Tarix o’qitish metodikasi


Tarix o’qitishning og’zaki uslubi



Yüklə 303,27 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/17
tarix16.12.2022
ölçüsü303,27 Kb.
#75419
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17
tarix o\'qitish metodikasi

 


27
Tarix o’qitishning og’zaki uslubi. 
Reja: 
1. Tarixiy materialni og’zaki baenlashning funktsiyalari va ah’amiyati. 
2. Og’zaki baenlashning turlari. 
3. O’qituvchining og’zaki baenlashi bilan darslikning bog’likligi 4. Og’zaki baenlashning 
obrazligi va aniqligi 
5. O’quv materialini og’zaki baenlashga qo’yiladigan asosiy talablar. 
6. Tarix darsidagi suh’bat 
Adabietlar: 
1. Sadiev A. O’zbekiston xalqlari tarixini o’qitish.T., 1993 
2. O’zbekiston tarixi va madaniyati.T., 1992 
3. Pospelov N., Pospelov İ. Formirovanie mıslitelnıx operatsii u starsheklassnikov.M.,19i9 
4. Lerner İ.Ya. Didakticheskaya osnovı metodov obucheniya.M., 19i1 
5. Babanskiy Yu.K. Kak aktivizirovat protsess obucheniya.M., 197i 
6. Babanskiy Yu.K. Hozirgi zamon umumiy talim maktabida o’qitish metodlari.T., 1990 
7. Maxmutov M. Maktabda muammoli talimni tashkil qilish.T.,19i1 
8. Prepodavanie istorii v sredney shkole. M.,19i6 
O’qituvchining jonli nutqi uquvchilarning ko’z ungida tarixiy o’tmish va h’ozirgi 
ijtimoiy h’aetning erqin manzarasini, xalq ommasining meh’nat va qudratini, kishilarning 
erqin qiefasini gavdalantiradi. O’qituvchining baeni ishontiruvchi kuchga ega. Jonli nutq 
o’quvchi ongiga tez etib boradi, uni malum xulosalarga olib keladi, tarixiy jaraenning 
qonuniyatlarini tushunishni osonlashtiradi. O’quvchilarga tarixiy materialni tah’lil qilish va 
umumlashtirish namunasini ko’rsatib beradi. O’qituvchining jonli nutqi puxta bilim va 
malaka manbai bo’lish bilan birga, juda katta tarbiyalovchi kuchga ega. O’qituvchi nutqidagi 
mantiq, urg’uning kuchi, dalillarning jonli va ishonarli bo’lishi o’quvchilarning ongiga, xis-
tuyg’ulariga kuchli tasir ko’rsatadi, ularni fikrlashga o’rgatadi, malum xulosalarga olib keladi, 
tarixiy jaraenni, uning qobiliyatlarini to’g’ri tushunishga (olib) erdam beradi. 
Jonli nutq darsda monologik va suh’bat eki dialoglik formasida bo’ladi. 
O’qituvchining tarix darsligidagi nutqi shunday qilib, birinchidan informatsiyaviy funktsiyani 
amalga oshiradi. Yuqorida takidlab o’tilganidek, u o’tmish va bugungi kun h’aetining barcha, 
to’la manzarasini gavdalantiradi. 
İkkinchidan, nutqning mantiqiy (logik) funktsiyasi bor. Unda inson uylashining, 
mantig’ining dalillovchi kuchini ko’rsatadi, u orqali o’quvchilar ongiga tarixiy jaraen 
qonuniyatlari etkaziladi. 
Uchinchidan jonli nutq tarbiyaviy funktsiyani h’am amalga oshiradi. 
Tarix o’qitish jaraenida o’quvchilarning o’quv materialini puxta uzlashtirib olishni 
taminlashga erdam beridagan h’ar xil matnlar: darsliklar, o’quv qo’llanmalari, ilmiy-
ommobop va badiiy asarlardan keng foydalanish mumkin. 


28
Tarixni yangi yo’nalishlar bo’yicha o’qitishdan maqsad o’quvchilarga bilim berish va 
malakalar h’osil qilish bilan birga juda murakkab va masuliyatli tarbiyaviy vazifalarni h’am 
amalga oshirishdir. Bunda ko’proq o’qituvchining g’oyaviy siesiy tayergarligi, axloqiy 
qiefasi, madaniyati muh’im o’rin tutadi. Demak, maktabda tarix o’qitish eng avvalo, 
o’qituvchilarning saviyasiga, ularning nazariy bilimi va pedagogik mah’oratiga, uqituvchi 
jonli nutqining didaktik talablariga javob bera olishiga bog’liqdir. O’qituvchining nutqi, 
baenining ilmiyligi g’oyaviy-siesiy pishiqligi, h’aetiligi, tarbiyaviy xarakteri, ko’rsatmaliligi, 
o’quvchilarning mustaqilligi va faolligini oshirishga, ularda ko’nikma va malakalarni h’osil 
qilishga erdam berishi, fikrlar izchilligi va tushunarli bo’lishi jih’atidan h’ozirgi zamon 
uslublariga to’liq javob beradigan bo’lishi lozim. 
Tarix o’qitishda o’qituvchi h’am, ayniqsa o’quvchilar o’qituvchi baenini 
o’zlashtirishda bazi qiyinchiliklarga duch kelishadi. O’quvchilar ezdirilgan izoh’ matnlarni 
h’oh’lagan vaqtda qayta-qayta o’qib chiqishlari mumkin, ammo o’qituvchining baenini qayta 
eshita olmaydilar. Shunda o’qituvchining nazorati va rah’barlik qilishi ayniqsa katta 
ah’amiyat kasb etadi. 
Tarixni o’quvchilar yanada puxta o’zlashtirib olishlari uchun qo’yidagilarga etibor 
berish lozim: a’) o’quvchilarning o’rganishi pedagogik jih’atidan tug’ri tashkil etilishiga; 
g’) o’qituvchi baen tizimlarining pedagogik jih’atdan tug’ri tashkil etilishiga; 
q) baen qilinadigan materialni o’quvchilarning ezib olishiga etibor berish lozim. 
O’quvchilarning o’qituvchi baen qilaetgan mavzuni etibor va qiziqish bilan 
o’rganishini qo’yidagicha yo’llar bilan tashkil etish mumkin; 
a) O’quvchilarga darsning vazifalari, maqsadi va baenning asosiy jih’atlari tug’risida 
qisqacha so’zlab beriladi. Masalan: Bugungi kunda darsimiz Ching’izxon boshliq 
mug’ullarning O’rta Osiega bostirib kirishi, yurishning vaqiylik xarakteri bosqinchilarga 
qarshi O’rta Osie xalqlarining qah’ramonona kurashi, mo’g’ullarning h’ukmronligi 
o’rnatilgandan keyin h’am kurashning davom etishi, chunonchi, xoin feodallarga va 
bosqinchilarga qarshi Maxmud Tarabiy boshchiligidagi qo’zg’olon h’aqida bo’ladi, shu bilan 
birga bu voqeaning kimlar tomonidan va qanday manbalar asosida ezilganligini h’am ko’rib 
o’tamiz: 
b) O’qituvchi o’quvchilarga ushbu mavzuning muh’imligini eki qiyinligini aytib, uni 
puxta tushunib, bilib olish uchun nima qilish kerakligini, aytaylik, baenning qaysi joylariga 
etibor berish kerakligini, o’tilgan materiallardan nimalarni eslash zarurligini qo’shimcha 
qanday materiallarni badiiy asardan qaysi parchani, qanday h’ujjatni, eki vaqtli matbuotda 
elon qilingan maqolani o’qib chiqish zarurligi va boshqalarni o’qtirish lozim. 
O’qituvchining vazifasi shunday buladiki, u baen qilgan mavzu o’zining xarakteri 
bilan umumiy voqeaning ichki aloqalarini o’quvchilarning tushunib olishlariga erdam berishi 
kerak. 
Tarix o’qitishning h’amma soatlarida h’am o’quvchilarga darsni baen qilish rejasini 
berish va h’atto uni doskaga ezib qo’yish, materialni shu reja asosida baen etish lozim 
bo’ladi. Bu birinchidan o’qituvchi baenining muntazamligi va izchiligini taminlasa, 
ikinchidan, o’quvchilar olgan bilimning h’am aniq, puxta va mustaqil bo’lishini, eng muh’imi 
uning tizimli ravishda, izchillik bilan yaxlit o’zlashtirilishini taminlaydi. 


29
2. Tarix o’qitish jaraenida o’qituvchining baeni-jonli nutqi monolog eki dialog 
formasida bo’lishi mumkin. Monolog qisqacha baen, h’ikoya, tariflash, tavsifnoma, 
tushuntirish, muh’okama, maktab maruzasi va boshqa shu kabi formalarda, dialog h’am ochiq 
eki epiq formada olib boriladi.
Qisqacha baenning h’ikoyadan farqi shuki, unda biror tarixiy voqea h’aqida qisqa 
axborot berish bilan chegaraniladi. Masalan: ”Dukchi eshon qo’zg’oloni” a’h’9h’ yilda 
Andijonda bo’ldi”-deyiladi, ammo qo’zg’olonning maqsadi, vazifalari va h’okazolar h’ikoya 
qilinmaydi. 
Hikoya da esa tarixiy voqeaning to’liq surati beriladi. Hikoya uslubining asosiy 
didaktik vazifasi o’quvchilarda tarixiy voqea h’aqida aniq tasavvur yaratishdan iborat. 
Tarix o’qitishda tariflash tasvirlash usuli h’am muh’im o’rin tutadi. Tariflash ikki 
turga: suratli va analitik tariflashga bo’linadi. 
Suratlab tariflaganda o’quvchilarda o’rganilaetgan joy h’aqida yaxlit tasavvur 
yaratildi. Masalan: o’qituvchi tarif-tasvirlash erdamida o’quvchilarning ko’z o’ngida 
mo’g’ullar h’ujimidan keyin O’rta Osie erlarining yaxlit manzarasini gavdalantiradi. 
Analitik tavsiflashda esa o’rganilaetgan joy bo’laklarga bo’lib o’rganiladi. 
O’rganilaetgan voqealarning ichki tuzilishini, analitik usulda tavsiflashda o’qituvchining 
baeni tushuntirish usuli bilan qushilib ketdi. O’qituvchi o’zining baenida tarixiy voqealarning 
muh’im belgilarini, ularning ichki aloh’alarini, xususiyatlarini, tarixiy shaxslar, siesiy 
partiyalar, mamlakatlarning malum davrdagi iqtisodiy oh’voli, siesiy tuzulishini aniq ifoda 
etish uchun tavsifnoma berish usullaridan foydalanadi. 
Masalan, qisqacha tavsifnoma: “Amir Temur g’ayratli, jasur ko’p o’tkir, lekin 
sotqinlarni kechirmaydigan inson edi. U nih’oyatda istedodli bo’lib, juda yaxshi h’arbiy talim 
olgan edi. Misol: “a’9a’: yil g’o’-iyundagi podsho ukaziga binoan Amudare bo’limi bo’yicha 
5 mingdan zied bo’lgan mardikor olinishi kerak edi. Ukaz bo’yicha mardikorlikka 19 eshdan 
43 eshgacha bo’lgan erkaklar olinadigan bo’lsa, buning usha davr o’lka ixtisodietida qancha 
zarar keltirishi mumkinligini eslab ko’ramiz”. 
Shunday qilib, og’zaki baenlashning monologik formasining asosiy turalir: baenlash, 
tariflash, xarakteristika, tushuntirish. 
Baenlash takidlaganimizdek h’ikoya eki tarixiy voqeani baenlashdan iborat. U 
birinchidan bilim beruvchilik va tarbiyaviy ah’amiyatga ega. İkkinchidan, o’quvchiga yangi 
bo’lgan h’odisalar h’aqida konkret, obrazli manzara shakllantirishda qo’llaniladi. Masalan: 
Ulug’bek davridagi fan va madaniyatning rivojlanishi ko’rsatishimiz uchun biz 
observatoriyaning solinishi, Kuk-Gumbaz maschitining solinishi, Buxoro, Samarqanddagi 
Ulug’bek madrasalariga etibor beramiz. Uchinchidan o’qituvchining (baeni) h’ikoyasi 
o’quvchilarni tarixiy faktlar bilan qurollantiradi. O’larni tah’lil qilish ah’amiyati xulosalarga 
olib keladi. Masalan : a’h’o’q yili a’g’-avgustdagi Gendimien shartnomasining tuzilishi usha 
vaqtdagi Xiva xoni Muh’ammad Raximxon II ning (Feruz) noiloj ah’voli, uning misolida 
qoraqalpoq biylarining h’am et yurtlilarning h’okimiyatini qabul qilishga majbur bo’lishlari 
ochib beriladi. 
Hikoya V-VIII sinflarda ko’proq qo’llaniladi. Yuqorilagan sari tushuntirish keng o’rin 
oladi. 


30
Baen etilgan va tushuntirilgan materiallar asosida bazi nazariy xulosalarning 
mazmunini ochib berish va ularni asoslab berishga tug’ri kelgan vaqtda o’qituvchining baeni 
muh’okama yuritish xarakterini oladi. Muh’okama yuritish yo’li bilan o’quvchilar malum 
xulosalarga olib kelinadi, ularga nazariy xulosalarning moh’iyati ochib beriladi. Tarixiy 
fikrlashga o’rganiladi. Muh’okamaning keng ko’lamda olib borilishi o’qituvchi baenini 
maruzaga yaqinlashtirida. 
Maruza h’aqida gap borganda, oliy maktab talabalariga 2 soat davomida utiladigan 
maruza bilan, maktab o’quvchilariga 45 daqiqaning h’am malum vaqtida o’tiladigan 
maruzaning farqini ajrata bilish kerak. 
Oliy maktab maruzasi-aniq tarixiy material ustuda keng nazariy muqokama yuritish, 
uni ilmiy asosda chuqur tah’lil qilish va umumlashtirishdan iboratdir. 
Maktab maruzasi. Faqat ajratilgan vaqtning ko’p eki ozligi bilan emas, balki o’zining 
mazmuni o’qitish va o’rganishning metod va usullari jih’atidan h’am oliy maktablardagi 
maruzalardan farq qiladi. O’qituvchi maruza mavzusi bilan birga uni baen qilish rejasini h’am 
elon qiladi. Maktab maruzasida suh’bat usulining oddiy yo’nalishlari qo’llaniladi. Maktab 
maruzasi baen qilingan material yuzasidan yakuniy suh’bat bilan tugaydi. Maktab maruzasini 
eng muh’im joilarini o’quvchilar ezib ulgarishlari uchun maruza nisbatan sekin o’qiladi. 
Maktab maruzasiga tayergarlik ko’rishda asosan qo’yidagilarga amal qilish kerak: I. 
Maruza ilmiy jih’atdan mukommal bo’lishi kerak. 
II. Maruza darslik mazmunidan keng, o’ni ko’p jih’atdan aniqlashtirish lozim, aks 
h’olda uni o’quvchilar tinglamay qo’yishadi. 
III. O’quvchilarni o’tmishni jonli idrok etishlari uchun maruza mazmunan ko’rgazmali 
bo’lish kerak. 
IV. Maruza o’quvchilarni fikrlashga o’rgatish tarixiy voqealarni tah’lil qilish va 
umumlashtirish namunasini ko’rsatishi, o’quvchilarning tarixiy fikrlashini tarbiyalashi lozim. 
V. Maruzani o’quvchilarga etib borishi uchun, o’qituvchi o’zining nutqi ustida ko’p 
ishlashi lozim. 
Shunday qilib, darsda tarixiy bilimlar o’qituvchining baeni va suh’bat erdamida 
o’zlashtiriladi. Demak, o’qituvchining baeni-qisqacha tavsiflash, h’ikoya, tariflash, 
tavsifnoma, tushuntirish muxakoma yuritish va maktab maruzasi formalarini o’z ichiga oladi. 
3. Maktabda beriladigan ilmiy bilimlarni o’quvchilarning puxta uzlashtirishlari ko’p 
jih’atdan o’qituvchiga, uning mavjud o’qitish usullaridan samarali foydalana olishiga, 
o’quvchilarning o’quv usullari bilan qurollantirishga mustaqil o’rganish va ijodiy ish ko’rish 
qobiliyatlari o’sishiga, bilish faoliyatlarini o’qituvchining boshqara bilishiga bog’liqdir. 
Og’zaki talim jaraenida o’quvchilarning bilish faoliyati va uni uqituvchining 
boshqarishi h’aqida so’z borganida ularning: a’-dan, tayer bilimlarni olish jaraenidagi 
faoliyati bilan: g’-dan, o’quvchilarning mustaqil fikrlash faoliyati asosida bilimni 
o’zlashtirish, jaraenidagi faoliyati nazarda tutiladi. 
Bazi bir o’qituvchilar eng samarali manba darslik matni va h’ujjatlar degan xulosaga 
keladilar. Darsda ana shu manbalarni o’rganish bilan mashg’ul bo’lib, o’quvchilarning asosiy 
va bosh bilim manbai, yani o’qituvchining baeni roliga putur etkazadilar. Ammo bu uslning 
h’am ko’zlangan maqsadga olib bora olmasligini, darslik matnni o’qituvchi baenininng 
o’rnini bosa olmasligini tezda tushunib olishadi. Ayrim o’qituvchilar dars tuzulishini 


31
o’zgartirish yo’li bilan talimning samoradorligini ko’tarishga h’arakat qiladi. Ammo maktab 
tajriba va ilmiy tadqiqot ishlari h’ar qanday tuzulishda utkazilgan dars h’am emon eki yaxshi 
bo’lishi mumkinligini, dars tuzulishini o’zlashtirishning o’zi dars sifatini belgilay olmasligini 
tasdiqlab berdi. 
Mazmun ko’lami (h’ajmi) fakt va tushunchalarni o’zlashirishning chuqurligi darslik 
bilan aniqlanadi. Lekin, o’qituvchi darslik matni bilan cheklanmasligi lozim. N.G.Dayrining 
”Tarix darsini qalay tayerlash kerak” (M., 1969) degan kitobida takidlaganidek, h’ar bir dars 
aloh’ida maqsadga asoslanishi kerak. O’qituvchi shu bog’darda darslik bilan bog’liklikta 
mavzuni o’quvchilarga etkazadi. Bunday etkazishning darslik bilan bog’likda birnecha 
faktorlar bor: 1-dan: o’qituvchining h’ikoyasiga juda murakkab bo’lgan darslikda mavjud 
bo’lgan savollar kirgaziladi; 2-dan darslik materialini kengaytirish eki ilmiy yangiliklar, yangi 
faktlar kirgazish bo’lib h’isoblanadi. Masalan: ”1952 -yilda AQSh senati 13- dekabr kunini 
Turkiston kuni deb elon qildi. U h’ar yili ushandan boshlab 5- avenyuda belgilab 
kelinmoqda”. Bu faktni 1917-yilgi voqealarga qo’shimcha foydalanish mumkin. 
4. Tarix o’qitishda obrazlilik va aniqlikning bo’lishi shartli turda talab etiladi. 
Manzaralar, elyutsiya shakllantirish, shu orqali esda saqlash qobiliyatini o’stirish maqsad 
etiladi. Ayniqsa urush h’arakatlari, armiyaning joylashuvi va h’okazolarni tushuntirishda 
foydalaniladi. 
Konkretlashtirishda ayniqsa raqamli malumotlarni qo’llanishda katta etibor talab 
qilinadi. Masalan: Qoraqalpog’iston 2 -jah’on urushi davrida 476 ming xalq bo’lib, shuning 
66-mingi frontga ketadi, frontga ketganlarning esa 29 mingi jang maydonidan qaytib 
kelolmagan desak malumotni, to’la konkret etqazgan bo’lamiz. Agarda ularning faqat 
bittasini aytish bilan cheklansak, o’quvchilar tushunib qobil qilinmaydilar. 
Obrazlilikni shakllantirishda ayrim adabiy asarlardan h’am foydalanish mumkin. 
Masalan: Vatan urushi bo’yicha-B.Polevoyning ”Haqiqiy odam h’aqida povest”, ”Hazrati 
inson”, “.”ulomning “Sen etim emassangA’” va boshq. Uquv materialini baenlashga 
qo’yiladigan asosiy talablar qo’yidagilardan iborat: material etarli va ilmiy, ko’rgazmali va 
konkret bo’lish kerak. Shuningdek, og’zaki o’qitish uslubining kamchiligi h’am bor. 
Birinchidan : uni h’amma birdek qobillay olmaydilar. İkkinchidan: eshitmay qoladigan joylari 
bo’lishi mumkin. Shu sababli bunday h’ollarda ularni xulosalashtirishda takrorlagan maqsada 
muvofiq bo’ladi. O’qituvchi erdamida so’zlardan foydalanish lozim. Bular demak: ”esga solib 
ko’rininglarchi ”, ”taqqoslab ko’ringlarchi”, ”unutmagan ekanmizmiO’” va h’okazolar orqali 
o’quvchilarni jonlantirish kerak bo’ladi. 
O’quv ishlari usullari tushunchasi pedagogik adabietda turlicha talqin etiladi. Biz uni, 
bir tomondan o’quvchilarning ilmiy bilimlarini o’zlaztirishga erdam beradigan o’quv 
materialining tarkibiy qismi, tarixiy bilimlarni samarali o’zlashtirish, ilmiy duneqarash va 
etiqodni yuzaga keltirishga erdam beradigan o’quv ishlarining usuli, ikkinchidan o’rganish 
usuli va o’quvchilarning bilish faoliyati, bilimlarni qo’llash manosida talqin etamiz. 
O’qituvchining o’quv materialni muammola baen qilish va o’quvchilarning mustaqil 
ravishda boshqa bilim manbalaridan foydalanishi ilmiy izlanish-talimning asosini tashkil 
etadi. Qisqasi, muammoli baen o’quvchilarning bilish faoliyati va qobiliyatini o’stiradi, 
ularning aqliy rivojlanishiga erdam beradi, ijodiy fikrlashga o’rgatadi. Shuningdek, 


32
o’quvchilarning darsda aqlan ishtirok etishi, mustaqilliklarining o’sishi o’qitishning 
samoradorligini oshiradi, o’quvchilar bilimining puxta, ongli va mustail bo’lishini taminlaydi. 
Muammoli talimning nazariy asoslari P.V.Kudryavtsev, A.Matyushin, M.İ.Maxmutov, 
M.N.Skatkin va boshqa yirik ruh’shunoslar va didaktlar o’zlarining asarlarida ishlab 
chiqadilar. 
Og’zaki baenlashning dialoglik usuli bu suh’bat h’isoblanadi. Uning borishida 
ko’pincha yangi faktlar berilmasa h’am, o’quvchilarning faoliyatini o’stiradi. Bu h’aqida 
Vagin A.A. o’zining ”Metodika prepodavaniya istorii v sredney shkole” M.,a’9:h’. 
Leybengrub P.S. ”Didakticheskie trebovaniya k uroku istorii”. M., a’9:0. Lerner İ.Ya. 
”Problemnoe obucheniya” M., a’9o’n’. va boshqalarning asarlarida beriladi. 
Suh’batning kirish so’zi-bu yangi mavzu bo’lim va h’. boshlab beradi. Har bir mavzu 
oldidan o’lar bilan suh’batlashish. Masalan: ”İbtidoiy tuzum mavzusi oldidan h’ar xil savollar 
orqali suh’bat qilish mumkin. 
Analitik va xulosa suh’bat o’quvchilarning bilimini chuqurlashtirish va kengaytirishga 
qaratiladi. Masalan: 1917 yili 27-noyabrdagi ”Quqon” yani ”Turkiston muxtoriyati” qalay 
vujudga keldiO’ Tanichboev va Chuqoevlar kim ediO’ Muxtoriyat nima uchun yuqotildiO’ 
kabi sovollar talqin qilinadi. (”1918 yildagi ”Sharqning barcha musulmon 
meh’natkashlariga”, ”Rossiya va Sharq xalqlari h’uquqlari deklaratsiyasi” da o’z 
davlatchiligini belgilashga ruxsat etilgan edi”). 
Evristik (”topish”) suh’batda savollarni izma-iz olib borib, (bosqichma-bosqich) 
borgan sari asosiy muammoning echilishiga olib kelinadi. 
Xulosolovchi suh’baning bir turi-takroriy xulosalovchi (chkuniy) suh’bat. Bundan 
boshqa malum bir mavzu tanlab olinadigan tekshirish-suh’bat o’tkazish mumkin. 

Yüklə 303,27 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin