hissiyyat, nitq  və s.)  funksiyalarının  idarə olunmasında birbaşa və ya 
dolayı olaraq iştirak edir. Baş beyinin fəaliyyətində şərtsiz və şərti reflekslər  mühüm 
yer  tuturlar.  Beyinin  qabıqaltı  və  ara  beyin  törəmələri  orqanizmin  davranış  və 
emosional  reaksiyalarının  təşəkkülündə  və  həyata  keçməsində  fəal  iştirak  edirlər. 
Beyinin  kötük  (lülə)  hissəsinin  törəmələri  (uzunsov  beyin,  beyin  körpüsü  və  orta 
beyin)  bir  sıra  həyati  vacib  funksiyaları  -  tənəffus,  ürək-damar  fəaliyyəti,  həzm 
prosesləri, bəzi hərəkət aktlarını idarə edən funksional mərkəzlər hesab olunurlar. 
Beyincik  hərəkət  aparatının  tonusu  və  fəaliyyətini  idarə  edən  və  əlaqələndirən 
mühüm  mərkəzdir.  Qabıqaltı  törəmələrindən  olan  hipotalamus  orqanizmin  qidalan-
masına  xüsusilə  fəal  təsir  göstərir.  Burada  "aclıq",  "toxluq",  "susuzluq"  hissləri  ilə 

 
13 
 
sıx  bağlı  olan  vegetativ  mərkəzlər  yerləşmişdir.  Hipotalamusun  ifraz  etdiyi  neyro-
hormonlar  bilavasitə  baş endokrin  vəzi  olan  hipofızə,  hipofız  isə  öz  növbəsində  ön 
paydan  qana  ifraz  etdiyi  trophormonlar  vasitəsilə  müəyyən  periferik  endokrin  üzv-
lərə (qalxanvari vəzi, böyrəküstü vəzi, cinsiyyət vəziləri) aktiv təsir edir. Onurğa be-
yin  sinirləri  bədənin  baş  hissəsi  istisna  olmaqla  qalan  bütün  hissələrini  -  dərini, 
əzələləri, daxili üzvləri sinirləşdirir və reflektor reaksiyalarda mühüm rol oynayırlar. 
Əsas  sinir  prosesləri  -  oyanma  və  ləngimə  beyin  fəaliyyətinin  tərkib  hissəsidir. 
Beyindaxili  əlaqələrin  formalaşmasında  müxtəlif  sinir  hüceyrələri  və  onların 
çıxıntıları arasında əmələ gələn sinaptik rabitələrin rolu xüsusilə böyükdür. Sinir lifləri 
ilə  yayılan  oyanma  siqnallarının  sinapslardan  keçməsi  mexanizmləri  xüsusi  vasitəli 
neyromediatorların (asetilxolin, noradrenalin, serotonin və s.) təsirləri ilə əlaqədardır. 
Sinir  siqnalları  (impulslar)  elektrokimyəvi  təbiətə  malikdir  və  sinir  membranasından 
Na
+
  və  K

ionlarının  qarşılıqlı  hərəkətləri  sayəsində  yaranır.  Beyinin,  o  cümlədən, 
onun ayrı-ayrı strukturlarının və hüceyrələrinin (neyronların) bioelektrik potensialları 
beyin fəaliyyətini əks etdirən mühüm göstəricilərdən birisidir. Bu potensialiarı xüsusi 
cihazlar  (elektronsefaloqraf)  vasitəsilə  qeydə  alıb  təhlil  etməklə  beyinin  və  ya  onun 
hissələrinin fəaliyyəti haqqında mühakimə yürüdülür. 
İnsan  orqanizmi  üçün  sinir  sistemi  kimi  daxili  sekresiya  vəziləri  (hipofız, 
epifız,  qalxanvari  vəzi,  mədəaltı  vəzi,  böyrəküstü  vəzilər,  cinsiyyət  vəziləri)  də 
mühüm  rol  oynayırlar.  Onların  ifraz  etdiyi  hormonlar  orqanizmin  bütün  həyat 
fəaliyyəti  proseslərinə  bilavasitə  və  ya  dolayı  olaraq  aktiv  təsir  göstərirlər. 
Hormonlar  funksiyaların kimyəvi tənzimləyiciləri kimi  məlumdurlar. Onların əsas 
təsir "hədəfləri" hüceyrələrdə gedən maddələr mübadiləsi prosesləridir. Onlar şəkər 
və  zülal  mübadiləsinə,  su  və  duz  və  digər  mübadilələrə,  o  cümlədən  orqanizmin 
genetik  aparatına,  sinir  sisteminin  fəaliyyətinə  stimuləedici  təsir  göstərirlər. 
Cinsiyyət  və  böyrəküstü  vəzilərinin  hormonları  orqanizmin  baladoğma  və 
müdafıə-uyğunlaşma funksiyalarının həyata keçməsində mühüm rol oynayırlar. 
İnsanda tənəffüs  funksiyası  üçün  yüksək dərəcədə ixtisaslaşmış orqanlar (xa-
rici və daxili tənəffus yolları, ağciyərlər) sistemi inkişaf etmişdir. İnsanda ağciyər-
lərin  hava  tutumu  əmək  və  idman  fəaliyyətinin  növündən  asılı  olaraq  xeyli  də-

 
14 
 
rəcədə (4000-6000 sm
3
) arta bilər. Tənəffüs sistemi orqanları atmosfer havasından 
molekulyar  oksigenin  (O
2
)  qana  daxil  olmasına  və  qanda  yığılmış  karbon  qazının 
(CO
2
)  havaya  xaric  olmasına  xidmət  edirlər.  İnsanın  dəqiqə  ərzində  14-16  dəfə 
yerinə yetirdiyi ritmik reflektor tənəffus aktları nəticəsində onlar toxuma (hüceyrə) 
tənəffusü  (qida  maddələrinin  oksidləşməsi  prosesləri)  üçün  sərf  olunan  O
2
-ni 
toxumalara  mütəmadi  olaraq  çatdırır  və  oksidləşmə  prosesləri  nəticəsində  əmələ 
gələn və bədən üçün zərərli olan CO
2
-ni elə də orqanizmdən xaric edirlər. 
İnsan orqanizmində ürək və qan-damar sistemi bir neçə həyati vacib funksiya-
nı  yerinə  yetirir.  Əslində  bu  funksiyalar  qan  və  onun  hərəkəti  ilə  əlaqədardırlar. 
Ürək və qan damarları qanın hərəkətini təmin edən orqanlardır. Qanın tənəffus, qi-
dalanma,  təmizləmə,  müdafıə,  daşıyıcı  və  ifrazat  funksiyaları  məlumdur.  O,  həm 
də orqanizmin daxili maye mühitinin əsas tərkib hissəsidir. Ürək və qan damarları-
nın  fasiləsiz  ritmik  reflektori  hərəkətləri  sayəsində  qan  bu  qapalı  sistemdə  daim 
dövran edir. Kiçik qan dövranı (venoz qanın ürəkdən ağciyərlərə və geriyə hərəkə-
ti)  venoz  qanın  O
2
-lə  zənginləşməsinə  və  CO
2
-dən  təmizlənməsinə  xidmət  edir. 
Böyük  qan  dövranı  (arterial  qanın  ürəkdən  orqanlara  və  orqanlardan  isə  venoz 
qanın  geriyə  hərəkəti)  qida  maddələrinin  və  O
2
-nin  toxuma  və  hüceyrələrə  daşın-
masına, böyrəklər vasitəsilə bəzi tullantı məhsullarından (sidik cövhəri, sidik turşu-
su və s.) azad olmasına xidmət edir. Ürək və qan damarlarının fəaliyyəti vegetativ 
sinir  sisteminin  simpatik  və  parasimpatik  mexanizmləri  vasitəsilə  tənzimlənilir. 
Simpatik  oyanmalar  ürəyin  fəaliyyətini  sürətləndirir  və  qüvvətləndirir,  parasim-
patik təsirlər isə əksinə, onu zəiflədir və ləngidir. 
İnsanın  ürəyi  dəqiqədə  orta  hesabla  70-75  dəfə  yığılıb-boşalır  və  hər  yığılma 
zamanı aorta damarına 70 ml-ə qədər qan qovur. Qanın ürəkdən zərbə ilə qovulması 
və  qan  damarları  divarının  qanın  hərəkətinə  göstərdiyi  müqavimət  sahəsində  aşağı 
(minimal)  və  yuxan  (maksimal)  qan  təzyiqi  fərqləri  əmələ  gəlir  ki,  bu  göstərici 
insanda  orta  hesabla  80-120  mm  civə  sütununa  bərabərdir.  Qanın  orqanlar  arasında 
normal paylanması və qanın fıziki-kimyəvi tərkibinin nisbi sabitliyi orqanizmin bütün 
funksiyalarının  icra  olunması  üçün  vacib  şərtlərdən  birisidir.  Qan  bədəndə  humoral 
(hümora-maye deməkdir) tənzimlənməni həyata keçirən mühüm vəsilədir. 

 
15 
 

Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə