SƏDNİk paşa pirsultanli heca vəznli ŞEİR



Yüklə 0.6 Mb.
səhifə1/4
tarix04.05.2017
ölçüsü0.6 Mb.
  1   2   3   4


SƏDNİK PAŞA PİRSULTANLI

HECA VƏZNLİ ŞEİR



MƏNZUM ATA SÖZLƏRİ

Gəncə-“Əsgəroğlu”-2013

Sədnik Paşa Pirsultanlı,

Filologiya elmləri doktoru, professor
Rəyçi: Bəhlul Abdulla-filologiya elmləri doktoru

Elmi redaktor: Məhərrəm Qasımlı,

filologiya elmləri doktoru
Redaktor: Aydın Murovdağlı

Kitab Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyətinin Başçısı

Məhəbbət Qaradağlının sponsorluğu ilə nəşr olunub.
Lisenziya № 003017

Qeydiyyat № С 117

Kod № 111-20
Əsərin I nəşri 2001-ci ildə Kiril əlifbası ilə çap olunmş, indi isə mətnində heç bir dəyişiklik olunmadan latın əlifbası ilə II nəşri işıq üzü görür.
Əsgəroğlu” nəşriyyat və poliqrafiya

firmasının direktoru Ə.Ə.Zahidov
Gəncə-“Əsgəroğlu”-2013

Heca vəznli şeir və mənzum ata sözləri
Əsrlərin sınağından keçə-keçə gələn atalar sözü və məsəllər xalq müşahidəsinin, onun xarakterinin, fəlsəfi dünyagörüşünün, məişətinin, əmək məşğələsinin, dilinin, obrazlı təfəkkürünün məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxır, zaman-zaman cilalanır, aforistik ifadələr hesabına zənginləşir, yaşamaq hüququ qazanır, bundan sonra həyata ölməzlik vəsiqəsi alır.

Bu yazıda məqsədimiz xalq müdrikliyini özündə təcəssüm etdirən atalar sözü və məsəlləri tədqiq və təhlil etmək, yaxud da onun gündəlik həyatımızdakı, canlı danışığımızdakı təsir dairəsinə, tərbiyəvi roluna toxunmaq deyildir. Məqsədimiz xalqımızın mənəvi varlığından doğan atalar sözlərinin bir cəhətinə, onun heca vəznli şeirin təşəkkülündə, formalaşmasında, inkişafında oynadığı rolu diqqət mərkəzinə çəkməkdir.

Biri var, anadilli şeirin yaranması, biri də var, ana dilində heca vəznli şeirin təşəkkül və təkamülü. Bunların biri digərinin davamı olsa da, özlüyündə yazılı poeziyanın inkişafı tarixində hər biri xüsusi mərhələ təşkil edir.

A.Dadaşzadə yazır: “Türkdilli xalqların, o cümlədən, Azərbaycanın qədim şeir vəzni olan heca folklorda sabit mövqe tutmaqla bərabər, yazılı şeirdə də ara-sıra işlənmişdir. Lakin klassik orta əsr Azərbaycan poeziyasında əruz vəzni və onun forma, janr və şəkilləri həm həcm, həm əhəmiyyət etibarilə əsas yer tutmuşdur”.1

Anadilli şeirin yazılı ədəbiyyatda inkişafı Həsənoğlu, Qazi Bürhanəddin, Nəsimi kimi sənətkarların adı ilə bağlı olduğu kimi, heca vəznli şeirin yüksəlişi də Şah İsmayıl Xətai, Molla Pənah Vaqif kimi şairlərin tarixi xidmətləri ilə əlaqədar olmuşdur. Prof.Ə.M.Dəmirçizadə yazır: “XIII əsrdə yaşayıb-yaratmış Həsənoğlunun qəzəli Azərbaycan yazılı ədəbi dilinin ilk nümunəsi sayılır.2

Bizcə, milli heca vəznli şeirin şifahi xalq poeziyasındakı tarixi daha qədimdir. Hənəfi Zeynallı heca vəzninin xalq poeziyasındakı təkamülündən danışarkən deyir: “Demək, ən ibtidai vəzn (heca vəzni S.P.) yavaş-yavaş artmaqda davam edib müəyyən bir nəzm şəklinə girmişdir.3

Şifahi xalq ədəbiyyatında heca vəznli şeirin inkişafını ilk forma və şəkillər kimi, mənzum atalar sözlərinin, mənzum tapmacaların, hətta mərasim nəğmələrinin timsalında izləməyi, araşdırmağı daha məqsədəuyğun hesab etdik. Min misradan ziyada mənzum atalar sözünü araşdırdıqda aydın oldu ki, burada heca vəznli şeirə məxsus qafiyə sistemi (daxili, ön və son qafiyələr), bölgülər, rədiflər, ahəngdarlıq, məntiqi vurğu və digər məziyyətlər- hamısı yerli-yerindədir.

Topladığımız mənzum atalar sözləri iki hecalıdan on altı hecalıya qədər olan nümunələrdir.

Yeri düşmüşkən, onu da qeyd edək ki, toplanmış mənzum atalar sözləri içərisində zərbi-məsəllər, ideomatik ifadələr, tapmacalar, inamlar, hətta mərasim nəğmələri, oxşamalar, qarğışlar, alqışlar və digər bədii nümunələr də vardır. Onların atalar sözlərinə qarışmasının bir səbəbi odur ki, onlar bu və ya digər şəkildə öz məzmununa, mənasına, deyim tərzinə görə, atalar sözləri ilə səsləşir, daha konkret desək, “ata sözü, ulu sözü” təsiri bağışlayır. Bunlar bir də ona görə əhəmiyyətlidir ki, heca vəznli şeirin inkişaf yollarını araşdırmaqda bizə kömək edir. Mənzum atalar sözləri içərisində çoxluğu yeddi hecalı və qeyri-bərabər hecalı olanları təşkil edir. Bu isə xalq şeiri içərisində çoxluğu təşkil edən bayatılarımızın, mənzum tapmaca və bayatı-bağlamaların, qismən də xalq düzgülərinin heca ölçüsü ilə uyğun gəlir. Bu mənzərədən aydınca görünür ki, tapmacalar bayatı-bağlamaların, bunlar da öz növbəsində aşıq şeirindəki qıfılbəndlərin, atalar sözləri ustadnamələrin, cinaslı bayatılar isə bir yaradıcılıq prosesi olaraq təcnislərin təşəkkülündə, formalaşmasında və inkişafında bir qaynaq rolu oynamışdır.

İşlənmə yerinə və deyim tərzinə görə bəzən atalar sözlərinin hecaları dəyişir, yəni hecalar ya artır, yaxud da azalır və bu səbəbdən də eyni atalar sözləri müxtəlif bölgülərə daxil edilməli olur.

Xalq poeziyasında heca vəznli şeirin təşəkkülündə, formalaşmasında və inkişafında mənzum tapmacalar atalar sözlərindən az əhəmiyyətli olmamışdır.

Heca vəznli şeir yazılı ədəbiyyatımızdan çox-çox əvvəl şifahi xalq ədəbiyyatı daxilində, bizcə, öz təkamülünü keçirmiş, inkişaf etmiş və kamala çatmışdır. Yazılı ədəbiyyatımız əruz vəznini qəbul etdiyi üçün, heca vəznli şeir şifahi ədəbiyyatdan yazılı ədəbiyyata gələrkən, yəqin ki, hər zaman müqavimətə rast gəlmiş, yeni icad olunmuş vəzn kimi görünmüş və bəzən cılız təsir bağışlamışdır. Heca vəznli milli şeirimizin tarixini yazılı poeziyamızla müəyyənləşdirmək düz olmaz. Milli heca vəzninin yazılı ədəbiyyatda vətəndaşlıq hüququ qazanması qısa zaman daxilində başa çatmamışdır.

Atalar sözlərinin elə kamil formaları var ki, onlar şeirin bütün texniki tələblərinə tam cavab verir. Bunlar yazılı ədəbiyyata, o cümlədən Nizami, Nəsimi, Füzuli, Xətai, Vaqif kimi sənətkarların yaradıcılığına, heç şübhəsiz, təsir etməyə bilməzdi. Xalq ədəbiyyatı dili, şeiri, tarixi, etnoqrafiyanı, milli mədəniyyətimizə bağlı nə varsa hamısını özündə yaşadır.

Əslində şeir vəzni mənsub olduğu xalqın dilinin daxili ahəng qanunun tələblərinə uyğun olaraq yaranır. Ritmli-musiqi bölgüsü olan Azərbaycan xalq şeiri qanunauyğun olaraq azhecalılıqdan çoxhecalılığa doğru inkişaf etmişdir. Mənzum atalar sözləri içərisində heca vəzninin canı olan qoşma aşıq şeirinin varlığını müəyyən edən on birliklər müqayisədə yox dərəcəsindədir. Min misra mənzum atalar sözlərinin vur-tut iyirmi beşi on bir hecalı olanlarıdır. Deməli, on birlik şeirin inkişafına təkan və rəvac verən saz və aşıq olmuşdur.

“Kitabi-Dədə Qorqud” kimi ölməz ədəbi abidəmizdəki, eləcə də, son illər ana dilində çapı təmin edilmiş “Oğuzanmə”lərdəki nümunələr bir daha təsdiq edir ki, mənzum atalar sözləri heca vəzninin təkamülündə, formalaşmasında və inkişafında əvəzsiz qaynaq rolu oynamışdır. Əmin Abid əsl heca vəzninin (əlbəttə, o, burada on bir hecalı şeiri-qoşmanı nəzərdə tutur) formalaşmasını telli çalğı alətində (sazda) görür. Əmin Abid yazır: “Əsl bizdə hecanın inkişafı məhşur xalq şairi Kərəmdən sonradır.

Əsərləri hər kəsə məlum olan Kərəm ilə Anadolunun yetişdirdiyi Qaracaoğlan, Aşıq Ömər, Gövhəri, Dərdli, Quloğlu kimi şairlər sayəsində heca vəzni bitkin bir hal aldı.”4

Əmin Abid aşıq poeziyası timsalında heca vəzninin təkamül və inkişafını XIII əsrdən başlayaraq, XVIII əsrə qədərki dövrünü izləyir. Heca vəzninin inkişafında ayrı-ayrı yaradıcı şəxsiyyətlərin xidmətlərini layiqincə qiymətləndirir. Əmin Abid heca vəzni, xüsusilə, on bir hecalı şeir haqqında öz qənaətlərini daha yüksək, elmi mövqedən yekunlaşdıraraq yazır: “On bir hecanın on yeddi və on səkkizinci əsrlərdə çox məqbul olması Xətai ilə başlanan və Kərəmlə qüvvət və şəxsiyyət qazanan hərəkətin nəticəsidir. Vaqifin hecası aşina olduğu klassik ədəbiyyatdan dolayısı ilə Xətai və Kərəmdən çox fərqli və bitkindir”.5

Əmin Abidin dili ilə desək, “Yunis İmrəyə qədər zəif və cılız bir şəkildə gələn heca”, heç şübhəsiz, Xətai və Kərəmə qədər heca vəzni xalq poeziyası daxilində böyük təkamül və inkişaf yolu keçmişdir.

Xalq poeziyası daxilində püxtələşən mənzum atalar sözlərinin çox təbii qafiyə sistemi vardır. Mənzum atalar sözlərinin azhecalı, çoxhecalı, qeyri-bərabər hecalı olması məzmuna, mənaya, fikrə tam uyğun olur, bu da onun təsirini, şeiriyyətini artırır, uzun müddət yaddaşda qalmasına və yaşamasına kömək edir. Özünün ictimai gücə malik, müstəqil, kamil bir janr olduğunu çoxdan təsdiqləmiş atalar sözləri, yazılı ədədbiyyatda böyük şöhrət qazanmış əsərlərdə özüldaş yerində işlədilmişdir.

“Heca vəznli şeir və mənzum ata sözləri” mövzusunu araşdırarkən folklorşünas-alim Qəzənfər Paşayevin əsərlərinə baş vurduq.6

Ona görə ki, bu tanınmış alimin tədqiqatlarının coğrafiyası çox genişdir. Professor Qəzənfər Paşayev İraq-Kərkük dünyası və folkloru haqqında bir-birindən qiymətli əsərlər yazmışdır.

Bu əsərlərdə türkdilli xalqların müştərək, həm də qədim dastanı olan “Arzu-Qəmbər”in mükəmməl və əski variantlarına da rast gəlirik. Eyni zamanda, özü ilə bərabər, İraq-Kərkük tədqiqatçılarının, o cümlədən, Əta Tərzibaşı, Əbdüllətif Bəndəroğlu və İbrahim Daquqi kimi alimlərin də bu dastan haqqında elmi mülahizələrinə geniş yer verir.

Qəzənfər Paşayevin əsərləri Azərbaycan-İraq-Kərkük arasında mənəvi bir körpüdür. Bu mülahizəni türk alimi Mahir Naqib daha dəqiq şəkildə göz önünə gətirərək yazır:

“Q.Paşayev, İraq dışında, İraq türkləri konusunda (mövzusunda) kitab nəşr edən və İraqlı olmayan ilk elm adamdır”7.

İraq-Türkman tədqiqatçısı Əbdüllətif Bəndəroğlu “Şah əsər” adlandırdığı Qəzənfər Paşayevin “İraq-Türkman folkloru” monoqrafiyası haqqında yazır: “Bu günə qədər bizdə İraq türkmanlarında, Türkiyədə və Azərbaycanda folklorumuzun bu biçimdə tədqiqi, incələməsi və araşdırması olmamışdır”.8

Bir neçə ildir ki, “Qəzənfər Paşayev və folklor təfəkkürü” adlı elmi əsər üzərində işləyirəm. Çoxşaxəli bu əsərin bir qanadı haqqında söz açmaq istəyirəm. Folklorumuzun kütləvi janrlarından biri olan atalar sözləri haqqında professor Qəzənfər Paşayev yazır: “Atalar sözləri onu yaradan xalqın tarixini, inam və etiqadını, arzu və istəyini, dostluq və sədaqətini, inam və etiqadını, arzu və istəyini, dostluq və sədaqətini özünə xas bir şəkildə əks etdirən müstəsna dəyərə malik bir xəzinədir. Bu xəzinədə uzaq keçmişlərlə bağlı hadisələrə, adət və ənənələrə, hətta, unudulub getmiş tarixi həqiqətlərin güclə sezilə bilən izlərinə belə təsadüf olunur.9

Mənzum atalar sözlərinin heca vəzninin inkişafında rol oynadığına diqqəti çəkən prof. Qəzənfər Paşayev yazır: “Ata sözləri və deyimlərin çox əksəriyyəti rədifi, qafiyəsi baxımından şeir parçalarını xatırladır”.10

Atalar sözlərini bir xəzinə hesab edən tədqiqatçı İraq-Türkman şair və yazarlarının tarixən bu qaynaqdan faydalandıqlarını diqqət mərkəzinə çəkərək yazır: “Klassik-çağdaş İraq-Türkman şair və yazarları, əsər yazarkən çox sayda ata sözləri və deyimlərdən faydalanmışlar”.11

Prof. Qəzənfər Paşayevin toplayıb tərtib etdiyi “İraq-Kərkük atalar sözləri” (1978), “Kərkük folklor antologiyası” kitablarında (1987) çoxsaylı atalar sözləri içərisində, çox nadir mənzum atalar sözlərinə rast gəlirik ki, onlar, heca vəzninin təşəkkül, təkamül və inkişafında müstəsna rol oynadıqlarını aydın görürük.

Azərbaycan mənzum atalar sözlərinə əsərdə geniş yer verdiyimizi nəzərə alaraq, İraq-Kərkük mənzum atalar sözlərinin nümunə kimi verilməsinə daha böyük əhəmiyyət veririk.

Üçhecalı mənzum atalar sözlərindən başlayıb, onhecalıya qədər nümunə veririk. Çalışacayıq ki, daha az eşitdiyimiz İraq-Kərkük folkloru örnəklərini göz önünə gətirək:

Üçhecalı:

Ver niyaz,

Al muraz.
Dördhecalı:

İnsan bəşər,

Bəzən çaşar.

***


Əqil harda,

Dövlət orda.

***

Nə vaxt yağmış,



O vaxt qış.
Beşhecalı:
Verməsin Məbud,

Nə etsin Mahmud.

***

Quyu dərindi,



Suyu sərindi.

Altıhecalı
Yığdı qırpa-qırpa,

Verdi acı turpa.

***

Calıda gül bitməz,



Cahilə söz yetməz.

***


Nə yavuz ol-asıl,

Nə miskin ol-basıl.


Eyni hecada daxili qafiyəli, rədifli mənzum atalar sözləri:
Nə molla evindən aş,

Kor gözdən yaş çıxmaz.


Dərya dalğasız,

Qapı halqasız olmaz.

***

Xatundan Paşa,



Ağacdan maşa olmaz.

Yeddihecalı:
Dövlətlinin düşgünü,

Yazlıq geyər qış günü.

***

Lələm deyər avam ol,



Şəri başdan qovan ol.

***


Addım-addım yol olı,

Damla-damla göl olı.

***

Qaramanın qoyunu,



Sonra çıxar oyunu.

***


Yoldaş tanı yola var,

Yolda yüz min bəla var.

***

İldən-aydan bir namaz,



O da haqqa yaramaz.

Qarpız yeyən qurtuldu,

Qabuq yeyən tutuldu.

Səkkizhecalı:
Əgər dərviş, əgər hənfiş,

Ağca ilə bitər iş.

***

Bez alırsan Mosuldan al,



Qız alırsan əsildən al.
On beşhecalı:
Versə el gətirər, sel gətirər, yel gətirər,

Alırsa el aparar, sel aparar, yel aparar.


On, on bir hecalı mənzum atalar sözlərinə qeyri-bərabər ölçülü nümunələr içərisində rast gəlinir. Qeyri-bərabər ölçülü atalar sözləri azhecalılıqdan çoxhecalılığa doğru davam etməklə, daha ahəngdar və oynaqdır, sayı da qismən çoxdur.
Varsa hünəri,

Hara getsən var yerin.


Nə bahardı, nə də güz,

Hardan gəldi bu nərgiz.

***

Söyüd ağacından bar,



Nə də arsızdan ar.

***


Bir əlin nəsi var,

İki əlin səsi var.


Axmaq adam dünyaçin qəm yeyə,

Mövlam bilir kim qazana kim yeyə.


Əkmək eldən, su göldən.
Dostun əskisi,

Arvadın yengisi.

***

Görməmiş gördü gümüş,



Oldu qudurmuş.
İraq-Kərkük mənzum ata sözləri içərisində elələri var ki, öz bədii tutumuna və dəyərinə görə, obrazlığına görə folklor təfəkkürünün ən nadir incisi kimi insanı heyran qoyur. Məs:
Nə bahardı, nə də güz,

Hardan gəldi bu nərgiz?

Məlumdur ki, nərgiz çiçəyi yazda, bir də güzdə-payızda bitir. Ümumiyyətlə, bəzi gül və çiçəklər güzdə-payızda alsın otu kimi özünü təkrarlayır. Lakin Kərkük folklorunun tanıdığı “nərgiz” nə yazda, nə də payızda gəlmiş, ilin hansı fəslindəsə, qəflətən gəlmiş və onu görənləri heyrətdə qoymuş, zövqünü oxşamış, gözəllik rəmzi kimi könüllərdə bitmişdir. Və yaxud:
Dövlətlinin düşgünü,

Yazlıq geyər qış günü.


Bu ata sözünün məzmunu bir yana, ikinci misradakı deyim tərzi nə qədər yeni və orijinal görünür. Bizdə “yazlıq buğda” ifadəsi var. “Yazlıq geyər qış günü” deyimi, ümumiyyətlə, bu ata sözündə çox mənalı səslənir. Məlum olur ki, dövlətli bir adam adi geymini belə bilmir. Qışda yaz paltarı geyir. Müdrik babalar öz fikrini daha obrazlı, daha təsirli demək üçün özünəməxsus deyim tərzindən bacarıqla, yaradıcı şəkildə istifadə edir. Xalq, xalq müdrikləri, ata sözü yaradan atalar hər şeyin boyuna görə don biçir. Ona görə də bu bədii nümunələr zaman-zaman yadda qalır. Məsələn:

Dağın ucalığı daş ilə,

İnsanın ucalığı baş ilə.

Prof. Qəzənfər Paşayevin çap etdirdiyi Kərkük folkloruna aid kitablarda belə qiymətli örnəklərə sıx-sıx rast gəlirik.

İraq-Kərkük atalar sözlərindən gətirilən nümunələrdə geniş oxucu kütləsinə bəzi ifadələrin çətinliyini, arxaikliyini nəzərə alaraq, az ehtiyac olsa da, izahını verməyi məqsədəuyğun hesab etdik. Məbud yağış allahı nəzərdə tutulur. Məbud yağış yağdırmasa, Mahmud neyləsin. Çalı-kiçik kolluq, yavuz-zülmkar, Qaraman-Türkiyədə böyük elatdı, türkmən köyləri boy-boy bu ərazidə yerləşir. Hənfiş-qətl günü başını imam yolunda yaran, çapan adam. Azərbaycanda məşhur olan bayatı aşığı Lələnin adının İraq-Kərkük atalar sözlərində, bayatılarında, eləcə də, başqa folklor örnəklərində sıx-sıx çəkilməsi də maraq doğurur. Əlbəttə, bu, başqa tədqiqatın mövzusudur.

Biz bundan çox əvvəl “heca vəznli şeir və mənzum ata sözləri” adlı yazı çap etdirmişik.12

Tədqiqata cəlb etdiyimiz mindən artıq mənzum atalar sözlərindən doqquzu iki, otuz ikisi üç, səksən altısı dörd, yüz iyirmi səkkizi beş, qırx beşi altı, iki yüz otuz beşi yeddi, səksən üçü səkkiz, otuz səkkizi doqquz, iyirmisi on, iyirmi beşi on bir, yeddisi on iki, beşi on üç, altısı on dörd, ikisi on beş, üçü on altı, üç yüz on altısı isə qeyri-bərabər hecalıya (yəni hər beytdəki misralarda hecaların sayı bərabər olmayan) aiddir. Bu mənzərədən aydınca görünür ki, qeyri bərabər hecalı mənzum atalar sözlərinin sayı daha çoxdur. Bizcə, birinci növbədə bunlar nəsrlə nəzm arasında körpü rolu oynayan, daha doğrusu, hələ təkamülü tam başa çatmamış nümunələrdir. Eyni zamanda, nəsrlə nəzmin qovşağında dayanan bu deyim tərzi daha təsirli və yadda qalandır. Yeddi hecalı olanlar öz çoxluğuna görə az və çox hecalılardan qat-qat artıqdır. Xalq şeirinin daha lirik, oynaq, kütləvi nümunəsi olan bayatılarla ölçüləri birdir. Cəsarətlə demək olar ki, bayatıların daş-divarı, doğrudan da, atalar sözləri ilə hörülmüşdür. Üçüncü yerdə beş hecalılar durur ki, bunların ölçüsü də xalq mərasimlərinin heca ölçüsünə düz gəlir. Doqquz və on hecalılar xalq düzgülərinə çox yaxındır. On bir hecalı saz simli aləti ilə, yerdə qalan, on iki, on üç, on dörd, on beş və on altı hecalılar tarda ifa olunan qəzəllərə çox uyğundur. Sadəcə olaraq, dağ çayları dağdan-daşdan keçib duru bulağa çevrildiyi kimi, bunlar da əruz vəzni ilə yox, heca vəzni ilə qovuşmuşlar. Mənzum atalar sözü daxilində həmin təkamül və inkişaf bu gün də bir yaradıcılıq prosesi olaraq davam etməkdədir.

Ali və Orta məktəblərdə tədrisini nəzərə alaraq, bu kitabda iki hecadan on altı hecaya qədər mənzum atalar sözlərindən daha çox nümunələr seçib örnək verməyi məqsədəuyğun hesab etdik.



Sədnik Paşa Pirsultanlı,

filologiya elmləri doktoru, professor.

MƏNZUM ATA SÖZLƏRİ

İkihecalılar Üçhecalılar


  1. Az de, 1. Az getdi,

Düz de. Üz getdi.

Qış getdi,



  1. Doyur, Buyur. Yaz getdi.

Buyur.


  1. Ya üz, 2. Alma maş,

Ya düz. Olmaz aş.


  1. Yüz ölç, 3. Astadı,

Bir biç. Ustadı.


  1. Kor-kor, 4. Asta de,

Gör-gör. Usta de.


  1. Un yox, 5. Az söylə,

Su yox. Söz söylə.


  1. Xəngəl, 6. Az danış,

Əngəl. Düz danış.


  1. Un ver, 7. Az sözüm,

Dən ver. Düz sözüm.

Öz sözüm.


8. Az dedim, 16. Duz çörək,

Üz dedim, Düz çörək.

Düz dedim.


  1. Acıdır, 17. Dünə şeş,

Bacıdır, Bu gün beş.

Başımın

Tacıdır. 18. Əsli “Hu”,

Nəsli “hu”.



  1. Bu meydan,

Bu şeytan. 19. İt ola,

Küt ola.


  1. Bir olsun, 20. Yedin də,

Pir olsun. Dedin də.


  1. Qız yükü, 21. Ya üzül,

Duz yükü. Ya düzül.


  1. Qız gərək, 22. Yaş kəsən,

Tez gərək. Daş kəsən.

Baş kəsən,



  1. Dağ nədi, Bay olmaz.

Bağ nədi.


  1. Düz başa, 23. Kürəkən,

Yüz yaşa. Gül əkən.
24. May ayı, Dördhecalılar

Vay ayı.


25. Nə üzmür, 1. Aydan arı,

Nə düzmür. Sudan duru.


26. On gün qov, 2. Araz axır,

Bir gün ov. Gözün baxır.


27. Süddən yanan quzunu: 3. Ac dalayar,

Güz otar, Tox yalayar.

Yaz otar,

Yüz otar.


28. Harda aş, 4. Allah əmri,

Orda baş. Yan dəmiri.


29. Harda aş, 5. Asta gedər,

Keçəl baş. Usta gedər.


6. Ayran aşı,

Suyun başı.


7. Alma maşı,

Olmaz aşı.

8. Dadı sənin, 17. Vurdu daşa,

Adı mənim. Çıxdı başa.


9. Ağzın açdı, 18. Qamış ola,

Gövhər saçdı. Camış ola.


10. Arıq nədir, 19. Qız ağacı,

Qoruq nədir? Qoz ağacı

Mini atar,

11. Alan ayrıq, Biri tutar.

Satan sayrıq.
12. Analı qız, 20. Qızdır, nazdır,

Xınalı qız. Bir almazdır.


13. Bir yunum var, 21. Dədə durdu,

Min günüm var. Dam uçurdu.


14. Başa qaxınc, 22. Dövlət başa,

Üzə toxunc. Quzğun leşə.


15. Birə də hey, 23. El içində,

Minə də hey. Öl içində.




  1. Verərsən aş, 24. El gətirdi,

Olarsan baş. El götürdü.

Verərsən şor,

Olarsan kor.

25. Elin gücü, 33. Əmi onun,

Yelin gücü, Zəmi onun.

Selin gücü.


26. Eldən-elə, 34. İt də getdi,

Dildən-dilə. İp də getdi.


27. Eşşək nədir, 35. Yaz yağışı,

Döşək nədir? El alqışı.


28. Evdə qardaş, 36. Yayda işlə,

Çöldə yoldaş. Qışda dişlə.


29. Ərəb nədir? 37. Yeyən içər,

Corab nədir? Əkən biçər.


30. Ər savaşı, 38. Yağ dırnaqda,

Yaz yağışı. Bal barmaqda.


31. Ərsiz arvad, 39. Yaman da mən,

Yüyənsiz at. Yanan da mən.


32. Əsdi Gəncə,13 40. Yay əkinçi,

Bitdi yonca. Qış dilənçi.

Əsdi Tiflis,

Oldu dümdüz.

41. Yaxşı düzər, 49. Gec eyləyər,

Yaman pozar. Güc eyləyər.


42. Yel çəkirəm, 50.Gənclik hara,

Gül çəkirəm, Dinclik hara.

Kül çəkirəm.
43. Kişi seldi, 51. Gözəllikdə:

Arvad göldü. Qızın xalı,

Beçə balı,

44. Koroğludu, Xam at nalı.

Yol oğludu.
45. Koroğludu, 52. Mayıs suyu,

Zor oğludu. Vayıs suyu.


46. Köhnə-kəşkül, 53. Nökər nədir?

İşim müşkül. Bekar nədir?

Aç qapını,

47. Gəldi əcəl, Ört qapını.

Verməz macal.
48. Gecə qara, 54. Oğul işıq,

Cücə qara. Qız yaraşıq.

Heç bilmirsən?

Necə qara?


55. Öyüd eldən, 64. Üstü bəzək,

Oğul beldən. Altı təzək.


56. Olan olub, 65. Üzdə mələk,

Nov da dolub. Dalda təzək.


57. Palaza sürt, 66. Ürək qıran,

Boğaza dürt. Qarın cıran.


58. Səksən, doxsan, 67. Xalam bildi,

Bir gün yoxsan. Aləm bildi.


59. Sözə usta, 68. Həm yağladı,

İşə xəstə. Həm dağladı.


60.Sənə adət, 69. Həm ziyarət,

Mənə bedat. Həm ticarət.


61. Uşaq nədir? 70. Çölü bəzək,

Bıçaq nədir? İçi təzək.


62. Umac aşı, 71. Çörək quru,

Suyun başı. Ayran duru.


63. Un davası, 72. Çölün quşu,

Din davası. Çayın daşı.

73. Şahın əmri,

Qulun ömrü.


74. Gördün yemək,

Ta nə demək.


75. Üzdə gülür,

Dalda hürür.


76. Biri itər,

Biri bitər.


77. Ağacı qurd,

İnsanı dərd.


78. Yaz bitirər,

Yay yetirər.



Beşhecalılar


  1. Adamı başdan, 9. Arvadım birdi,

Ağacı yaşdan. Sözləri dürdü.


  1. Alim qələmlə, 10. Assan asılmaz,

Tacir sələmlə. Kəssən kəsilməz.
3. Axtaran tapar,

Yoğuran yapar.


4. Ağ xoca bizdə,

Xurcunu sizdə.


5. Aldın payını,

Çağır dayını.


6. Aləm aləmnən,

Kor qız xalamnan.


7. Azacıq aşım,

Ağrımaz başım.


8. Allahdan buyruq,

Ağzıma quyruq.

11. Axşam axura, 20.Baltanın:

Gündüz naxıra. Sapında da var,

Küpündə də var.
12. Analı quzu, 21. Bulağın daşı,

Xınalı quzu. Gözümün yaşı.


13. Atıcı atar, 22. Birin qandırır,

Tayını tapar. Birin yandırır.


14 Atıcı atar, 23. Balağı batdaq,

Culfanı tapar. Dabanı çatdaq.


15. Almanı say ye, 24. Verdi əriyə,

Armudu soy ye. Atdı dəriyə.




  1. Aləmi bəzər, 25. Vuruşdu quzu,

Özü lüt gəzər. Sındı buynuzu.


  1. Bir də qız ollam, 26. Verdik bir dana,

Onda düz ollam. Aldıq bir sona,

Qal yana-yana.




  1. Bir ala dana, 27. Qızı beşiyə,

Bir uzun oba. Cehzin eşiyə.


  1. Birin birini, 28. Qızılquş uçar,

Minin minini. Dikdiri qucar.


29. Qonşu balası,

Mey piyaləsi.


30. Qələmin ucu,

Qılıncın gücü.


31. Qarnı quruldar,

Üstü parıldar.


32. Qoynun oldu yüz,

Süd gölündə üz.


33. Dəliyə bel ver,

Altından yel ver.


34. Dava yoxluqdan,

Tövbə toxluqdan.


35. Dəmiri yanmır,

Kömürü yanmır.


36. Dövlətdə dəvə,

Övladda nəvə.


37. Dövlətdə dəvə,

Övladda nəvə,

Sərvətdə gəvə.

38. Dəni ellərdən,

Suyu göllərdən.
39. Dağda qar olar,

Bağda bar olar.


40. Düycə doldurmaz,

Nehrə oldurmaz.


41. Dil həm bəladır,

Həm də qaladır.


42. Dediyin dedik,

Çaldığın düdük,

Yediyin hədik.
43. Dəm dəm gətirər,

Qəm qəm gətirər.


44. Diddiyin bilir,

Uyduğun bilmir.


45. El içində ol,

El içində öl.


46. El arı ilə,

Bağ barı ilə.




47.Elti əyrisi,

Balta əyrisi.


48. Əlli əliynən,

Mallı malıynan,

Pullu puluynan.
49. Ərin döyüşü,

Yazın yağışı.


50. Əgər varındır,

Aləm yarındır.


51. Əmiyə qaldı,

Dəmiyə qaldı.


52. Əvvəli meydan,

Axırı zindan.


53.İtimiz də var,

Kütümüz də var.


54. İçmə çaxırı,

Açar paxırı.


55.İrini ipə,

Xırdanı sapa,

Əzməzlər ki.
56. Yemi yetəndə,

Qırxı ötəndə.


57. Yalanmaq ayrı,

Dolanmaq ayrı.


58. Yaz bulanlığı,

Qış yavanlığı.


59. Yeməkdə qoçaq,

Köməkdə qaçaq.


60. Düzənə rəhmət,

Yazana rəhmət,

Pozana lənət.
61. Yaxşıya yanaş,

Yamandan uzaş.


62. Ya dövlət başa,

Ya quzğun leşə.


63. Yazın gəlişi,

Elin gülüşü.


64. Yağmadı yağış,

Bitmədi qamış.


65. Yatan üyütməz,

Yetən üyüdər.


66. Kasıbın sözü,

Ulğunun gözü.


67. Kiri kir açar,

Sirri sirr açar.


68. Kişi çöl quşu,

Biyaban daşı.


69. Kələklə gələn,

Küləklə gedər.


70. Kəsməyi kəsməz,

Süzməsi süzməz.


71. Kiçikdən xəta,

Böyükdən əta.


72. Kəssən kəsilməz,

Üzsən üzülməz.


73. Palaza bürün,

Elinən sürün.


74. Gecə yatağa,

Gündüz otağa.


75. Geyirəm bezi,

Gəzirəm düzü.


76. Gedənə sağdış,

Gələnə soldış.


77. Gedər naxıra,

Gələr axıra.


78. Çirkin bürünər,

Gözəl görünər.

79. Gözlə, gözlərim,

Dinlə, dizlərim.

80. Gözəllik ondur,

Doqquzu dondur.


81. Gülmə qonşuna,

Gələr başına.


82. Gördün ki, yemek,

Daha nə demek.


83. Gedənə yoldaş,

Gələnə qardaş.


84. Gül var, ətirli,

Gül var, çətirli.


85. Lalın baxarı,

Suyun axarı.


86. Nə işim işdi,

Nə əlim boşdu.


87. Nə halım haldı,

Nə yolum yoldu.

88. Nə əldən qoyur,

Nə yardan doyur.

89. Niyyətin hara,

Mənzilin ora.


90. Oğlandır, oxdur,

Hər evdə yoxdur.


91. Oğul xırdası,

Noğul xırdası.


92. Örtülü bazar,

Dostluğu pozar.


93. Övlad dənizdi:

Nə içmək olur,

Nə keçmək olur.
94. Pulun var-giriş,

Yoxdursa sürüş.


95. Pulluya bəli,

Pulsuza dəli.


96. Səydən bəy olar,

Bəydən səy olar?


97. Söz götürənin,

Yer oturanın.


98. Söyüdün közü,

Kasıbın sözü.


99. Saxla samanı,

Gələr zamanı.


100. Səndən hərəkət,

Məndən bərəkət.


101. Səni pozaram,

Onu yazaram.


102. Təndir çörəyi,

Evin dirəyi.


103. Tikənə rəhmət,

Sökənə lənət.


104. Tövbə toxluqdan,

Üz-göz yoxluqdan.

105. Toyda oynamaz,

Vayda ağlamaz.

106. Torpaqdan hasil,

Torpağa vasil.


107.Tatın gəlişi,

Kürdün görüşü.


108. Tələsdi-təzdi,

Yolunu azdı.


109. Uşağı buyur,

Dalınca yüyür.


110. Uşağı döydün,

Qonağı döydün.


111. Üzsən üzülməz,

Kəssən kəsilməz,

Düzsən düzülməz.
112. Heçimiz ayrı,

Köçümüz ayrı.


113. Çalxadı nəhrə,

Dirildi Zöhrə.


114. Yağıda olsun,

Yanımda olsun.


115. Bağın daşlısı,

Qızın saçlısı.


  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə