Termiz davlat universiteti geografiya kafedrasi markaziy osiyo davlatlari



Yüklə 0,54 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/8
tarix17.12.2019
ölçüsü0,54 Mb.
#29951
1   2   3   4   5   6   7   8
markaziy osiyo davlatlari geografiyasi


 

Qishloq xo’jaligi 

Qozog`iston qishloq xo’jaligi ixtisoslashgan tarmoqlardan biridir. Asosan donli 

ekinlar  yetishtiriladi.  Donli  ekinlardan  buІdoy,  eng  ko’p  ekilib,  u  barcha  donli  ekin 

maydonining  2\3  qismini  egallaydi.  Bundan  tashqari  donli  ekinlardan  tariq,  sholi, 

arpa ekiladi. Texnika ekinlaridan paxta, kungaboqar, qandlavlagi ko’proq ekiladi. 

Chorvachilik  qishloq  xo’jaligining  ixtisoslashgan  tarmoqlaridan  biri  bo’lib, 

Ayniqsa  qo’ychilik  yaxshi  rivojlangan.  Bundan  tashqari  qoramol,  yilqichilik, 

tuyachilik bilan ham qadimdan shuІullanib kelishadi. 



 

31 


  

 

 



 

 

Iqtisodiy geografik rayonlashtirish 

Qozog`iston  respublikasida  5  ta  iqtisodiy  rayon  ajratiladi:  Markaziy,  Sharqiy, 

G'arbiy va Shimoliy iqtisodiy rayonlar. 

1.  JanubiyQozog`iston  (Olmaota,  Jambul,Qizilo’rda,  Toldiqo’rІon  va 

Chimkent viloyatlari) respublika hududining 26.2%ini, aholining esa 37.9% istiqomat 

qiladi. Mamlakatdagi aholi eng zich yashaydigan hudud hisoblanadi (1 km.kv.ga 10 

kishi)  Aholisining  42%i  shaharlarda  yashaydi.  Bu  iqtisodiy  rayonda  alohida  ajralib 

turadigan  tarmoqlari  yo’k  Rivojlangan  tarmoqlari  rangli  metallar  va  fosforit  qazib 

olish,  mashinasozlik,  paxta  va  qand  lavlagi  yetishtirish,  sholi,  boІdorchilik, 

uzumchilik va boshqalardir. 

Bu rayonda Olmaota sanoat uzeli, Chimkent va Qoratov—Jambul TICHK lari 

rivojlangan. 

2.  Markaziy  Qozog`iston.  (Jezkazgan  va  Qarag`anda  viloyatlari)  respublika 

hududining  15,9%  i  aholisining  esa  11,4%i  to’Іri  keladi.  Aholisining  82%  i 

shaharlarda  yashaydi.  Mamlakatning  eng  urbanizasiyalashgan  qismi  hisoblanadi  Bu 

rayon  nafaqat  Qozog`istonda  balki  MDHdagi  eng  yirik  ko’mir  va  temir  rudasi 

havzasi  hisoblanadi.  Bu  yerda  rangli  metallurgiya,  mashinasozlik  va  ximiya  sanoati 

xam  yaxshi  rivojlangan.  JezqazІan—Balxash  TICHKsi  sanoat  mahsulotining  1\5 

qismini beradi. 

3.  Shimoliy  Qozog`iston  (Ko’kchatov,  Kustanay,  Pavlodar,  Shimoliy 

Qozog`iston,  Ostona  viloyatlari).  Respublika  hududining  20.9%  i,  aholisining  27.2 

%i to’Іri keladi. Aholi zichligi 1 km.kv.ga 8 kishini tashkil etadi va 49%i shaharlarda 

istiqomat  qiladi.  Milliy  tarkibida  ruslar  ko’pchilikni  tashkil  etadi.  Iqtisodiy  rayon 

elektroenergetika, qora va rangli metallar qazib olish va boyitish, don yetishtirish va 

chorvachilikka  ixtisoslashgan.  Bu  rayonda  Pavlodar  —Ekibastuz  TICHKsi 

rivojlangan. 

4. Sharqiy Qozog`iston. (Sharqiy Qozog`iston—Semipalatinsk oblasti). Rayon 

respublika hududining 10.2%, aholisining esa 10.8%i to’Іri keladi. 1 km.kv.ra 7 kishi, 

aholisining 57% shaharlarda yashaydi. Ixtisoslashgan tarmoqlari rangli metallurgiya, 

gidroelektronika,  don  yetishtirish  hamda  rekreasion  resurslaridir  (Oltoy  Tog` 

yonbaІri,  ko’plab  daryo  va  ko’l  bo’ylari).  Semipalatinsk—asosiy  agrosanoat 

kompleksi markazi hisoblanadi. Bu yerda chorvachilik va dehqonchilik mahsulotlari 

qayta ishlanadi. 

5.  G`arbiy  Qozog`iston  (Aktyubinsk,  g`arbiy  Qozog`iston,  Mang`ishloq  va 

Atirau  viloyatlari).  Respublika  hududining  26%i,  aholisining  12.7%ini  tashkil  etadi. 

Jami aholining 58%i shaharlarda yashaydi. Mamlakatning asosiy neft ggaz mintaqasi 

hisoblanadi.  Bundan  tashqari  ximiya  sanoati,  xrom  va  nikel  qazib  chiqarish, 

chorvachilik, baliqchilik yaxshi rivojlangan. 

 

Qirg`iziston Respublikasi 

Respublika  hududi 198.5  ming  km. kv.  bo’lib,  Markazny  Osiyo davlatlari 

orasida to’rtinchi o’rinda  turadi.  Aholisi 4.5 mln. kishi.  Aholi  zichligi  1 km. kv. ga  

21  kishi to’Іri keladi. Respublika  ma'muriy  jihatdan oltita viloyatga bo’linadi: Chuy 



 

32 


(yaqin  vaqtlargacha  Bishkek  atrofidagi  respublikaga  bo’ysunuvchi  rayonlar  guruhi 

edi), Issiqko’l, Norin,Hsh, Jalolobod va Talas viloyatlari. 

Qirg`iziston  respublikasi  halqaro  mehnat  taqsimotida  ko’pchilik  (go’sht—jun 

yetishtirish),  go’sht—sut  chorvachiligi,  yengil  va  oziq—ovqat  sanoati,  oltin  qazib 

olish,  rangli  metallar,  surma  (MDH  da  I—o’rin),  simob,  gidroenergetika,  qishloq 

xo’jaligi va elektroenergetika mashinasozliklari bilan ishtirok etadi. 



 

Tabiiy sharoiti va boyliklari 

Qirg`iziston  respublikasi  Tog`li  respublika  sifatida  ajralib  turadi.  Bu  yerda 

Tyan—shan  va  Pomir—Oloy  sistemalarining  Tog`  tizmlari  o’tgan.  Tog`larning 

baland  cho’qqilari—G'alaba  (7439m)  va  Lenin  cho’qqilari  (7134)  ham  respublika 

hududida joylashgan. Yuksak Tog` zanjirlarining cho’qqilari abadiy qor va muzliklar 

bilan  qoplangan.  Respublika  hududining  1G'3  qismi  dengiz  sathidan  3000  m  va 

undan balandda joylashgan. Norin,Qoradaryo, Talas, Chuv va boshqa sersuv daryolar 

huddi  shu  Tog`lardan  boshlanadi.  hududining  yarmiga  yaqini  1000—3000  m 

balandda  joylashgan.  Tog`  vodiylari  va  yaylovlar  xalq  xo’jaligi  uchun  katta 

ahamiyatga egadir. hududining 30% ga yaqin qismini o’rmonlar qoplagan. 

Daryolarning  asosiy  qismi  Tog`  daryolari  bo’lganligi  sababli  suІorish  va 

gieroenergetika  sifatida  katta  ahamiyatga  ega.  Gidroenergetika  resurslari  bo’yicha 

MDHda  Rossiya  va  Tojikistondan  keyingi  o’rinda  turadi.  Daryolari  orasida  Norin 

kaskadlari  katta  ahamiyatga  egadir.Qirg`iziston  respublikasida  Yirik  oltin  konlari 

(Issiq  ko’l  oblastida),  surma  va  simob  (O’sh  viloyatidagiQadamjoy  va  haydarkent) 

rudalari,  Toshko’mir  konlari  va  ko’ngir  ko’mir  konlari  (Toshko’mir,Hzgan,  Ko’k 

yonІoq),Farg`ona  vodiysida  qisman  neft  va  gaz  konlari  topilgan.  Rangdor 

metallurgiyaQirg`izistonning ixtisoslashgan tarmoІiga aylandi. 



 

Aholisi 

Qirg`izistonda  80  dan  ortiq  millat  va  elatlar  istiqomat  qilishadi.  Jami  aholisi 

4.5  million  kishi.  Aholisining  asosiy  (70%)  daryo  vodiylari  va  Tog`  etaklarida, 

hududining 15% ida yashashadi. Tog`lar bilan yaylovlarda doimiy yashaydigan aholi 

kam.  Respublika  aholisining  38  %  i  shaharlarda,  63%  i  esa  qishloqlarda  yashaydi. 

Aholisining milliy tarkibida qirІizlar ko’pchilikni tashkil -etadi. Jami aholining 60% 

ga  yaqini  qirgІzlardir.  Bundan  tashqari  o’zbeklar  (asosan,  O’sh  va  Jalolobod 

viloyatlarida  yashashadi),  ruslar,  ukrainlar  (shimolida),  tatarlar,  qozoqlar,  tojiklar, 

dungan va boshqalar yashashadi. 

 

Xo’jaligi 

Qirg`iziston  xo’jaligi  Markaziy  Osiyo  davlatlari  xo’jaligidan  farq  qiladi. 

Respublikada  mashinasozlik  sanoati,  Ayniqsa  ko’p  mehnat  talab  qiladigan-

elektronika, radiotexnika, priborsozlik hamda qishloq xo’jalik mashinasozligi yaxshi 

rivojlangan.  Bishkekdagi  avto—yig`uv  va  fizika  priborlari  zavodlari,  Qirg`izkabel, 

QirІiz  elektrodvigatel,  Moylisoy  lampa  zavodi  va  boshqa  yirik  korxonalar 

hisoblanadi. 

Qirg`izistonning  yengil  sanoat  korxondlari  shoyi  va  jun  gazlamalar,  trikotaj, 

tikuvchilik buyumlari, poyabzal va boshqa keng iste'mol buyumlari ishlab chiqaradi. 



 

33 


O’sh shahrida Markaziy Osiyoda yirik korxonalardan biri-shoyi to’quv kombinati va 

ip gazlama kombinati joylashgan. 

Oziq-ovqat  sanoatida  shakar,  go’sht,  konserva  va  tamaki  ishlab  chiqarish 

muhim  tarmoqlaridir.Qand-shakar  sanoati  respublikaning  shimolidagi  Chuv 

vodiysida rivojlangan. 

Respublika  qishloq  xo’jaligi  mayin  junli  va  yarim  mayin  junli  qo’ylar 

boqishga,  sut-go’shg  qoramolchiligi,  yilqichilik,  paxtachilik  (O’sh  viloyatida) 

qandlavlagi, meva va sabzavot, donli ekinlar yetishtirishga ixtisoslashgan. 

Chorvachilik 

respublika 

qishloq 

xo’jaligining 

asosini 

tashkil 


etadi.QirІizigtoniing  pichanzor  va  yaylovlari  (8  mln.  ga.  dan  ko’proq),  qirІiz 

xalqining  chorvachilikdagi  qadimiy  katta  tajribasi  chorvachilikni  intensiv 

rivojlantirishga 

imkon 


beradi. 

Chorvachilikda 

qo’ychilik 

yetakchi 

tarmoqdir.Qo’ylarning  ko’pligi  bo’yicha  Markaziy  OsiyodaQozog`istondan  keyin 

ikkinchi o’rinda turadi. 

Chorvachilikning  sut-go’sht  qoramolchiligi  uchun  sharoit  yetarlidir.  Bular 

asosan, Chuy va Talas vodiylarida, Issiqko’l bo’yida, respublikaning janubig`arbida 

boqiladi. 

 

Iqtisodiy geografiya rayonlari 

Qirg`iziston respublikasida yetita iqtisodiy rayon ajratiladi. Ular o’z navbatida 

uchta  yirik  iqtisodiy  zonaga    birlashtirilgan:  (Chuy,    Issiqko’l,    Talos)    Markaziy  

(Norin),  Janubiy  (O’sh-Jalolobod, Quyi Norin va Qadamjoy—Haydarkent). 

Shimoliy  Qirg`iziston—Respublikasining  xo’jaligi  rivojlangan  qismi  bo’lib 

(hududning  2\5  qismi  aholisining  50%),Qirg`iziston  Olatovi  etaklarida  joylashgan. 

Chuy  vodiysida  aholi  zichligi  eng  yuqori  bo’lib  1  km.kv.ga  75  kishi  to’Іri  keladi, 

sanoat  mahsulotning  2\3  qismi,  respublikada  yetishtiriladigan  donning  2\5  qismini, 

sabzavot va uzumning asosiy qismini yetkazib beradi. Bu yerda lalmikor yerlar ko’p 

chilikigi tashkil etadi. Bu  mintaqa iqtisodiy zonaning rivojlangan qismi hisoblanadi. 

Mamlakat poytaxti Bishkek shahri ham shu yerda joylashgan. Shaharda yirik qishloq 

xo’jaligi  mashinasozligi,  avtomabil  yiІish,  elektron  hisoblash  mashinasi,  charm—

poyabzal, trikataj va sanoat korxonalari ishlab turibdi. 

Issiqko’l vodiysi pastki qismida dehqonchilik, baliqchilik, Tog` yonbaІrida esa 

chorvachilik bilan shuІullanishadi, shuningdek  boІdorchilik ham  yaxshi  rivojlangan. 

Bundan  tashqari  dorivor  ko’knori  va  tamaki  ekiladi.  Asosiy  tarmoІi  Tog`—yaylov 

chorvachiligi va u bilan boІliq yilqichilikdir. Iqtisodiy rayon boshqa rayonlarga ham 

zotdor  otlar  yetkazib  beradi.  Issiqko’l  nafaqat  respublikada  balki  MDH  dagi  yirik 

dam olish maskani hisoblanadi. 

Talas vodiysi ShimoliyQirg`izistondagi eng kam rivojlangan. Bu yerda asosan 

Qirg`iziston  uchun  xos  bo’lgan  qo’ychilik  bilan  shuІullanishadi.  Shuningdek  don 

yetishtirish, tamaki va ko’knori yetishtirish yo’lga kuyilgan. 

JanubiyQirg`iziston  respublika  hududining  33%ini  aholisining  esa  43%  ini 

tashkil etadi. Aholi zichligi 1 km. kv. ga 27,5 kishi to’Іri keladi. Xo’jaligining o’ziga 

xos  tarmoqlari—gidroenergetika,  Tog`—kon  sanoati  (ko’mir,  rangli  metallar), 

paxtachilik  (Respublikadagi  barcha  paxta  ekiladigan  hududlar  shu  yerda)dir.  Tog` 

yon baІirlarida lalmikor dehqonchilik rivojlangan. O’sh-O’rta Osiyodagi eng qadimiy 

shaharlardan  biridir.  O’rta  asrlarda  bu  yerdan  ipak  yo’li  o’tgan.  hozir  O’sh 


 

34 


Tojikistonning  Tog`li  Badaxshonga  boradigan  asosiy  avtomobil  yo’li  o’tgan. 

Shaharda qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari ishlab turibdi. 

Tog`—kon  sanoatining  rivojlanishi  natijasida  bir  qancha  ishchi  pasyolkalari 

tashkil topdi. Bular Sulyukta, Qizil—qiya, Ko’k yonІoq, Toshko’mir va boshqalardir. 

Rangli  metallar  qazib  olish  va  boyitish  asosida  yirik  sanoat  markazlari—Moylisoy, 

Haydarkent, Qadamjoy tashkil topdi. 

Markaziy  Qurg`iziston—Respublika  hududining  26%  ini,  aholisining  esa  6% 

ini  tashkil  etadi.  Aholi  zichligi  1  km.kv.  ga  5,5  kishi  to’g`ri  keladi,  Iqtisodiy 

rayonning  asosiy  boyligi—Norin  daryosi  va  uning  irmoqlaridagi  gidroenergiya 

resurslari, 

hamda 

bepayon 


yaylovlaridir.Foydali 

qazilmalari 

hali 

tuliiq 


o’rganilmagan.  Aholisi  asosan  chorvachilik  bilan  shuІullanishadi.  Chorvachilikda 

qo’ychilik  yaxshi  rivojlangan.  Respublikada  yetishtiriladigan  junning  1\5  qismi 

tashkil etadi. 

Norin—markaziy iqtisodiy rayonning sanoat va administrativ markazidir. 



 

Tayanch so`zlar. 

Geografik  o`rni, tabiiy  sharoit, tabiat,  aholisi,  aholisining  kelib  chiqishi,  aholi 

soni, aholisi joylashishi. Xo`jaligi, xalq xo`jaligi tatmoqlari, sanoati, tog`-kon sanoati, 

undiruvchi, 

qayta 

ishlovchi.Qishloq 



xo`jaligi, 

paxtachilik, 

dehqonchilik, 

bog`dorchilik,  chorvachilik,  qo`ychilik,  qoramolchilik.  Tashqi  iqtisodiy  aloqalar, 

ichki rayonlar, iqtisodiy rayonlari.    

 

8-MAVZU. TURKMANISTON DAVLATI  VA TOJIKISTON 

RESPUBLIKASI UMUMIY TA`RIF 

REJA: 

1.  Geografik o`rni. 

2. Aholisi. 

3. Xo`jaligi.. 

4. Iqtisodiy rayonlari. 

Turkmaniston      respublikasining      maydoni  488.1        ming      km.kv      bulib, 

maydoni    bo’yicha    MDH  davlatlari    orasida    Rossiya,  Qozog`iston,    Ukrainadan 

keyin 4—o’rinda, Markaziy Osiyoda esa ikkinchi o’rinda turadi. 

Aholisi   4.5   mln.   kishi.   Aholi   zichligi   1   km.kv.ga  92   kishi ga  to’Іri 

keladi. 


Turkmaniston respublikasi industrial—agrar mamlakat bo’lib, iqtisodiyotining 

asosini sanoat tashkil etadi. Xalqaro mehnat taqsimotida neft—gaz qazib chiqarish va 

paxta yetishtirish bilan ishtirok etadi. Turkmaniston respublikasi chetga asosan, neft 

va  neft  mahsulotlari,  natriy  sulfat,  elektroenergiya,  sement  xom  ashyosi, paxta  yoІi, 

poliz  ekinlari,  qorako’l  terisi  eksport  qiladi.  Bundan  tashqari  Turkmanistondan  neft 

sanoati uchun mashina va uskunalar chetga sotiladi. 



 

Tabiiy sharoiti va boyliklari 

Turkmaniston  respublikasi  tabiiy  sharoitining  o’ziga  xosligi  bilan  MDH 

davlatlaridan  farq  kiladi.  Respublika  hududining  80%  qismi  dengiz  sathidan  200  m 

gacha  bo’lgan  tekisliklardan  iborat.  Kaspiy  bo’yi  past  tekisligidan  janub  tomonga 

asta—sekin  ko’tarilib  boradi.  12%  hududi  Tog`  oldi.  8%  esa  Tog`liklardan  iborat 


 

35 


(Turkman —Xuroson Tog` sistemasi). Bu yerda dunyodagi eng katta cho’llardan biri 

Qoraqum  cho’li  joylashgan.  Markaziy  Osiyodagi  eng  qurІokchil  respublika  bo’lib 

hisoblanadi.  Cho’llarda  doimiy  oqar  suvlar  yo’k.  Yerlarni  sug`orish  maqsadida 

kanallar qazilgan. 



 

Mineral resurslar 

Turkmaniston  respublikasi  yirik  gaz  zahiralari  bilan  ajralib  turadi.  Gaz  qazib 

olish bo’yicha Rossiyadan keyin ikkinchi o’rinda turadi. Gaz zahiralari deyarli barcha 

viloyatlar  hududidan  qazib  olinadi.  Neft  zaxiralari  asosan  Kaspiy  buyida  xamda 

dengiz relflarida joylashgan. Neft konlarida yuldosh gazlar xam uchraydi. 

Turkmaniston  respublikasida  temir  rudasi  va  rangli  metallar  nixoyatda  kam. 

Lekin  respublika  ximiyaviy  xom—ashyolarga  boyligi  bilan  xam  ajralib  turadi. 

Bundan  tashqari  qurilish  materiallari  xam  kup.  Bu  yerda  oltingugurt  konlari 

(Chorjo’y viloyatining janubi—sharqidagi Gourdak koni) yodobromli suv (Cheleken 

yarim orolidagi va Nebit Dogda). Mineral tuzlar (Јora—buroz—kol qo’ltiІida, Kaspiy 

bo’yida  va  boshqalar),  sement  xom—ashyosi  (Bezmein),  ozokerit  va  boshqalar 

topilgan.  Respublikada  Chorjo’y  superfosfat  zavodi,  Mariy  azot—tuk  zavodi  ishlab 

turibdi. 

Yer  resurslari.  Respublikada  yer  resurslari  ko’p  bo’lib, sanoat  qurilishi  uchun 

qiyinchilik  tuІdirmaydi.  6—7  mln.ga  yerda  suІorib  dehqonchilik  qilinishi  mumkin, 

lekin suv tanqisligi sababli 1 mln.ga.yer suІoriladi xolos. Cho’llardan chorvachilikda 

yaylov  sifatida  foydalaniladi.  Iqlimning  issiqligi  bu  yerda  subtropik  ekinlar 

yetishtirishga imkon beradi. (Respublikaning janubi va janubi-sharqi). 

Suv  resurslarining  asosiy  qismini  Amudaryo  tashkil  etadi.  (95%).  Murg`ob, 

Tedjen,  Atrek  daryolari  sug`orish  uchun  ishlatiladi.  1  km.kv.ga  hisoblaganda  MDH 

davlatlari orasida eng kam, 1 km 2 uchun 0,94 ming m- (MDHda bu ko’rsatkich 190 

ming m). 

 

Aholisi 

Aholisi  4,5  mln.  kishi.  Milliy  tarkibida  turkmanlar  ko’pchilikni  tashkil  etadi. 

(72%),  bundan  tashqari  ruslar  9.5%,  o’zbeklar  9%,  qozoqlar  25%,  tatarlar  1.1%, 

ukrainlar  1%,  ozarbayjon,  armanlar,  yevreylar  va  boshqa  millat  vakillari  istiqomat 

qiladi.  Aholisining  45%i  shaharda  yashaydi.  Yirik  shaharlari  AshІabat,  Tedjen, 

Chorjo’y,  Mari,  Turkmanboshi  va  boshkalar.  Turkmaniston  mustaqillikka 

erishgandan  keyin  kuplab  Yevropa  millatiga  mansub  kishilar  ko’chib  ketishdi. 

Turkmaniston  aholisi  asosan  mamlakatning  janubi,  sharqi  vag`arbii  qismlarida 

joylashgan. Aholi voha tipida va lentasimon joylashgan. O’zbeklar asosan, Toshovuz 

viloyatida istiqomat qiladi. 



 

Xo’jaligi 

Respublika  xalq  xo’jaligida  yoqilgi  energetika  majmuasi,  yengil  sanoat  va 

agrosanoat majmuasi tarmoqlari katta ahamiyatga ega, Yokilri energetika kompleks i, 

Neft asosan Kaspiy bo’yidagi konlardan neft kuvurlari orkali Turkmanboshiga (sobiq 

Krasnovodsk) keltiriladi. Keltirilgan neftning bir qismi dengiz yo’li orqali eksportga 

jo’natilsa,  bir  qismi  mahalliy  neftni  qayta  ishlash  zavodlarida  qayta  ishlanadi. 

Zavoddan  chiqqan  mazut  va  yo’ldosh  gaz  mahalliy  IESlarda  yoqilgi  sifatida 


 

36 


ishlatiladi.  Neft  mahsulotlariningt  bir  qismi  yana  eksportga  ketadi.  Chorjo’y 

yaqinidagi Seydi (sobiq Neftezavodsk) shahrida 80—yillardan beri yirik neftni qayta 

ishlash zavodi ishlab turibdi. 

Gaz  deyarli  barcha  viloyatlarda  bir  necha  o’nlab  konlardan  qazib  olinadi. 

(Toshovuzdan  boshqa).  Gazning  asosiy  qismi  O’rta  Osiyo  -Markaz  magistral  gaz 

quvurlari  orqali  eksport  qilinadi.  Bir  qismi  esa  IESlarida  yonilІi  sifatida  ishlatiladi. 

Masalan:  Mariy  GRESi.  Bundan  tashqari  Mari  shahrida  tabiiy  gaz  asosida  azotli 

o’g`itlar ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgan. Neft va gaz konlari asosida respublikada 

neft—gaz—ximiya energiya ishlab chiqarish sikli shakllangan. Lekin neft va gazning 

asosiy  qismi  eksportga  ketganligi  sababli  energiya  ishlab  chiqarish  siklining 

boshlanІich  qismi  yaxshi  rivojlangan.  Bu  yerda  yuqori  texnologiyaga  ega  bo’lgan 

plastmassa ishlab chiqarish va polimerlar ximiyasi kam rivojlangan. 

        Respublikada  ximiyaviy  xom  ashyolarni  —  mirobilit,  yod,  brom,  oltingugurt 

qazib  olish  hamda  superfosfat  zavodi  asosida  tor—ximiya  energiya  ishlab  chiqarish 

sikli rivojlandi. Gaurdak oltingugurti Chorjo’y ximiya kombinatiga keltiriladi va bu 

yerda superfosfat va oltingugurt kislotasi ishlab chiqariladi. 

Turkmaniston  respublikasida  metallurgiya  sanoati  (kora  va  rangli)  deyarli 

rivojlanmagan.  Mashinasozlik  sanoati  kam  taraqqiy  etgan.  Bor  mashinasozlik 

korxonalarida  ham  asosan  neft  va  neft  sanoati  uchun  (AshІabatdagi  neft 

mashinasozligi,  Mariy  mashinasozlik  zavodi)  hamda  oziq—ovqat  sanoati  uchun 

mashina  va  dastgohlar  ishlab  chiqariladi.  Bundan  tashqari  elektrotexnika 

mashinasozligi  (AshІabad)  hamda  maishiy  xizmat  ko’rsatish  mashinasozligi  (gaz 

plitalari ishlab chiqarish), metalni qayta ishlash, hamda qishloq xo’jalik texnikalariga 

xizmat  ko’rsatish  korxonalari  ishlab  turibdi.  To’qimachilik  sanoati  deyarli  barcha 

viloyatlarda  yaxshi  rivojlangan  (Turkmanboshidan  tashqari).  Turkmaniston 

respublikasi  paxta  yetishtirish  bo’yicha  Markaziy  Osiyoda  O’zbekistondan  keyin 

ikkinchi  o’rinda  turadi.  Respublikada  1  mln.  tonna  paxta  hosili  olinadi.  Paxta 

tolasining  bir  qismi  respublikada  qayta  ishlanadi,  qolgani  xorijiy  mamlakatlarga 

eksport  qilinadi.  Chorjo’ydan  janubda  asosan  ingichka  tolali  paxta  ekiladi. 

Shuningdek, respublikada ipak qurti boqish yaxshi yo’lga qo’yilgan. Bundan tashqari 

tabiiy  jun  asosida  to’qimachilik  na  tikuvchilik  korxonalari  ishlab  turibdi. 

Turkmaniston respublikasi to’qimachilik sanoatida gilam to’qish yaxshi rivojlangan. 

Turkman  gilamlari  jahon  bozorida  katta  obro’ga  egadir.  To’qimachilik  va  gilam 

to’kish markazlari AshІabad, Mari, Chorjo’y, Nebitdor hisoblanadi. 

       Oziq—ovqat sanoati mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi va paxta moyi hamda 

turli  (go’sht,  baliq,  sabzavot)  konservalar  ishlab  chiqariladi.  KopetdoІ  etaklaridagi 

vohalarda bog`lar, uzumzorlar, sabzavot va poliz ekinlari yetishtiriladi. Bular asosan 

mahalliy ahamiyatga egadir. 

       Mamlakatdan  tashqariga  ko’proq  poliz  ekinlari,  jumladan,  qovun  eksport 

qilinadi.  



 

Iqtisodiy geografik rayonlari 

Turkmaniston respublikasida beshta iqtisodiy rayon ajratiladi.                Bular 

asosan  viloyatlar  bo’linishiga  ham  to’Іri  keladi:  Kaspiy  KopetdoІ,  etokdori, 

Ashgabad  viloyati,  (Ashgabad  viloyati    O’rta  Amudaryo    Chorjo’y    viloyati, 

Turkmaniston  Toshovuz viloyati. 


 

37 


    Sharquy Turkmaniston (Kaspiy bo’yi) respublika hududining  katta qismini (28%), 

ya'ni 136.5 ming km. kv ni tashkil etadi. Bu hududda Turkmanistonning asosiy neft 

va gaz zahiralari joylashgan. Shuningdek, Kaspiy shelflaridan ham neft qazib olinadi. 

hududida  oqar  suvlar  deyarli  yo’q.  Shuning  uchun  aholi  soni  ham  kam.  Mamlakat 

aholisining  1\10  qismi  shu  yerda  yashashadi.  Lekin  sanoat  rivojlanganligi  sababli 

aholining  asosiy  qismi  (4\5)  shaharlarda  istiqomat  qiladi.  Mamlakatda,  eng 

urbanizasiya  darajasi  yuqori  mintaqadir.  Aholining  milliy  tarkibida  Yevropa 

millatlariga  mansub  kishilar  (ruslar,  ukrainlar,  yevreylar,  armanlar,  ozarbayjon  va 

boshqalar) ko’pchilikni tashkil etadi. 

Xo’jalikda  neft,  gaz  qazib  chiqarish,  neftni  qayta  ishlash  sanoat  tarmoqlari 

hamda  baliqchilik  va  qo’ychilik  yaxshi  rivojlangan  Bundan  tashqari  bu  mintaqada 

rekreasion resurslarni rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar va sharoitlar yetarlidir. 

Kanetdog` etaklari—Ashgabad viloyati. Bu mintaqa respublika hududining 1\5 

qismini (ya'ni 19.6 %) egallagan. Maydoni 95,4 ming km.kv. Respublikaning asosiy 

aholisi shu yerda istiqomat qilishadi. (25%). Aqoli zichligi 1 km.kv.ga 10 kishi to’Іri 

keladi.  Aholisining  3\5  qismi  shaharlarda  yashashadi.  Rayon  hududida  yirik  gaz 

konlari,  sement  xom  ashyolari  topilgan.  KapetdoІ  etaklarida  go’zal  dam  olish 

maskanlari  joylashgan  (Feruza).Qoraqum  kanali  asosida  paxtachilik,  boІdorchilik, 

uzumchilik,  sabzavotchilik  rivojlangan,  cho’l  yaylovlarida  zsa  qo’y  chilik  bilan 

shuІullanishadi.  Sanoat  tarmoqlaridan  to’qimachilik,  oziq—ovqat  sanoati,  qurilish 

materiallari, hamda oyna ishlab chiqarish rivojlangan (Ashgabad). 

Bu  yerda  mamlakatning  ilm—fan,  madaniy,  siyosiy  markazi  AshІabad  shahri 

joylashgan. 

Janubiy  Turkmaniston—Mari  viloyatini  o’z  ichiga  oladi.  Uning  hududi 

respublika hududining 18% ini, aholisining esa 23 % ini tashkil etadi. Aholi zichligi 1 

km.kv.  ga  9  kishi  to’Іri  keladi.Qoraqum  kanalining  o’tishi  va  ko’plab  tabiiy  gaz 

konlarining  topilishi  (Shorapli,  Kara  Chop,  Shatliq)  keng  yaylovlar,  (?orako’l 

qo’ylari  boqiladi)  rayonning  xo’jaligini  rivojlantirishga  imkon  berdi. hozirgi paytda 

Turkmanistonning asosiy ingichka tolali paxtasini (2\5), qorako’lini (1G'2), yilqisini 

(axoltekin) yetkazib beradi. Mari shahrida yengil va oziq ovqat sanoati, azot o’g`itlar 

zavodi  ishlab  turibdi.  Mahalliy  tabiiy  gaz  asosida  Turkmanistondagi  yirik  GRES 

ishga  tushirilgan.  Bayram—Alida  paxta  tozalash  va  yor  ekstraksiya  zavodi 

joylashgan.  Bundan  tashqari  boshqa  sanoat  markazlari  Iolotan,  Tedjen,  Kushka 

shaharlari bor. 

O’rta Amudaryo iqtisodiy rayoni — Chordjo’y viloyati. Republika hududining 

20 % ga yaqin qismini, aholisining 21 % ni tashkil etadi. Aholi zichligi 1 km 2 ga 8 

kishi  to’Іri  keladi.  Rayon  Amudaryoning  har  ikki  qirІorida  joylashgan.  Asosan 

suІorib  dehkonchilik  qilinadi.  Cho’l    zonasidaQorako’l  qo’ylari  boqiladi.  (Sandiqli 

cho’li). Respublikada yetishtiriladigan paxtaning 20 % ini, poliz ekinlarining 25 % ini 

(Chorjo’y  qovunlari)  yetkazib  beradi.  Rayonning  janubiy  qismida  yuqori  sifatli 

oltingugurt  konlari  (Gourdak),  borit,  mineral  tuzlar  (kaliy)  konlari  topilgan.  Rangli 

metallar  konlari  topilgan  bo’lib,  rux  qazib  olinadi.  Chordjo’y  shahri  temir  yo’l  va 

daryo yo’li bo’yida joylashgan. Shuning uchun bu yerda kema va ekskavator remonti 

zavodi, neftni qayta ishlash, superfosfat zavodi va boshqalar joylashgan. 

Shimoliy Turkmoniston—Toshovuz viloyati. Respublika hududiying 13 % ini 

(73,6 ming km 3) aholisining esa 20 % ini tashkil etadi. Aholi zichligi 1 km. kub. ga 



 

38 


9  kishi  to’Іri  keladi.  Rayon  respublikaning  asosiy  paxtasini  (1G'3)  yetkazib  beradi. 

Asosan  qishloq  xo’jaligi  mahsulotlari  yetishtirishga  ixtisoslashgai.  Poliz  ekinlari, 

pillakashlik, jo’xori yetishtirish va qora ko’l qo’ylari boqish yaxshi yo’lga qo’yilgan. 

Sanoati  asosan  qishloq—xo’jalik  mahsulotlarini  qayta  ishlaydi.Foydali  qazilmalari 

deyarli yo’q. 


Yüklə 0,54 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin