TƏBİƏTDƏN İSTİfadəNİN İQTİsadi VƏ ekoloji problemləRİ


  Əhalinin təbii artımı, iqtisadi fəal əhali, inkişaf və problemlər



Yüklə 1,07 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/8
tarix04.12.2019
ölçüsü1,07 Mb.
#29797
1   2   3   4   5   6   7   8
K.B.Bayramov Tebietden istifadenin idtisadi ve ekoloji problemleri


2.  Əhalinin təbii artımı, iqtisadi fəal əhali, inkişaf və problemlər 
Planetimizdə  əhalinin  artımı,  təzələnməsi,  hərəkəti  və  s.  problemləri  həmişə 
diqqət mərkəzində olmuş və bu sahə ilə məşğul olan demoqrafiya elmi sürətlə inkişaf 
edərək  müstəqil  elm  sahəsinə  çevrilmişdir.  Bu  gün  planetimizin  mənimsənilməsi, 
təbii şəraitin formalaşması, inkişafı  əhalinin inkişafı, artımı  və sair xüsusiyyətləri ilə 
çox əlaqəlidir. 
Əhalinin  artımı  barədə  istər  dünya,  istərsə  də  respublikamızın  qabaqcıl 
alimlərinin fikirləri müxtəlif olsa da onların gəldiyi qənaət odur ki, əhali təzələnməsi, 
yəni doğum bir-biri ilə əlaqəli şəkildə üç mühüm amillə bağlıdır: 
-birincisi təbii – bioloji amildir, belə ki, ayrı-ayrı regionlarda, ölkələrdə təbii şəraitin 
müxtəlifliyi (isti və soyuq iqlim) cinsi yetginliyə təsir edir: 
-ikincisi  demoqrafik  amildir,  əsasən  də  kişi  və  qadınların  sayının  bərabərliyi,  yaxud 
da birinin digərindən çoxluğu, həmçinin də əhalinin yaş  strukturunun da böyük rolu 
danılmazdır. Təbii ki, o regionda ki, gənclərin sayı üstünlük təşkil  edir, orada artım 
da yüksək olur: 

 
- 59 - 
-üçüncüsü  sosial  –  iqtisadi,  mədəni  və  psixoloji  amildir.  Hər  bir  ölkənin,  regionun 
sosial-iqtisadi  inkişafı  əhalinin  təzələnməsində  mühüm  rol  oynayır.  Bunu  bu  gün 
regionların  inkişafı  ilə  əlaqələndirmək  daha  düzgün  olardı.  Belə  ki,  yüksək  sosial-
iqtisadi  inkişaf  səviyyəsinə  çatmış  Qərbi  və  Şərqi  Avropa,  Şimali  Amerika 
regionlarında,  əhalinin  həyat  səviyyəsinin  yüksək  olduğu  ölkələrdə  doğumun 
səviyyəsi  heç  də  qənaətbəxş  deyildir.  Belə  ölkələrdə  əgər  qadın  yüksək  təhsil  ala 
bilirsə, onun işlə təmin olunma ehtimalı da yüksək olur və yüksək maaş alır, övladını 
bahalı  və  yüksək  keyfiyyətli  məktəblərdə  oxuda  bilirsə,  ona  baha  başa  gələn  övlad 
böyüdürsə,  deməli  çox  uşağı  olmağa  o  qədər  də  marağı  olmur.  Bu  isə  son  nəticədə 
doğumun və təbii artımın aşağı düşməsinə təsir edir. 
 
Sosial – iqtisadi amillər içərisində ölkənin demoqrafik siyasətinin, urbanizasiya 
səviyyəsinin  də  təsiri  böyükdür.  Kənd  yaşayış  məntəqələrində  təsərrüfatın 
çoxcəhətliliyi,  valideynlərə  uşaq  köməkliyi  (odun  tədarükü,  meyvə-tərəvəz 
toplanması, müxtəlif məişət xidmətləri  və s.) doğumun  yüksək  olmasına təsir  etdiyi 
halda  şəhər  yaşayış  məntəqələrində  isə  əksinə,  uşağa  çəkilən  xərclərin  artması, 
valideynlərin  əmək  fəaliyyətinə  intensiv  qoşulması,  təhsil  almaq  və  təsərrüfatın 
mürəkkəb  və  gəlirli  sahələrinə  meyl  etmək  doğuma  mane  olur.  Eyni  zamanda  son 
illər  sürətlə  artan  boşanmalar,  ailə  vəziyyəti,  nigah  problemləri  də  doğumun 
azalmasına təsir edir. Bir çox hallarda doğumun artmasına gec evlənmələrin də mənfi 
təsiri vardır. 
 
Son  zamanlar  alimləri  daha  çox  narahat  edən  amillər  içərisində  regional  və 
məhəlli  milli  münaqişələr,  dini-etnik  qarşıdurmalarla  yanaşı  ekoloji  tarazlığın 
pozulması ilə yaranan problemlərdir. Elm və texnikanın sürətli inkişafı, atmosferə və 
geosferin müxtəlif təbəqələrinə zərərli və zəhərli, çirkli maddələrin təsiri nəticəsində 
iqlim  dəyişiklikləri,  havanın,  suyun,  torpağın,  bitki  və  heyvanlar  aləminin 
korlanması, təbii kataklizmlər insanların ölüm hallarını artırmış, təbii fəlakətlərin sayı 
artmışdır.  Təbiətlə  cəmiyyət  arasında  münasibətlərin  formalaşması,  təbiətdən 
səmərəli  istifadə  olunması  sözsüz  ki,  təbii  artımın  xarakterindən  müəyyən  qədər 
asılıdır.  Təbii  artım  doğumla  ölümün  nisbətidir.  Bu  nisbət  regionlarda  olduqca 

 
- 60 - 
müxtəlifdir.  Asiya,  Afrika  və  Latın  Amerikası  ölkələrində  təbii  artım  yüksək, 
Şm.Amerika,  Avropa,  Avstraliya  və  Okeaniyada  nisbətən  aşağıdır.  Bu  müxtəliflik 
regionlarda  cəmiyyətin  formalaşması,  cəmiyyətlə  təbiətin  münasibəti  və  təbiətdən 
istifadənin  xarakteri  ilə  müəyyənləşir.  Belə  ki,  regionlarda  və  bütövlükdə  dünyada 
cəmiyyətin  varlığı  üç  mühüm  mərhələni  əhatə  etmişdir  –  iqtisadi  mənimsəmə,  aqrar 
və  sənaye  iqtisadiyyatı  mərhələləri  ki,  bunların  da  hər  birində  özünəməxsus  təbii 
artımın tipi formalaşmışdır: qədim, ənənəvi və müasir. 
 
Təbii  ki,  müasir  dövrün  formalaşması  uzun  tarixi  prosesin  nəticəsidir,  amma 
elmin, texnikanın inkişafı cəmiyyətin formalaşması ilə nəticələnmiş, sabit təbii artım 
prosesi yaranmışdır.  
 
Ayrı-ayrı  dövrlərdə  təbii  artımın  müxtəlifliyi  bunu  bir  daha  sübut  edir. 
Məsələn,  insanın  yarandığı  gündən      1820-ci  ilədək  dünya  əhalisinin  sayı  cəmi  1 
mlrd.  nəfər  idisə,  növbəti  milyardların  yaranması  üçün  müvafiq  olaraq  107,  33,  14, 
13,  12  il  sərf  olunmuşdur.  Dünya  üzrə  təbii  artımın  yüksələn  xətt  üzrə  getməsində 
regionlar  arasında  böyük  fərq  yaranmışdır.  Alimlər  bunu  əsasən  iki  amillə  izah 
edirlər.  Birincisi,  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələrin  əksəriyyəti  siyasi  müstəqillik  əldə 
etdikdən  sonra  elmin,  xüsusilə  də,  tibb  elminin  nailiyyətlərindən  səmərəli  istifadə 
etməklə  uşaq  ölümünün  qarşısını  müəyyən  qədər  almış,  iqtisadi  cəhətdən  inkişaf 
etdikcə əhalinin həyat səviyyəsini artırmış, erkən ölümü azaltmış, yuxarı yaş həddini 
artırmaqla təbii artımı yüksəltməyə nail olmuşlar. 
 
Ikincisi, ölümün azalması ilə yanaşı olaraq hələ də əksər inkişaf etməkdə olan 
ölkələrdə  ənənəvi  təbii  artım    prosesi  davam  etməkdədir.  Əgər  dünyada  hər  il  orta 
hesabla  145  mln.  uşaq  dünyaya  gəlirsə,  bunun  125  mln.  inkişaf  etməkdə  olan 
ölkələrin  payına  düşür.  Təbii  artımın  üstün  olduğu  ölkə  və  regionlarda  əmək 
ehtiyatları  artıqlığı  yaranmaqda  və  işsizliyin  üstün  olması  nəzərə  çarpır.  Əmək 
resursları dedikdə əmək qabiliyyətli insanlar nəzərdə tutulur.  İşləməyən təqaüdçülər 
və  uşaqlar  istisna  olmaqla  bütün  əmək  qabiliyyətli  insanlar  (işləyən  təqaüdçülər  və 
işləyən 16 yaşınadək uşaqlar da daxil olmaqla) bura daxildir. Əgər 1990-cı ildə dünya 
üzrə əmək resursları 3.2 mlrd. nəfər idisə, bunun da 2.4 mlrd. nəfəri iqtisadi fəal əhali 

 
- 61 - 
idi. İqtisadi fəal əhali işlə təmin olunmuş, yəni işləyən əmək resurslarına deyilir. Bu 
kateqoriya  insanların  getdikcə  artımı  müşahidə  edilir,  belə  ki,  1995-ci  ildə  onların 
sayı 2.7 mlrd. nəfər, 2000-ci ildə 3 mlrd. nəfəri ötüb keçmişdir. Analizlər göstərir ki, 
inkişaf  etmiş  ölkələrdə  iqtisadi  fəal  əhalinin  sayı  əmək  resurslarının  azalmasına 
baxmayaraq artmaqdadır. Bu ilk növbədə onunla izah edilir ki, bu tip ölkələrdə təbii 
artımın  azalması,  yaşlı  nəslin  çoxalması,  təqaüdçülərin  və  16  yaşadək  uşaqların 
işləməsidir. Digər tərəfdən ayrı-ayrı regionlarda və ölkələrdə əmək resursları arasında 
da  fərqli  cəhətlər  vardır.  Bu  ilk  növbədə  əmək  məşğulluğu  ilə  əlaqədardır.  Bir  sıra 
inkişaf  etməkdə  olan  ölkələrdə,  məsələn,  Çin,  Braziliya,  Hindistan,  İndoneziya, 
Banqladeşdə  mütləq  məşğulluq  üstünlük  təşkil  edir.  İnkişaf  etmiş  ölkələrdən  daha 
çox fərqlənəni ABŞ, Yaponiya, Almaniya, B.Britaniya və Rusiyadır. Ümumi əhalinin 
sayına  nisbətdə  iqtisadi  fəal  əhalinin  sayı  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələrdə  az  olması 
eyni zamanda əhalinin  yaş-cins tərkibindən də asılıdır. Məsələn, Yaxın və Orta Şərq 
ölkələrində,  habelə  ərəb  ölkələrinin  əksəriyyətində  qadınların  ictimai  istehsala  zəif 
cəlb edilməsi ilə də bağlıdır. Əksinə, ictimai fəal əhalinin üstün olduğu inkişaf etmiş 
ölkələrdə  və  Çində  qadınlar  ümumi  iqtisadi  fəal  əhalinin  50-55%-ni  təşkil  edirlər. 
Bütün bu göstəricilərə baxmayaraq inkişaf etmiş ölkələrdə, xüsusilə də, Almaniya və 
İtaliyada təbii artımın zəifliyi, yaşlı əhalinin üstünlüyü tədricən iqtisadi fəal əhalinin 
qıtlığına  səbəb  olur  ki,  bu  da  yaxın  gələcəkdə  işləyən  əhalinin  yuxarı  yaş  həddinin 
artmasına  gətirib  çıxaracaqdır.  Bu  ölkələrdə,  bütövlükdə  inkişaf  etmiş  ölkələrdə 
əhalinin  yaşlanması,  orta  yaş  həddinin  yüksəlməsi  sosial  şəraitin  yaxşılaşması, 
uzunömürlülüyün  üstün  olması  nəzərə  daha  çox  çarpır.  Alimlərin  qənaətinə  görə 
insan  həyatı  110-140  il  müəyyən  edilmişdir.  Tək-tək  hallarda  daha  yüksək  hədd  də 
ola  bilər.  Belə  uzunömürlülük  bioloji  sosial-iqtisadi,  genetik  və  digər  amillərlə  izah 
olunur və heç nə ümumi xarakterik hal deyildir. Qədim dövrlərdə orta yaş həddi 25-
30  il,  sonralar  35-40  il  olmuşdur.  XX  əsrin  ortalarından  sonra  elmin  sürətli  inkişafı 
uşaq ölümünün qarşısını almış, insanların sosial-iqtisadi durumu yaxşılaşmış, orta yaş 
həddi  də  artmağa  başlamışdır.  Hesablamalar  göstərir  ki,  2006-cı  ildən  sonra  ən  az 
orta yaş həddi Afrikada 53 yaş, ən çox isə Şimali Amerikada 78 yaş olmuşdur. 2005-

 
- 62 - 
ci  ilin  məlumatına  əsasən  ən  çox  orta  yaş  həddinə  malik  10  ölkə  və  ən  aşağı  yaş 
həddinə malik 10 ölkə aşağıdakı kimidir: 
 
Cədvəl 1.8 
 
¹ 
Ölkələr 
Orta yaş  
həddi 
Ölkələr 
Orta yaş 
həddi 

Yaponiya 
82 
Botsvana 
35 

Isveç 
81 
Lesoto 
35 

Islandiya 
81 
Zimbabve 
36 

Isveçrə 
81 
Zambiya 
38 

Ispaniya 
81 
Mərkəzi Afrika Respub. 
39 

Cənubi Koreya 
81 
Anqola 
41 

Avstraliya 
81 
Malavi 
41 

Fransa 
80 
Syerra-Leone 
41 

İtaliya 
80 
Liberiya 
42 
10  Norveç 
80 
Mozambik 
42 
    
 
Asiya, Afrika və Latın Amerikasının iri dövlətlərində orta ömür həddinin artım 
tempi inkişaf etmiş ölkələrdən daha çox fərqlənir. Məsələn, 1960-cı ildən 2006-cı ilə 
kimi  bu  ölkələrdə  əhalinin  orta  yaş  həddinin  müqayisəli  inkişafı  aşağıdakı  kimidir: 
Çin  40-dan  72-dək,  Hindistan  43-dən  64-dək,  İndoneziya  41-dən  68-dək,  Nigeriya 
39-dan  48-dək,  Misir  46-dan  71-dək,  Braziliya  37-dən  71-dək,  Meksika  57-dən  75-
dək. 
 
Məhsuldar 
qüvvələrin 
inkişafı 
ilk 
növbədə 
əmək 
resurslarının 
ixtisaslaşmasından  asılıdır.  Bu  ixtisaslaşma  isə  əhalinin  savadlanmağınan,  əmək 
vərdişlərindən,  istehsala  cəlb  olunma  səviyyəsindən  və  digər  amillərdən  asılıdır.  Bu 
xüsusiyyətlərin  cəmləşməsi  sosial-iqtisadi  inkişafın  təməlini  qoyur,  istehsal 
münasibətlərini  rentabelləşdirir,  istehsalın  ərazi  təşkilini  və  inkişafını  stimullaşdırır. 
Əmək resurslarının yüksək səviyyədə ixtisaslaşması daha çox ETİ-nin müasir dövrü 
üçün  daha  xarakterik  hal  olmuşdur.  Müasirləşən  və  sürətlə  inkişaf  edən  cəmiyyət 
yaratdığı  texnologiyanı  qabaqlayır,  daha  yaxşısını  yaratmağa  meyillənir.  XX  əsrin 
sonlarından başlayan sürətli ixtisaslaşma əsasən əmək resurslarında ciddi rəqabətlilik 

 
- 63 - 
yaratmışdır.  Müasir  dövrdə  yüksək  ixtisaslı  əmək  resursları  üç  əsas  mərhələdən 
keçməlidir:  ilk  növbədə  əhalinin  ümumi  orta  təhsilə  malik  olması,  ikincisi,  xüsusi 
peşə  hazırlığına,  magistratura  təhsili  alması,  üçüncüsü,  aldığı  biliyi  və  peşəni  əmək 
fəaliyyətinə bacarıqla tətbiq etməli, təhsilini daim təkmilləşdirməlidir.  
 
Dünyanın  qabaqcıl  ölkələrində  ümumi  orta  təhsil,  pilləli  təhsil  geniş  tətbiq 
edilir,  əmək  resurslarının  tərkibi  80-90%  orta  və  peşə  təhsilinə,  50-55%-i  isə 
natamam ali və ali təhsillidir. Respublikamızda da pilləli təhsil sistemi tətbiq olunur – 
bakalavr,  magistr  və  doktorantura  sistemi  yaradılmış,  müasir  tipli  peşə  məktəbləri 
fəaliyyətə  başlamışdır  ki,  bu  da  yaxın  gələcəkdə  ölkənin  yüksək  ixtisaslı  kadrlara 
olan ehtiyacını ödəyə biləcəkdir. 
 
3.  Təbii sosial-ekoloji problemlər və onlarla mübarizə formaları 
Dünya  əhalisinin  artım  dinamikası  göstərir  ki,  onun  sayı  artdıqca  təbii  mühit 
daha sürətlə dəyişir, insanların bir çox regionlarda həyat səviyyəsi aşağı düşür, təbii 
katavlizmlər  özünü  göstərməkdə  davam  edir.  Regionlar  sürətlə  inkişaf  etdikcə,  elm-
texnika  insanların  həyatına  daha  çox  daxil  olursa,  təbiətdən  çox  da  istifadə  edilir, 
insanın təbiətə təsiri də artır. Əgər XX əsrin sonlarına yaxın əhali üçün həlli müşkül 
ola  biləcək  problem  sürətlə  silahlanma  və  müharibə  təhlükəsi  idisə,  indi  bəşər 
cəmiyyəti  qlobal  ekoloji  problemlərdən  daha  çox  ehtiyat  etməyə  başlamış,  il-ildən 
vəziyyətin  daha  kritik  həddə  yaxınlaşdığını  hiss  edirlər.  Təbii  mühitin  sürətlə 
dəyişməsi,  biosferdə  baş  verən  dəyişikliklər  olduqca  təhlükəli  sosial  həddə  çatır, 
elmin-texnikanın  böyük  imkanları,  ətraf  mühitin  davam  gətirə  bilmək  imkanları, 
təsərrüfata cəlb olunan resursların istifadəsi yükünün artmasının dözüm həddi nəzərə 
alınmamışdır. Ayrı-ayrı ölkə alimlərinin həyəcan təbili ciddi təzadlardan xəbər verir. 
ABŞ-ın  ümumdünya  müşahidə  institutunun  illik  hesabatında  ekoloji  situasiyanın 
qorxunc həddə çatdığı bildirilir. Buna bir çox ölkə alimlərinin əsərlərində, beynəlxalq 
simpoziumun  materiallarında  da  rast  gəlmək  mümkündür.  Bu  gün  istər  ölkəmizin, 
istərsə də, əksər dünya ölkə alimlərinin gəldiyi nəticə ondan ibarətdir ki, müasir insan 
sivilizasiyası  üçün  xarakterik  cəhət  qlobal  ekoloji  krizisin  artmasıdır.  Bunu  onlar 

 
- 64 - 
insanlarla təbiət arasındakı münasibətlərlə, xüsusilə də məhsuldar qüvvələrin inkişafı 
ilə  istehsal  münasibətləri  arasındakı,  həmçinin  də  biosferdə  gedən  proseslərin 
uyğunsuzluğu  ilə  izah  edirlər.  Son  illərin  hadisələri  göstərir  ki,  təkcə  insanların 
təbiətə  təsiri  yox,  eyni  zamanda  insanlar  tərəfindən  çox  dəyişdirilmiş  təbiətin 
insanlara  olan  təsiri  qlobal  ekoloji  krizisin  başlanğıcından  xəbər  verir.  Əgər  nəzərə 
alsaq ki, bu problemin əsas yaradıcısı insandır, deməli o, eyni zamanda onun qarşısını 
ala biləcək bir qüvvədir.  
Ekoloji  situasiyanın  dəyişməsi,  krizis  həddinə  çatması  və  qarşısının  alınması 
bütün  dövrlərdə  baş  vermişdir.  Alimlər  belə  hesab  edir  ki,  ilkin  neolitdə,  hələ 
insanların  yığıcılıq  və  ibtidai  sənətkarlıq  dövründə  krizis  halı  olmuşdur.  Son 
buzlaşma  dövründə  ov  məhsullarının  kəskin  azalması,  iri  gövdəli  heyvanların, 
xüsusilə də mamontların məhv olması ikinci belə krizisdən xəbər vermişdir. Sonralar 
torpaqların  şoranlaşması,  meşələrin  kütləvi  şəkildə  yaranması  və  məhvi,  böyük 
coğrafi kəşflər zamanı daha da bu proseslərin sürətlənməsi olmuş, lakin tədricən belə 
krizislər aradan qaldırılmış, təbii mühit bərpa olunmuşdur. Düzdür, o dövrlərin krizisi 
regional  xarakter  almış,  bütün  bəşəriyyəti  əhatə  etməmişdir,  hər  halda  inkişaf  edən 
cəmiyyət  belə  hallara  qarşı  ciddi  mübarizə  aparmışlar.  Müasir  dövrün  ekoloji  krizisi 
qlobal  xarakter  daşıyır,  əvvəlkilərə  nisbətən  daha  qorxuludur.  Bu  problemin 
yaranması  XX  əsrin  əvvəllərinə  aid  olsa  da,  əsrin  sonunda  artıq  qorxulu  xarakter 
almışdır.  Bu  qloballaşmanı  iki  əsas  səbəblərə  bölmək  düzgün  olardı:  a)  təbiətdən 
istifadənin  düzgün  aparılmaması  hesabına  yaranan  təbii  mühit  pozulması;  b)  insan 
fəaliyyəti nəticəsində ətraf mühitin çirklənməsi nəticəsindəki pozulmalar. 
Təbiətdən  istifadənin  düzgün  həyata  keçirilməməsi  barədə  əvvəlki  fəsillərdə 
söhbət  açmışdıq,  lakin  bir  daha  qeyd  edək  ki,  təbii  resurslardan  rasional  istifadə 
etməmək  təbiətdəki  tarazlığın  pozulmasına  gətirib  çıxarır.  Yəni  tükənən  və 
tükənməyən resursların varlığı şübhə altına alına bilir. Burada xüsusilə nəzərə çarpanı 
mineral  resursların  bəzilərinin  müəyyən  regionlarda  tükənməsi,  yerüstü  sərvətlərin 
korlanması  və  bərpa  olunma  çətinliyi  və  ya  baha  başa  gəlməsi,  səhralaşma, 
bataqlıqlaşma, duzlaşma, meşəsizləşmə və sairə. 

 
- 65 - 
Ekoloji  sistemin  ikinci  pozulma  səbəbi  insanın  istehsal  və  qeyri-istehsal 
fəaliyyətinin nəticəsidir. Bu fəaliyyət nəticəsində təbiətə təsir o həddə çatıb ki, müasir 
sivilizasiyanın mövcud olduğu təhlükə altındadır. 
Təbii mühitə antropogen təsir onun bütün fəaliyyətinin kompleks şəkildə canlı 
aləm  üçün  təhlükəli  olan  müxtəlif  maddələrin  cəmləşməsidir.  Bu  komponentlərin 
müəyyən  miqdarda  cəmləşməsi  insan  cəmiyyətinin  fəaliyyətini  məhdudlaşdırır. 
Bütövlükdə,  antropogen  çirklənməni  miqdar  və  keyfiyyət  kateqoriyasına  ayırmaqla 
təhlil  edək.  Miqdar  aspektində  çirklənmədə  ətraf  təbii  mühitə  təbiətdə 
mövcudluğundan daha çox maddə və ya elementlərin daxil olması başa düşülməlidir. 
Məsələn,  müxtəlif  filizlərin  və  ya  filiz  birləşmələrinin  həddən  artıq  istehsalı  ətraf 
mühitin  normadan  dəfələrlə  çoxalıb,  ətraf  mühiti  metallaşdırması,  yaxud,  insan 
fəaliyyəti  nəticəsində  atmosferə  karbon  və  digər  birləşmələrin  atılması  istixana 
effektinin  və  qlobal  istiləşmənin    yaranmasına  səbəb  olur  ki,  bu  da  bəşər  cəmiyyəti 
üçün olduqca təhlükəlidir. Bu gün dünyanın ayrı-ayrı regionlarında leysan yağışların, 
quraqlığın,  torpaq  sürüşmələrinin,  havanın  orta  temperaturundakı  fərqli  artımların 
hansı fəsadları yaratması aydın şəkildə özünü büruzə verir. 
Insan cəmiyyəti üçün daha təhlükəli çirklənmə aspekti keyfiyyət çirklənməsidir 
ki, bu zaman ətraf mühitə təbiətdə mövcud olmayan maddələrin daxil olmasıdır. Üzvi 
sintez nəticəsində müxtəif maddələr və kimyəvi elementlər daha mühüm rol oynayır. 
Bu  maddələrin  sayı  artıq  yüz  mini  keçmişdir,  5000  çoxu  isə  kütləvi  şəkildə  istehsal 
olunur.  Son  illər  alimləri  daha  çox  narahat  edən  və  tamamilə  insan  fəaliyyətinin 
nəticəsi  olan  xlorftor  birləşmələridir  ki,  məişətdə  soyuducu,  kondensioner  kimi 
cihazlardan istifadə etməklə ətraf mühitə bu qazlar atılır.  
Bu xlorlu birləşmələrin ozon qatına təsiri hələ XX əsrin 70-ci illərində məlum 
idi və elə də qorxulu həddə çatmamışdır. Lakin sonradan istehsalın sürətli inkişafı bu 
qazların  həcmini  artırmış,  ozon  qatı  sürətlə  deqradasiyaya  uğramağa  başladı.  Ozon 
qatının yer səthində mühüm əhəmiyyəti məlumur. Onun son 25-30 ildə havaya atılan 
freon qazı hesabına atmosferdə onun miqdarı 2-5% azalmışdır. Bu ilk baxışda çox az 
görünür,  lakin  nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  ozon  qatının  1%  azalması  ultra  bənövşəyi 

 
- 66 - 
şüaların  həcmini  2%  artırır.  Artıq  şimal  yarımkürəsində  ozon  qatının  həcmi  3% 
azalmışdır ki, bu da qış dövrünün soyuq hava şəraitində freon qazının təsiri ilə 5%-
dək azalma müşahidə  edilir. ABŞ və Avropa alimlərinin apardığı  tədqiqatlar zamanı 
məlum  olmuşdur  ki,  şimal  yarımkürəsində  ozon  “dəliyinin”  shəsi  2  mln.  kvadrat 
kilometrə çatmışdır və bu olduqca təhlükəli vəziyyətin yaranmasından xəbər verir. Bu 
artımı onunla izah etmək olar ki, freon qazının 31%-ni ABŞ, 30%-ni Qərbi Avropa, 
12%-ni  Yaponiya,  10%-ni  MDB  ölkələri  istehsal  edir.  Bir  cəhəti  də  nəzərə  almaq 
lazımdır ki, planetimizin ayrı-ayrı regionlarında vaxtaşırı “ozon dəliyi” yaranır ki, bu 
ozon qatının daha sürətlə parçalanmasına şərait yaradır. 
Təbii  mühitin  çirklənməsində  radioaktiv  şüaların  təsiri  danılmazdır.  Radiaktiv 
çirklənmə  daha  çox  nüvə  silahlarının  sınaqdan  keçirilməsi    və  AES-də  baş  verən 
qəzalar  zamanı  daha  çox  müşahidə  edilir.  Son  vaxtlar  AES-lərdə  baş  verən  texniki 
nasazlıq,  qəzalar,  Yaponiyada  yeraltı  təkan  və  sunami  nəticəsində  baş  verən  hadisə 
nəinki təbiətə, həm də iqtisadiyyata ciddi zərbələrdir. 
Təbiətdə  baş  verən  təhlükəli,  dağıdıcı  və  bədbəxtlik  gətirən  hadisələr  təbii  və 
təbii-antropogen xarakterli olub, əsasən lokal, regional və qlobal xarakter ala bilir. 
Bir çox qərb alimlərinin məlumatlarına əsasən təkcə 1965-1992-ci illərdə təbii 
hadisələrlə  dünyada  ölənlərin  sayı  3.6  mln.  nəfər  olmuş,  3  mlrd.  nəfərdən  çoxu  isə 
zərər  çəkmişdir,  2005-ci  ildə  dünya  üzrə  220  mlrd.  ABŞ  dolları  həcmində  ziyan 
dəymişdir.  Bu  təbii  hadisələr  içərisində  ən  tez-tez  baş  verəni  daşqınlar,  zəlzələlər, 
quraqlıqlar və tropik qasırğalardır. 2002-ci ildə daşqınlar 17 mln. əhalini evsiz-eşiksiz 
qoymuş,  80-dən  çox  ölkənin  3  min  nəfəri  həlak  olmuşdur.  Zəlzələlər  hər  il  10 
minlərlə insanı məhv edir, 500 mlrd. dollardan çox zərər yetirir. Sunamilər sahilyanı 
ölkələrdə daha böyük xətalar törədir. 2004-cü ildə Hind okeanında baş vermiş sunami 
Sumatra,  həmçinin  Cənub-Şərqi  və  Cənubi  Asiyada  220  min  nəfər  həlak  olmuş, 
2011-ci  il  Yaponiyada  isə  minlərlə  insan  həyatını  itirmiş,  ölkə  iqtisadiyyatına  külli 
miqdarda  ziyan  dəymişdir.  Dəniz  qasırğaları  sahilyanı  ölkələri,  xüsusilə  də  ABŞ- 
dövlətini ciddi sınaqdan keçirir. Belə ki, 2005-ci ildə “Katrina” qasırğası Yeni Orlean 
şəhərini  dağıtmış,  100  mlrd.  dollardan  çox  zərər  yetirmiş,  Meksika  körfəzində 

 
- 67 - 
minlərlə  neft  kəmərlərini,  platformaları  dağıtmışdır.  Təbii  El-Ninio  cərəyanı  nəinki 
sahilyanı  ölkələrə  ciddi  ziyan  vurur,  hətta  havanın  temperaturunu  dəyişir,  okean 
canlılarının  həyatını  təhlükə  altına  qoyur.  Son  150  ildə  bu  cərəyan  20  dəfədən  çox, 
XX  əsrin  ikinci  yarısından  sonra  9  dəfə  ciddi  xətalar  törətmişdir.  Onun  yaratdığı 
quraqlıq  və  tropik  leysanlar  Mərkəzi  Amerikanın  kofe  plantasiyalarına,  xüsusilə  də 
Kolumbiya,  Braziliya,  İndoneziya  plantasiyalarına  ciddi  ziyan  vurmuş,  dünya 
bazarında kofenin qiyməti qalxmış, Kot-d`İvuarda kakao, Hindistan və Keniyada çay, 
Vest-Hind  ölkələrində  şəkər  qamışı  yığımına  ciddi  ziyan  vurmuşdur.  Amazoniyada, 
cənubi  Meksikada,  ABŞ-ın  Texas,  Florida  ştatlarında,  İndoneziyada  böyük  meşə 
yanğınları törənmişdir.   
Sosial,  sosial-iqtisadi  obyektlərdə  baş  verən  hadisələr,  yəni  təbii-antropogen 
hadisələr  də  əhaliyə,  onun  təsərrüfat  fəaliyyətinə,  bütövlükdə  isə  dünya 
iqtisadiyyatına ciddi zərər yetirir. Texnogen qəzalar və katastrofik bədbəxt hadisələr 
əsasən  aşağıdakı  kimi  qruplaşdırılır:  1)  nəqliyyatda;  2)  zərərli  kimyəvi  maddələrin 
tullantıları;  3)  radioaktiv  maddələrin  tullantıları;  4)  zəhərli  döyüş  sursatları 
tullantıları; 5) elektroenergetika sistemlərində; 6) kommunal-yaşayış sistemlərində; 7) 
təmizləyici qurğularda; 8) bəndlərdə; 9) partlayış və yanğınlarda baş verən hadisələr. 
Bunlardan  əlavə  sərnişin  daşınmaları,  neft,  qaz  kəmərlərində,  şaxtalarda  və  digər 
texniki  qurğularda  ciddi  fəsadlar  ekoloji  gərginliyin  artmasında,  cəmiyyətə  dəyən 
ziyanlarda özünü son vaxtlar daha çox göstərməkdədir. 
Müasir  dövrdə  dünyada,  ayrı-ayrı  regionlarda  baş  verən  təbii  və  antropogen 
dağıdıcı hadisələrlə mübarizə aparmaq nəinki ayrı-ayrı fərdlərin, müəssisələrin, şəhər, 
dövlət  və  regionların,  bütövlükdə  bəşər  cəmiyyətinin  ən  ümdə  məsələsi  olmalıdır. 
Buna  nail  olmaq  üçün  birgə  müşahidələr  aparılmalı,  proqnozlar  verilməli  və  birgə 
mübarizə  tədbirləri  hazırlanmalıdır.  Bu  tədbirlər  sisteminin  əsasını  ekoloji  siyasətin 
dəqiq  yerinə  yetirilməsi  təşkil  etməlidir.  Belə  olan  halda  dəyəcək  ziyanı  azaltmaq, 
ölüm hallarının qabağını nisbətən almaq, vurulan ziyanı birgə həll etmək mümkündür. 
Ekoloji siyasətin əsas istiqamətlərini aşağıdakı kimi təsbir edirlər:  
1) ictimai istehsalda təbii resurslardan istifadənin optimallaşdırılması;  

 
- 68 - 
2) təbii mühiti insan fəaliyyətinin neqativ nəticələrindən qorumaq;  
3) əhalinin ekoloji təhlükəsizliyi. 
Bu  siyasi  istiqamətlərin  həyata  keçirilməsi,  sözsüz  ki,  hər  bir  ölkədə  əhalinin 
dünyagörüşündən,  sosial-iqtisadi  inkişaf  səviyyəsindən  və  bu  inkişafı  təmin  edən 
şəraitdən çox şey asılıdır. Ərazi baxımından ekoloji siyasəti milli və qlobal xarakterli 
hesab etmək olar.  
Qlobal  ekoloji  siyasətin  formalaşması  üçün  bir  neçə  mərhələni  keçmək  lazım 
gəlmişdir.  Belə  ki,  BMT  1972,  1992  və  2002-ci  illərdə  üç  mühüm  beynəlxalq 
konfrans keçirilmişdir. 1972-ci ildə Stokholmda keçirilən birinci beynəlxalq konfrans 
çox  əhəmiyyətli  olmuş,  bir  neçə  beynəlxalq  təbii-ekoloji  mühafizə  təşkilatlarının 
yaranmasının əsasını qoymuşdur. Məhz bu konfransdan sonra bir neçə ətraf mühitin 
mühafizəsi  üçün  iri  proqramların  həyata  keçirilməsinə  başlanılmışdır.  Bunlardan 
“İnsan  və  biosfer”,  “Beynəlxalq  iqlim  proqramı”,  “Beynəlxalq  geosfer-biosfer 
proqramı”  xüsusi  fəallığı  ilə  seçilmiş,  ətraf  mühitin  vəziyyətinə  dair  müntəzəm 
hesabatlar  tərtib  etmişdir.  1980-ci  ildə  YUNEP-in  nəzdində  “Ətraf  mühitin 
mühafizəsinin ümumdünya strategiyası” adlı sənəd qəbul edildi ki, 1982-ci ildə buna 
əsasən  BMT-ni  Baş  Assambleyası  “Ümumdünya  təbiəti  mühafizə  partiyası”nın 
yaradılmasını elan etdi. Son illərdə təbii mühitin mühafizəsi sahəsində bir çox ölkələr 
arasında  razılaşma  protokolları  imzalanmış,  atmosferin  birgə  mühafizəsi  üçün 
beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları yaranmışdır. 1987-ci ildə Monreal protokoluna 
əsasən dünya üzrə freon qazının azaldılması,  yaxın  gələcəkdə isə tam  ləğv edilməsi 
nəzərdə tutulmuşdur. 1997-ci ildə Kioto protokolu müasir dövrün ən iri ekoloji sənədi 
sayılır.  Bu  protokola  əsasən  əksər  dünya  ölkələrini  zəhərli  qazların  atmosferə 
buraxılmasını qadağan edir ki, bu da iqlimin istiləşməsinin qarşısını almaqla uğurlu 
addım sayılır. 
BMT-nin  ikinci  iki  konfransı  1992-ci  ildə  Rio-de-Janeyroda  keçirilmişdir.  Bu 
konfransda  179  ölkədən  114  dövlət  və  hökümət  rəhbərləri,  1600-dən  çox  qeyri-
hökumət  təşkilatı  iştirak  etmişdir.  Bu  konfransda  beş  əsas  sənəd  qəbul  olunmuşdur. 
Birincisi, “ətraf mühit və inkişaf” adlanır. Bu sənəddə deyilir ki, 1972-ci il Stokholm 

 
- 69 - 
konfransının  deklarasiyası  təsdiq  edilir,  dövlətlərarası  müasir  sazişləri  bəyənir, 
inkişaf üçün  yeni-yeni səviyyələrin  yaranmasını  və inkişaf etdirilməsini dəstəkləyir. 
Bütün dövlətlərə davamlı inkişaf üzrə öz milli strategiyasını hazırlayıb qəbul etmək 
tövsiyyə olunmuşdur. İkincisi Strategiya, gələcək nəsillərin səadəti üçün ətraf mühitin 
və  resurs  bazasının  qorunması  ilə  yanaşı,  sosial  yonümlü  iqtisadi  inkişafın  təmin 
edilməsinə  istiqamətləndirilməlidir.  Strategiya  hökumət,  ictimaiyyət  və  işgüzar 
dairələr daxil olmaqla əhalinin geniş iştirakı ilə işlənib hazırlanmışdır.  
Üçüncüsü, meşələrə münasibətin olduqca vacibliyi qeyd olunur, bu münasibət 
ekoloji  tarazlığın  qorunub  saxlanmasında,  enerjiyə,  müxtəlif  növ  xammala,  istehlak 
mallarına, kənd təsərrüfatının inkişafına diqqətin yetirilməsinin vacibliyini qəbul edir. 
Burada meşələrin qırılması, səhralaşma, qiymətli oduncaqların beynəlxalq səviyyədə  
ticarətə  qarşı  birgə  mübarizənin  vacibliyini  təsbit  edir.  Dördüncüsü,  biomüxtəliflik 
konvensiyadır ki, təbii və süni şəraitdə bioresurslardan səmərəli istifadə etməyi, növ 
tərkibinin  təbiətdə  müxtəlifliyinin  qorunub  saxlanmasına  yönələn  tədbirlərin 
genişləndirilməsi  tövsiyyə  olunur.  Beşincisi,  iqlim  dəyişikliyi  konvensiyasıdır. 
Burada  geniş  ictimaiyyətin  və  dövlətlərin  birgə  səmərəli  əməkdaşlığının  artırılması, 
inkişaf  etmiş  və  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələr  qarşısında  ayrı-ayrılıqda  tələblərin 
qoyulması nəzərdə tutulmuşdur. 
Təbii ki, bu tədbirlərin həyata keçirilməsi özünün müsbət nəticələrini vermişdir. 
Lakin  təbii  mühitin  tam  qorunması  sahəsində  gözlənilən  ciddi  və  əsaslı  dönüş 
olmamışdır.  Ona  görə  də  BMT-nin  1997-ci  il  XIX  sessiyasında  Rio-de-Janeyro 
konfransından sonrakı dövr müzakirə edilərək qərara alınmışdır ki, bütün üzv dövlət 
öz səylərini davam etdirsinlər. 
2002-ci  ildə  BMT  Yoxanesburqda  növbəti  beynəlxalq  konfrans  keçirərək 
“Siyasi deklarasiya” və “Hərəkat planını” qəbul etdi. Konfransda keçən 30 il ərzində 
təbii  mühitin  getdikcə  daha  da  pozulmalarının  davam  etdiyini  qeyd  edib  ölkələri 
səfərbərliyə  çağırdı.  Təbii  ki,  hər  bir  ölkədə  təbiətə,  təbii  mühitin  qorunmasına  və 
davamlı  inkişafa  dair  milli  proqramların  qəbul  edilməsi  və  yerinə  yetirilməsi 
vəziyyəti  eyni  deyildir.  Bu  sahədə  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  aparılan  iş  nisbətən 

 
- 70 - 
məqsədəuyğundur.  Yüksək  inkişaf  etmiş  Şimal  ölkələrində  təbiətin  qorunması  və 
davamlı  inkişaf  barədə  qanunlara  ciddi  əməletmə  vardır.  Yeni  sənayeləşmiş  bir  sıra 
ölkələrdə  də  ciddi  irəliləyişlər  vardır.  1990-cı  illərdən  sonra  ciddi  dönüşə  malik 
ölkələrə  Sinqapur,  İrlandiya,  Y.Zelandiya,  Portuqaliya,  Norveç,  Malayziya,  İsveç, 
Finlandiya,  Çin,  həmçinin  Fransa,  B.Britaniya,  İsveçrə,  İspaniya  və  Yaponiya 
daxildirlər.  
Ətraf  mühitin  getdikcə  daha  çox  antropogen  təsirlə  pozulması  şəraitində 
müəyyən  ərazilərin  qorunması,  onların  qoruq,  yasaq  və  ya  milli  parklara  çevrilməsi 
aktuallaşır.  1992-ci  ildə  Rio-de-Janeyroda  keçirilən  “Ətraf  mühitin  mühafizəsi 
xartiyasında” belə ərazilərin yaradılması ideyası önə çəkilmişdir. Burada yer səthinin 
təbii  komponentlərinin,  suyun,  torpağın,  meşənin,  çəmənliyin  və  onun  üzərindəki 
hava  məkanının  təsərrüfatdan  azad  edilməsi,  mövcud  təbii  kompleksin  elm,  təbii 
mühafizə,  rekreasiya,  mədəni,  estetik,  sağlamlıq  məqsədilə  dövlət  orqanları 
tərəfindən himayə edilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət tərəfindən qorunan belə ərazilər, 
xüsusilə iri ərazilər daha çox ABŞ, Avstraliya, Kanada, Almaniya, Çin, İndoneziya, 
Braziliya,  CAR,  İspaniya,  İsveç,  Rusiya,  B.Britaniya  kimi  ölkələrindədir.  Bir  çox 
ölkələrdə  xüsusi  qorunan  ərazilər  ölkə  ərazisinə  nisbətinə  görə  fərqlənir.  Məsələn, 
inkişaf  etməkdə  olan  Ekvadorda  bu  ölkə  ərazisinin  45%-ni,  Venesuelada  36%-ni, 
Danimarkada  32,  Norveçdə  31,  Avstraliyada  28,  Almaniyada  27,  Dominikan 
Respublikasında 25, Y.Zellandiyada isə 24%-ni təşkil edir. Ölkəmizdə də bu sahədə 
ciddi addımlar atılır.  
     
      
    
 
 
 
 
         

 
- 71 - 
IV F Ə S İ L 
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA TƏBİƏTDƏN 
 İSTİFADƏNİN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ 
 
 
Respublikamızın  olduqca  əlverişli  iqtisadi  –  coğrafi,  təbii-ekoloji  mövqeyi, 
zəngin  təbiəti,  müxtəlif  və  çoxcəhətli  təsərrüfat  sahələrini  yaratmaq  və  inkişaf 
etdirmək  imkanları  vardır.  Ölkə  ərazisinin  geoloji  quruluşu,  süxurların  yatım 
müxtəlifliyi,  endogen  və  ekzogen  proseslərin  davamlılığı  yeraltı  və  yerüstü  təbii 
sərvətlərin  müxtəlifliyini  formalaşdırmışdır.  Bu  rəngarənglik  müxtəlif  təsərrüfat 
sahələrinin  inkişaf  etdirilməsini  şərtləndirir.  Müasir  ərazi-istehsal  kompleksləri  yerli 
təbii  şərait  və  resurslarla  sıx  əlaqəli  şəkildə  formalaşmış  və  inkişaf  etmişdir.  İndiki 
şəraitdə  cəmiyyətin  maddi  -  texniki  bazasının  yaradılması  vəzifəsinin 
müvəffəqiyyətlə  həll  edilməsi  bilavasitə  ölkəmizdə  və  onun  ayrı-ayrı  regionlarında 
təbii  şəraitin,  təbii  resursların  və  ətraf  mühitin  ətraflı  öyrənilməsi,  onların  düzgün 
qiymətləndirilməsindən asılıdır. Bunun üçün respublikanın təbii resurs potensialından 
səmərəli  istifadə  olunması  və  onun  hər  bir  elementinin  mühafizə  edilməsi  çox 
vacibdir. 
 
Ölkəmizdə  təbii  sərvətlərdən  səmərəli  istifadə  etməklə  davamlı  sosial-iqtisadi 
inkişafa  nail  olmaq  üçün  2001-ci  ildə  “Ekoloji  cəhətdən  dayanıqlı  sosial-iqtisadi 
inkişafa dair Milli proqram” qəbul edilmişdir. Bu proqrama əsasən təbii resurslardan 
səmərəli  istifadə  etməklə  ətraf  mühitin  mühafizə  istiqamətləri  aşağıdakı  kimi 
müəyyənləşdirilmişdir: 
-su  ehtiyatlarının  səmərəli  istifadə  edilməsi  və  həyata  keçirilməsi,  bu  ehtiyatlardan 
səmərli istifadənin stimullaşdırılması, içməli suyun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və 
müvafiq standartlara uyğunlaşdırılması, su ekosistemlərinin fəaliyyətini tənzimləyən 
müvafiq qanunların təkmilləşdirilməsi, transsərhəd çayların çirklənmədən mühafizəsi 
və  onların  hövzəsində  yerləşən  dövlətlər  tərəfindən  su  ehtiyatlarından  səmərəli 
istifadə edilməsi məqsədilə regional və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi; 

 
- 72 - 
-sənaye  müəssisələrindəki  qaz-toz  tutucu  qurğuların  əsaslı  təmir  edilməsi  və  ya 
yeniləri  ilə  əvəz  edilməsi,  nəqliyyatda  qurğuşunsuz  benzindən  istifadə  olunması, 
tələblərə  cavab  verməyən  köhnə  nəqliyyat  vasitələrinin  istismarının  qadağan 
edilməsi,  ekoloji  təmiz  sərnişin  nəqliyyat  növlərinin  tətbiqi,  şəhər  daxilində  piyada 
zonalarının  genişləndirilməsi,  şəhər  yaşıllıqlarının  artırılması  yolu  ilə  atmosfer 
havasının  keyfiyyətinin  yaxşılaşdırılması,  kənd  təsərrüfatına  yararlı  torpaq 
ehtiyatlarının mühafizə  edilməsi  və münbitliyin artırılması məqsədilə  milli fəaliyyət 
planının  hazırlanması,  eroziya  və  şoranlaşma  proseslərinin  qarşısının  alınması  üçün 
müvafiq  tədbirlərin  həyata  keçirilməsi,  neftlə  çirklənmiş  torpaqlarda  rekultivasiya 
işlərinin davam etdirilməsi, mövcud drenaj-kollektor və suvarma şəbəkələrinin yararlı 
vəziyyətə  gətirilməsi,  meliorativ  işlərin  düzgün  aparılmaması  nəticəsində  əmələ 
gəlmiş  süni  gölməçə  və  bataqlıqların  qurudulması  yolu  ilə  torpaq  sahələrinin 
münbitləşdirilməsi: 
- meşələrdə qanunsuz ağac tədarükü ilə əlaqədar fəaliyyətin qadağan edilməsi, bərpa 
olunan  ehtiyatlardan  (meyvə,  dərman  və  digər  bitkilər)  səmərəli  istifadəsinin  təşkili, 
rekreasiya əhəmiyyətli meşə sahələrinin müəyyən edilməsi, onlara  yol  verilən təzyiq 
həcminin  müəyyənləşdirilməsi  və  bunun  əsasında  turizm  və  rekreasiya  potensialının 
təyin  edilməsi,  təsərrüfat  əhəmiyyətli  yeni  meşə  -  bağların  layihələşdirilməsi  və 
salınması,  meşələrin  müxtəlif  xəstəliklərdən  və  zərərvericilərdən  qorunması  üçün 
müvafiq  tədbirlərin  mütəmadi  olaraq  həyata  keçirilməsi,  meşə  ərazilərində  yerləşən 
yaşayış  məntəqələrində  yaşayan  əhalinin  məşğulluq  probleminin  həlli  və  təbii  meşə 
ehtiyatları  ilə  əlaqədar  olmayan  məşğulluq  sahələrinin  yaradılması,  inşaat  və  mebel 
sənayesi üçün yararlı oduncaq istehsal etmək üçün müvafiq keyfiyyətə malik olan və 
tez böyüyən ağacların becərilməsi, meşələrdə yanğın hadisələrinin qabağının alınması 
məqsədilə  xüsusiləşdirilmiş  operativ  kimyəvi  –  yanğınsöndürmə  stansiyasının 
yaradılması; 
- Xəzər dənizində nərəkimilərin ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi, balıq ehtiyatlarının 
artırılmasının    idarə  edilməsi  (bu  ehtiyatların  istismarı  sahəsində  beynəlxalq 
əməkdaşlıq),  daxili  su  hövzələrində  balıq  ehtiyatlarının  çoxladılması  və 

 
- 73 - 
yetişdirilməsi,  təhlükəli  sənaye  tullantılarının  yerləşdirilməsi  üçün  yeni  poliqonların 
yaradılması,  məişət  tullantılarının  çeşidlənməsi  və  təkrar  emalının  təşkili  məqsədilə 
mütərəqqi  təcrübənin  istifadə  olunması,  tullantılardan  bioqazın  alınması  üçün 
müvafiq üsulların tətbiq edilməsi; 
-  istilik  elektrik  stansiyalarında  yüksək  effektli  texnologiyaların  tətbiqi  və  enerji 
sistemi  strukturunun  optimallaşdırılması,  kiçik  hidroenergetika  obyektləri  sxeminin 
yaradılması və tətbiqi, istehsalat və qeyri – istehsalat sahələrində enerjiyə qənaət edən 
müasir  texnologiyaların  istifadəsinin  stimullaşdırılması,  məişətdə  enerji  qoruyucu 
vasitələrin  istifadəsinin  geniş  tətbiqinə  yönəldilmiş  milli  və  regional  proqramların 
hazırlanması və həyata keçirilməsi, günəş və külək enerjisinin istifadəsinə dair milli 
fəaliyyət  planının  hazırlanması,  külək  enerjisinin  istifadə  edilməsi  və  müvafiq 
qurğuların  quraşdırılması,  fərdi  və  bələdiyyə  obyektlərində  bioqazın  istehsalı  və 
istifadəsi və s. 
 
Proqramın  əsas  məqsədi  regionlarda  mövcud  potensialdan  səmərəli  istifadə 
etməklə  istehsal  müəssisələrinin  fəaliyyətinin  genişləndirilməsi,  ixrac  yönümlü 
məhsul  istehsalının  stimullaşdırılması,  yerli  sahibkarlığın  inkişafı  yolu  ilə  əhalinin 
həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması, məşğulluğun artırılması və ölkə iqtisadiyyatının 
davamlı inkişafının təmin edilməsidir. 
 
Yüklə 1,07 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin